Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy «Saýmalkól – Syrymbet – Svetloe» baǵytyndaǵy aýdandyq mańyzy bar avtomobıl joly shurq tesik bolǵandyqtan, jergilikti júrgizýshiler men jolaýshylardyń júıkelerin juqartyp tur. Osy týraly oryndy renishterin júre tyńdaǵan ákimqaralardan kóńilderi qalǵan aıyrtaýlyqtar altynshy shaqyrylǵan Parlament Májilisiniń depýtattaryna shaǵymdanǵan edi. Solardyń aralasýynyń nátıjesinde seń qozǵalyp, óńir basshylyǵy atalǵan avtojoldy kúrdeli jóndeýden ótkizý jaıly jazbasha ýáde bergen. Biraq ony naqty iske asyrý ártúrli sebeppen sozbaqqa salynyp, bıyl ǵana qolǵa alyndy. Sóıtip, jol mashaqatyn kórip júrgen jergilikti turǵyndar: «Jaqsylyqtyń erte-keshi joq», desip bir qýanyp qalǵan. Alaıda olardyń qýanyshy kóp uzamaı sý sepkendeı basyldy. Sebebi avtojoldyń buzylǵan asfaltynyń ornyna jańasyn salyp jatqan merdiger uıym jumysynyń kózge uryp turǵan shalaǵaı tustaryn baıqaǵan belsendi azamattar olardy vıdeoǵa túsirip, áleýmettik jelige salyp, dabyl qaqqan edi. Osyǵan oraı biz oblystyń sol kezdegi ákimi Aıdarbek Saparovpen sóıleskenimizde ol: «Aıyrtaý aýdanyndaǵy avtojoldy kúrdeli jóndeý barysynda jiberilgen kemshilikti bilip, óz tarapymyzdan shara qoldanyp jatyrmyz. Eger tıisti sapa qamtamasyz etilmese, onda biz merdiger uıymnyń atqarǵan jumysyn qabyldap almaımyz», dep kesimdi sózin aıtqan. Al jaqynda Aıyrtaý aýdany ákiminiń orynbasary Eńbek Isınmen habarlasyp, avtojoldy qalpyna keltirý jaǵdaıy ne bolǵanyn suraǵanymyzda ol: «Merdiger uıym tekseris barysynda anyqtalǵan kemshin tustardyń bárin óz esebinen túzetip, úsh jylǵa arnalǵan jóndeý jumysynyń birinshi kezeńin tolyq aıaqtady», dedi.
Osy mysaldan kóńilge túıgenimiz – jol jóndeý sapasyna júıeli qoǵamdyq baqylaý qajet. «Kóptiń kózi – kóregen» demekshi, aıyrtaýlyq azamattar qyraǵylyq tanytyp, áleýmettik jelide shý shyǵarmaǵanda «Saýmalkól – Syrymbet – Svetloe» avtojolyn qalpyna keltirýge bólingen qyrýar bıýdjet qarjysy qumǵa sińgen sýdaı bolyp, kútkendegideı nátıje bermeýi múmkin edi.
Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bıylǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýynda: «Avtokólik joldarynyń qurylysy máselesi sheshimin tabýǵa tıis. Qazir onyń sapasy syn kótermeıdi. Tıisti jumystar ýaqtyly jáne sapaly jasalmaıdy. Jemqorlyq beleń alyp tur, báseke de joqtyń qasy. Munyń bári – osy salada ábden tamyr jaıǵan kemshilikter. Sondyqtan jyl sońyna deıin naqty sharalar qabyldaý qajet. Mindetin adal atqarmaǵan barlyq kompanııa zań boıynsha jaýapqa tartylady. Bul máselege men basa nazar aýdaramyn. Baqylaýdy kúsheıtip, jańa normatıvtik qujattar qabyldaý kerek», degen bolatyn. Osy mańyzdy mindetti oıdaǵydaı oryndaý maqsatynda Memleket basshysy óz Jarlyǵymen Kólik mınıstrligin qurǵany málim. Jańa memlekettik organ Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes elimizdiń avtokólik joldary salasyndaǵy júıeli kemshilikterdi joıýǵa baǵyttalǵan tıimdi sharalardy keshiktirmeı qabyldasa, quba-qup.
Aýyldy jerlerdegi avtomobıl joldarynyń tozyǵy jetip turǵanyna Májilistegi «Aýyl» Halyqtyq-demokratııalyq patrıottyq partııasy fraksııasynyń Erbolat Saýryqov bastaǵan bir top depýtaty nazar aýdaryp, bıylǵy 31 mamyrda Premer-mınıstrdiń birinshi orynbasary Roman Sklıardyń atyna depýtattyq saýal joldaǵan. Onda májilismender: «Qazirgi joldardyń sapasyn osydan on nemese jıyrma jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrýǵa kelmeıdi. Búginde tozyǵy jetken joldardy kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeýge bıýdjetten qomaqty qarjy bólinýde. Biraq osy qarjy kóptegen eldi mekende qumǵa sińgen sýdaı bolyp jatyr. Onyń basty sebebi – oblystyq mańyzy bar, aýyl jáne aýdan aralyq joldarda normalanǵan mólsherden artyq salmaqpen qum, tas, shaǵyl, kirpish, sement, tuz, t.b. zattardy tıegen júk kólikteri tolastar emes», deı kelip, elimizdegi ártúrli júk tıelgendegi salmaǵy 40 tonnadan 80 tonnaǵa deıin jetetin 400 myńdaı aýyr júk kóligi barlyq avtojoldy janshyp búldirip jatqanyna alańdaýshylyq bildirgen. Mysaly, Túrkistan oblysynda ótken jyly 1 200 kılometr jolǵa kúrdeli jóndeý jasaý úshin 51 mlrd teńge qarjy jumsalǵan. Alaıda aýyr júk kólikteriniń jergilikti ken oryndarynan shamadan tys júk tasymaldaýynyń saldarynan osy joldyń 300 kılometri qazirdiń ózinde oıdym-oıdym bolyp, jaramsyzdanyp qalǵan. Al «Avtomobıl kóligi týraly» zań talabyn óreskel buzǵan aýyr júk kólikteriniń ıelerine salynǵan aıyppul kólemi 42 mıllıon teńge ǵana. Bul – osy avtojoldy qaıta jóndeýge qajet 15 mlrd teńgeniń 0,3 paıyzy ǵana.
Mine, osy kópten beri sóz bolyp kele jatqanymen, túıini áli tarqatylmaǵan kókeıkesti máseleni sheshý úshin májilismender kóliktik baqylaýdyń jyljymaly beketteri men Kóliktik baqylaý ınspeksııasy qyzmetkerleriniń sanyn kóbeıtýdi, sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamany buzǵan aýyr salmaqty avtokólik ıelerine salynatyn aıyppul mólsherin birneshe ese ulǵaıtýdy usynǵan. Depýtattyq saýalǵa jaýap bergen R.Sklıar óńirlerdegi 48 jyljymaly kóliktik baqylaý beketiniń 20-sy tehnıkalyq aqaýlarǵa baılanysty jańa 21 jyljymaly beket satyp alynatynyn, sondaı-aq sybaılas jemqorlyq táýekelderin boldyrmaý maqsatynda kólik salasyn sıfrlandyrý júrgizilip jatqandyqtan, Kóliktik baqylaý ınspeksııalary qyzmetkerleriniń sanyn kóbeıtý qarastyrylmaıtynyn jáne aýyr salmaqty avtokólik quraldarynyń júk tasýdyń bekitilgen salmaqtyq parametrlerinen asyp ketkeni úshin kásipkerlerge salynatyn 40-tan 1000 aılyq eseptik kórsetkishke deıingi ákimshilik aıyppul somasy ádil bolyp sanalatynyn habarlapty.
Shyntýaıtynda, birinshi vıse-premerdiń keltirgen ýájderimen kelispeý qıyn. О́ıtkeni avtojoldardy búldirip jatqan aýyr salmaqty júk avtokólik ıelerin qatań jazaǵa tartyp, osy salada tıisti tártip ornatý úshin qoldanystaǵy zańnamada kózdelgen sharalar jetkilikti. Tek kiltıpan – óńirlerdegi Kóliktik baqylaý ınspeksııalary qyzmetkerleriniń ózderine júktelgen mindetti qalaı oryndap otyrǵanynda bolsa kerek. 2022 jylǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly ulttyq baıandamada atap kórsetilgenindeı, Kólik komıtetinde bıýdjettiń jyl saıyn 10 mlrd teńgeden astam somaǵa ysyrap bolýyna ákeletin sybaılas jemqorlyq shemalary anyqtalǵan. Olar – ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly hattamalardy jasamaý, zańdy tulǵalardyń ornyna jeke tulǵalardy jaýapkershilikke tartý, asyra júk tıeýge arnaıy ruqsattardy formaldy túrde resimdeý sııaqty paraqorlyq ıisi múńkip turǵan keleńsizdikter.
Osy oraıda Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet 2021 jyly Kólik komıtetiniń Shyǵys Qazaqstan oblysy boıynsha kóliktik baqylaý ınspeksııasynyń 11 qyzmetkerin toptasyp para alǵany úshin ustaǵany oıǵa oralady. Sol jyly Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy «Petropavl – Mamlıýtka» avtojolyndaǵy jyljymaly kóliktik baqylaý beketiniń eki bas mamany jergilikti kompanııalardyń biriniń «KamAZ» avtomobılin toqtatyp, onyń júrgizýshisinen «kásiporyn kólikteriniń esh kedergisiz júrýine qamqorlyq jasaý úshin» 100 myń teńge para alǵany áshkerelengen. Byltyr Antıkor qyzmetkerleri Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń departamentimen jáne Taldyqorǵan kóliktik prokýratýrasymen birlesip, Almaty oblysyndaǵy Kóliktik baqylaý ınspeksııasynyń bólim basshysy men onyń eki baǵynyshty qyzmetkerin kásipkerlerden júıeli túrde para alǵandary úshin ustaǵany málim. Al bıylǵy tamyzda Antıkordyń baspasóz qyzmeti Jetisý oblysy boıynsha Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń oblystyq departamentimen birlesip, oblystyq Kóliktik baqylaý ınspeksııasy basshysynyń orynbasaryn senimdi adamynyń deldaldyǵymen kásipkerlerden júıeli túrde para aldy degen kúdikpen qamaýǵa alǵanyn habarlady.
Túıindeı aıtqanda, kóne grek ańyzyndaǵy Avgıı patshanyń otyz jyl boıy tazalanbaǵan at qorasyna uqsap, bylyq-shylyqqa belshesinen batqan avtojol salasynda tártip ornatýdyń eń yqpaldy quraldary elge janashyr azamattar tarapynan jasalatyn pármendi qoǵamdyq baqylaý men jappaı sıfrlandyrý ekeni anyq.
