Jańa bıýdjet saıasaty bulyńǵyrlyqtan birjola aryltýy kerek

Kelesi kezektegi jospar – salyq zańnamasyn qaı­ta qaraý men jetildirý. Qarjy júıesindegi kemshilikter bıýd­jet tapshylyǵynyń faktorlary­men, eldiń kiristeri men shyǵystary ara­syndaǵy sáıkessizdikpen sıpat­ta­la­ty­­nyn, jıyntyǵy belgili bir táýekel­der­di týdyratynyn sarapshylardyń bári aıtady. Bıýdjet tapshylyǵyn syrtqy qaryz arqyly jabý úshin tym aqyldy bolýdyń qajeti joq. Shyǵys bóligindegi tapshylyq ótken jylmen salystyrǵanda eki esege deıin ósti.

Otandyq qarjyger Murat Temirha­nov­tyń aıtýynsha, munaıǵa táýeldi, ekonomıkasy ártaraptandyrylmaǵan el­der­diń makroekonomıkalyq saıasatynda kontrsıkldik fıskaldyq ereje­ler úlken ról atqarady. Jańa kodeks­te osy máselege erekshe nazar aýdarylady, álemdik ozyq tájirıbeler qoldanyla bas­taıdy degen úmit aqtalǵan joq. Mem­leket basshysy Ulttyq qor­dan be­ri­­letin nysanaly transfertter asa ma­ńyzdy ınfraqurylymdy damy­tý­ǵa jáne respýblıkalyq mańyzy bar jo­ba­larǵa ǵana bólinetinin aıtty. Bıýd­­jettik júıeniń halyqaralyq býh­gal­­terlik esep pen esep berý stan­dart­taryna tolyǵymen aýysýy óte ma­­ńyzdy. Bul tásil bıýdjettik jos­par­lar men olardyń oryndalýy týra­ly esepterdiń ashyqtyǵyn, paıda­ly­lyǵyn jáne senimdiligin arttyryp, bıýdjettik tártipti saqtaýdyń ornyna tu­jyrymdamalar, býhgalterlik esep jáne eseptilik boıynsha normatıv­tik qu­jattardy túzetýge bolatyn «shyǵar­ma­­shylyq» tásilderden bas tartady.

Pandemııalyq daǵdarys ke­zin­de Ulttyq qorǵa birneshe ret júgingenimizdi áli umytqan joq­pyz. 2008 jyly alǵash ret Ult­tyq qor qarajaty «qaýip­siz­dik jastyǵy» retinde paıda­la­nyldy, res­pýb­lıkalyq bıýd­jettiń shyǵystary sol kezde 2,7 trln teńgeni, Ulttyq qor­dyń transfertteri 1,06 trln teń­geni qurady. 2008 jyldan beri respýblıkalyq bıýdjet shy­ǵys­tary 5,5 esege ósip, 2021 jyly 14,9 trln teńgeni, Ulttyq qor­dan aýda­rylǵan transfertter 4,5 trln teń­ge­ni qurady. Iаǵnı sońǵy on shaqty jylda bıýdjet shy­­ǵys­tarynyń ósimi ósti, kontr­sıkl­dik bıýdjettik ereje jumys istemedi.

Qazaqstandaǵy bıýdjettiń shy­­ǵyny tabysqa sáıkes kel­meı­tini osyǵan deıin talaı ret aı­tylǵan. Dúnıejúzilik bank­tiń Qa­zaqstandaǵy ókilderi sáıkes­siz­­dikterdiń nelikten paıda bol­ǵa­nyn sa­rap­­tap jatyr.

DB-nyń aǵa ekonomısi Samsý Rahardja el bıýdjeti munaı ba­ǵa­synyń aýytqýyna, jet­kizý tiz­beginiń úzilýine jáne azyq-tú­lik baǵasynyń ósýine baılanysty syrty qubylýdy bastan keshirip jat­qanyn aıtady. Sońǵy 20 jylda Qa­zaq­standaǵy shıkizattyq emes sektordan túsetin túsimder óz­gerissiz qalyp otyr. Bas­qasha aıt­qanda, bul baǵytta tabystar túsimi baıaý, alǵa jyljý az.

Qarapaıym tilmen aıtqanda, Qazaq­stan­­nyń tabysy burynǵy deńgeıde qal­dy. Shyǵynnyń ósýine bankterdi jáne kva­zımem­le­kettik sektor kompanııa­la­ry­nyń shyǵyndaryn jabýǵa qyr­­ýar qar­jy jumsalǵany da sebep bolyp otyr. Sarap­shy­­lar sońǵysynyń, EDB men kva­zı­sek­tordaǵy qarjy ıns­tı­týt­ta­ryn tym óbektep ket­keni­miz nátıje ber­­­me­ge­nin, muny tú­si­nik­ti tilmen aıt­­qan­­da tisi shyqqan balaǵa ta­maqty shaınap bergenmen bir­deı bolǵanyn aıtady.            

Ulttyq ekonomıka mı­nıstr­ligi bul faktini moıyndap otyr.

Búginde bıýdjettiń qomaqty úlesin – IJО́-niń 2 paıyzyn quraıtyn osy sala­daǵy shyǵystarǵa monıtorıng júr­gizý teti­gi qarastyrylyp jatyr eken. Ult­tyq ekonomıka mı­nıs­tri Álibek Qýan­tyrovtyń aıtýyn­sha, bizdiń min­­detimiz – kvazı­mem­­lekettik sektor kom­pa­nııa­la­rynyń dıvıdendter tóleıtin jáne esep beretindeı tıimdiligin arttyrý. Bul mindetti oryndaý úshin olardy je­kemenshikke kó­shi­rý kerek. Búkil kva­zı­­mem­le­kettik sektordyń jıyn­tyq bıýd­­jetin jáne qarajattyń jum­­sal­ýy­nyń ashyqtyǵyn qarap jatyr­myz. Bıýdjetti qorǵaý kezinde she­neýnikter sııaqty kva­zı­mem­le­kettik sektor ókilderi de esep be­redi», dedi Ulttyq ekonomıka mı­nıstri Álibek Qýantyrov.

Bıýdjet qarjysynyń baqy­laý­da bolý kerek degen másele 30 jyldan beri aıtylyp kele jatyr. Bıýdjet degende sarapshylar birinshi kezekte Ulttyq qor men bıýdjet arasyndaǵy baılanysqa nazar aýdarady. Sarapshylardyń aıtýynsha, Ulttyq qordan kez kelgen ýa­qyt­ta aqsha sheship alý te­tigin shektep tastamaıynsha, bul jaǵdaı jalǵasa beredi. Odan bólek Ulttyq qordyń qu­ry­­­ly­myndaǵy ózgerister on­da­ǵy ju­mys úderisiniń barynsha ashyq bo­lýyn mindettep otyr. Bıýdjet qarjysyna degen su­ra­nys múmkindigimizden eki ese asyp túsipti. Eger bıýdjet 22 trıl­lıon teń­gege eseptelse, onda shyǵys ótinimi 50 trıl­lıonnan asyp ketedi. Tek sońǵy jyl­da­ry bıznesti qoldaýǵa arnalǵan baǵ­dar­lamalarǵa degen suranys 50 pa­ıyzǵa óskenin Ulttyq ekonomıka mı­nıstri de ashyq aıtyp otyr.

Jaǵdaıdy ózgertý úshin Dú­nıe­­júzilik bank sarapshylary Qazaqstanǵa memle­ket­tik ki­ris­terdiń neǵurlym progres­sıv­ti saıa­satyn qarastyrýdy usynady. Biraq olar ony birtindep engizýdi usynyp otyr.

Dúnıejúzilik bank ókili eko­­no­mıst Samsý Rahdjanyń aıtýynsha, salyq je­ńil­dikterin azaıtý, ártúrli salyq re­jim­­derin oń­taı­landyrý arqyly fıs­kal­dyq saıasatty kedeılerge qoldaý kór­­setetin progressıvti tabys sa­lyǵy shemasyn birtindep en­gi­zýdi kózdeıdi.

2017 jyly tapshylyqtyń ósýine bank júıesiniń problema­la­ryna qarajat bólý áser etti, 2020 jyly pandemııadan týyn­da­ǵan ótkir ekonomıkalyq daǵ­darysqa reaksııa retinde shy­ǵystar ósti. Sodan beri jaǵdaı birshama jaqsardy, biraq bıýdjet tapshylyǵy máselesi áli túbegeıli sheshilgen joq. My­sa­ly, 2007 jylǵy daǵdarys pen eks­pansııaly fıskaldyq saıa­sattyń bas­talýyna deıin mem­le­kettik bıýdjet tapshylyǵy IJО́-niń 1 paıyzynan as­pady jáne kóbinese profısıtti de qam­tydy. Alaıda ekonomıkany «qol­men basqarý» dep atalatyn negiz­siz basym­dyqqa aınaldy, ol bıýdjet shyǵys­ta­rynyń ónimsiz ulǵaıýyn aldyn ala anyq­ta­d­y jáne turaqty tapshylyqqa ákel­di.

Sarapshy aıtyp ótkendeı, bıýd­­jettiń jekelegen shy­ǵys­­ta­ryn ulǵaıtý jó­nin­degi kez kelgen jańa saıası bastama­lar Ult­tyq qordyń aqshasy ne­mese mem­le­kettik qaryzdyń ósýi (bıýdjettik ere­je­lerdi buza otyryp) esebinen emes, bıýd­jet shyǵystarynyń basqa baptaryn qys­qartý arqy­ly júzege asyrylýǵa tıis. Mun­daı talaptardyń barlyǵy jańa Bıýdjet kodeksinde naqty kórse­ti­lýge tıis. Mysaly, 2019-2022 jyl­dary kiris­terdegi naqty de­rek­­terdiń jospardan aýytqýy 29 paıyzǵa, shyǵystar boıynsha – 20 paıyzǵa, shıkizattyq emes sektordan túsken kiris boıynsha tap­shylyq 56 paıyzǵa jetti. Joǵary ınflıasııa men munaı sektorynan túsetin qubylmaly kiris áser etti. Sonymen birge, eko­nomıkalyq saıasattaǵy prob­le­malardy – Esep komıteti men Memleket basshysynyń synyna qaramastan júzege asyrylyp jatqan kóptegen memlekettik baǵ­­darlamalarǵa qarajatty jum­saý­dyń tómen tıimdiligin attap ótýge bolmaıdy. Sonymen qatar bıýdjettik ereje uzaq keshigýden keıin ázirlendi, biraq ázirge ol tek qaǵaz júzinde qaldy. Onyń aıtýyn­sha, áli de bolsa ózderin tanyta almaǵan kásiporyndardy yntalandyrý basym. Bul olar­dyń naryqtyq ekonomıkaǵa beıim­del­ýin qıyndatady, basqa­sha aıt­­qanda masyldyq kózqarasyn te­­reń­­detip jiberedi. «ShOB-ty qol­­daýǵa ba­ǵyttalǵan damý baǵ­dar­­lamalaryn qaı­ta qaraý qajet. Bıýd­jet qarjysy ju­my­syn júr­gizip otyrǵan kásipo­ryn­dar­ǵa ba­ǵyt­talǵan kezde ǵana bıznes damıdy, ekonomıka damıdy», deıdi sarapshy.

ALMATY