Burynǵy babalarymyz «áıeldi jary emes, ary qorǵaıdy» degen eken. Demek, áıeldiń ary – óziniń ǵana emes kúlli áýlettiń, tipti ulystyń qorǵany. Buǵan mysal kóp. Birde ataqty Jırenshe sheshenniń zaıyby Qarashashqa kózi túsken sol eldiń hany onyń kúıeýin alys saparǵa jiberip, ózi nókerletip Qarashashtyń otaýyna keledi. Hannyń keletininen habardar Jırensheniń zaıyby taǵam pisirip, ony neshe túrli ydysqa salyp qoıady. Aram oımen kelgen patsha dastarqandaǵy taǵamnyń kóptigin kórip, óziniń jalǵyz emesin bilip, kelgen izimen keri qaıtqan eken. Joǵaryda atam qazaq «áıeldi jary emes, ary qorǵaıdy» degeni osy bolsa kerek.
Sol sııaqty Asan qaıǵy babamyzdyń uly Abat óziniń batyrlyǵymen, jomarttyǵymen, keńpeıildiligimen, myrzalyǵymen aty shyqqan jigit eken. «Osy elde kim batyr, kim myrza, kim jomart, kim keń peıil?» degen suraqqa bári «Abat» dep jaýap beretin kórinedi. Bir kúni Altyn Orda hany Áz-Jánibek ordasynda otyryp, Abatty synamaq nıetpen nókerlerin jiberedi. Onyń barlyǵy Abatqa baryp, batyrlyǵyna, jomarttyǵyna, keńpeıildiligine, myrzalyǵyna tánti bolyp oralady. Bul taraptan Abatty súrindire almaǵan patsha nókerlerine onyń áıelin joldan taıdyrýdy tapsyrady.
Tapsyrma alǵan jigit Abattyń úıine qonaq bolyp keledi. Kelgen adamnyń túpki maqsatyn sezgen Abat oǵan qonaqasyn bergennen keıin, qonaǵynan ruqsat surap, ańǵa shyǵyp ketedi. Bir apta ańda bolyp, qaıta oralsa, qonaq jigit áli ketpepti. Abat oǵan eshnárse aıtpaıdy. Qonaq qaıtyp kelip, hanǵa bolǵan oqıǵany baıandaıdy. Qanshama áreket jasasa da Abattyń áıelin joldan taıdyra almaǵanyn aıtady.
Osylaı Abattyń ózin odan qaldy áıelin synnan ótkizgen Jánibek han Abattyń ózin shaqyrady. Ol kelgen soń bylaı deıdi: «Áı, Abat, men seni qansha synasam da, súrinbediń. Myrzalyǵyńa, jomarttyǵyńa, keńpeıildiligińe, batyrlyǵyńa tánti boldym. Al áıelińdi qyzǵanbaı, bóten erkekpen qaldyryp ketkenińdi túsine almadym. Onyń syry nede?» dep surapty. Sonda Abat: «Adam balasy jasaǵan urlyǵyn adamnan jasyrsa da, Alladan jasyra almaıdy. Imany berik adam eshqashan jamandyqqa barmaıdy. О́ıtkeni ol qudaıdan qorqady. Imansyz bolsa, ony ańdyǵannan paıda joq. Reti kelgende aramdyqtan bas tartpaıdy. Bilińiz han ıem, áıeldi jary emes, ary qorǵaıdy», degen eken. Bul mysaldar áıeldiń ar-uıaty ımanyna baılanysty ekenin ańǵartsa kerek.
Qazirgi qazaq qoǵamynda bolyp jatqan oǵash oqıǵalar barshylyq. Sonyń biri «Qazirgi qazaq áıelderiniń ar-uıaty qaı deńgeıde?» degen suraqqa kelip tireledi. Jýyqta bir meıramhanada araq-sharap iship, shalqyp otyrǵan bir top áıeldiń jaǵdaıyna kýá boldyq. Tańdanarlyǵy – jasy bar, jasymysy bar, bári qyzý, tipti shylqa mas deýge bolady. Arty alqyn-julqyn bıge ulasty. Syrt kózge ersi-aq. Joǵaryda atalarymyzdyń «áıeldi jary emes, ary qorǵaıdy» degenine bir dúrkin kýá bolǵandaı kúı keshtik.
«Sábılerdiń zeıini jáne dene músheleriniń kemis bolýy anasy araq ishkendikten», deıdi Vashıngton ýnıversıtetiniń doktory Anna Streıgsgýz. Ǵalym anasy az da bolsyn araq-sharap ishetin 700 sábıge júrgizgen zertteý nátıjesinde, araq ana qursaǵyndaǵy balanyń mıyna áser etedi degen qorytyndyǵa kelgen.
Ǵalymnyń paıymdaýynsha, ishimdik ishpeıtin áıelderge qaraǵanda az mólsherde bolsa da araq-sharap qoldanatyn áıelderden týǵan sábılerdiń 1,89 paıyzy álsiz kúıde dúnıege kelse, 2,84 paıyzy bolashaqta psıhıkalyq qıynshylyqtarǵa ushyraıdy eken. Al 3,84 paıyz sábıdiń basynyń kólemi tıisti mólsherden kishi bolsa, 4,80 paıyzynda sóıleý múshelerinde kemistik bolatyny anyqtalǵan. Sondaı-aq 5,80 paıyzynyń teri qabaty zaqymdalǵan bolsa, 6,51 paıyzynyń aıaq-qol saýsaqtary qısyq bolatyn kórinedi. Odan keıin 7,46 paıyzynyń jynys múshelerinde kemistik bolsa, 8,41 paıyzynyń estý músheleri osal, 9,29 paıyzy júrek aýrýyna shaldyqqan kúıde týylady eken. Dárigerler ishimdikti qoldaný saldarynan sábıdiń boıynda 850-den asa túrli aýrý paıda bolady degen paıym aıtady.
