Gúljamal Qazaqbaeva: Kúlkimdi de, kóz jasymdy da sahnaǵa saqtaımyn

– Zúbárjat, Baıan, Qurtqa, Aqtoqty, Ásel, Qaragóz, Bopaı hansha, Sholpan, Ofelııa, Alýa… Shyǵarmashylyq ǵumyrbaıanyńyzǵa kóz júgirtsek, kez kelgen óner ıesi armandaıtyn róldiń barlyǵyn bir ózińiz somdaý baqytyna ıe bolypsyz. Jalpy, sizdi armansyz aktrısa deýge bola ma?

– Onyń ras, qyzym. О́ziń tizbelep shyqqan arýlardyń barlyǵynyń ómirin sahnada súrý baqytyna ıe bolǵan aktrısanyń birimin. Tek qana Qyz Jibekti oınamappyn. Qalǵanyn qalaýymsha qulpyrttym. О́ziń aıtpaqshy, «armanym joq aktrısamyn» desem bolatyn shyǵar. Osy úshin de Allaǵa sansyz shúkirshilik aıtamyn. Áıtse de, sonyń ishinde men úshin Alýanyń orny bólek. Osy rólim meni elge tanytty, Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandyrdy. Odan keıin, árıne, M.Áýezovtiń «Qaraly sulýyndaǵy» Qaragóz de ózim úshin erekshe ystyq beınelerdiń biri.

– Armany joq aktrısa bala kúnin­de qan­­daı qyz edi? Armanshyl boldy­ńyz ba?

– Árıne, armansyz adam bola ma eken? Men soǵystan keıingi sonaý 1949 jyly Almaty oblysynyń Kerbulaq aýda­nyna qarasty Kóksaı degen kishkentaı aýylda ómirge keldim. Aýylymyz atyna zaty saı, Kóksaı dese, Kóksaı edi! Taýdyń eteginde ornalasqan, tabıǵaty jap-jasyl, myń túrli gúl ósetin beıne bir jer betindegi jumaqtaı bolǵan keremet meken edi. Kishkentaı kúnimizde taýǵa kóp shyǵatynbyz, qyrdan qyp-qyzyl bop kózdiń jaýyn alar qushaq-qushaq qyzǵaldaq teretinbiz. Mundaı ólkede týyp armanshyl bolmaý múmkin emes shyǵar, sirá? Odan bólek, meniń taǵy bir úlken baqytym – ata men áje tárbıesin kórgendigim. Ár keshte atamyz Qazaqbaı, odan qaldy ákemiz, ákemniń inileri batyrlar jyryn, qazaqtyń epostary men ańyz-áńgimelerin maqamdap oqıtyn. О́se kele atam bizge de ańyz-ertegilerdi dál solaı ádemilep mánerlep oqytatyn. Osylaısha, meniń kishkentaı sábı kóńilimdegi Qurtqa, Baıan, Gúlbarshyn men Qyz Jibekter beınesi ómirdegi ıdealyma aınaldy. Qazir oılap qarasam, shynynda da, sol shaq meniń ónerge, sulýlyqqa degen qushtarlyǵymdy oıatqan bolar. «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eposyndaǵy Baıan, «Qara qypshaq Qobylandydaǵy» Qurtqa, «Er Tarǵyn» jyryndaǵy Aqjúnis, bári-bári kóz aldymda kıno bolyp ótip jatatyn edi. Solarǵa uqsaǵym keletin. Aktrısa bolyp, kınoǵa túsýdi armandadym. Mine, meniń óner jolyn tańdaýyma áser etken basty sebep osy. Adal bolsań armanda­ryń aldamaıdy eken. Sóıtip baıaǵyda, kishkentaı kúnimde armandaǵan, kóz aldymda kıno bolyp kólbeńdegen Baıandy, Qurtqany, Ǵabıt Músirepov­tiń «Aqan seri – Aqtoq­ty­­syndaǵy» Aqtoqtyny, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Armanym Áselimdegi» Áseldi, Tahaýı Ahtanovtyń «Antyndaǵy» Bopaı hanshany oınadym. Sóıtip, birte-birte armandarym aqıqatqa aınaldy.

– Álbette ártis bolýdy armandamaı­tyn qyz kemde-kem shyǵar. Dese de, sahnaǵa jetkenge deıingi jolda ustaz­dar­dyń eńbegi eresen. Bilýimizshe, Maq­pýza Baızaqova «Daýsy shyqpaıdy, ja­ǵy ashylmaıdy, onyń ústine asa uıań qyz eken», dep oqýǵa qabyldaǵysy kel­megen kezde ataqty Nurmuhan Jan­tórın «Daýysty shyǵarýǵa, jaqty ashý­ǵa bolady, biraq mynadaı móldir ári oıly kózdi tabý qıyn», dep ara tú­sip, kóp úmitkerdiń ishinen sizdi tańdap al­ǵan eken. Taǵdyryńyzǵa áser etken jaq­sy­l­ardyń sharapaty týraly aıtyp berińizshi.

– Iá, taǵdyrdyń maǵan jasaǵan úlken tartýy – jolymda tek jaqsy jandardy jolyqtyrǵany. Baıaǵyda Sháken Aımanov stýdenttermen kezdesý ótkizipti. Sonda bir bala: «Siz ártistiń qandaı oqýyn bitirdińiz?» dep surapty. Sóıtse, Sháken aǵa: «Men Qalıbek Qýanyshbaev degen ýnıversıtet bitirdim», degen eken. Sol sekildi oqýǵa qabyldanǵannan bastap sahnada qyzmet etken 55 jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda janym tek jaqsylarmen janasypty. Aǵa býynnyń sharapaty óz aldynda, jastardyń izeti qandaı! Ras, emtıhan tapsyrǵanda Nurmuhandaı aǵalardyń qam­qor­lyǵyn sezinsek, stýdenttik kezimizde Qalıbek Qýanyshbaev syndy korıfeıler­den alǵan dárisimiz ǵumyrlyq azyq boldy. Teatrǵa kelgen kezdegi Báıdilda Qaltaev, Ámına О́mirzaqova, Sálıma Sat­tarova, Muhtar Baqtygereev, Mákil Qulan­baevtaı taý tulǵalardyń qoldaýy qandaı edi! Jaqsylardyń sharapaty dep ádemi qozǵadyń. Ondaı jandar meniń ómi­rimde óte kóp. Sonyń biri – ataqty Shol­pan Jandarbekova. Eki jyldyq stý­dııada oqyp júrgen kezimizde teatrda akterler tapshy bolǵandyqtan, kúndiz oqyp, keshki ýaqytta qoıylymǵa qatysatynbyz. Kópshilik sahnada júrsek te osy eki jylda Serke Qojamqulov, Sábıra Maıqanova, Hadısha Bókeeva, Nurmuhan Jantórın, Ydyrys Noǵaıbaev, Sholpan Jandarbekova syndy sahna sańlaqtarymen birge júrip, bir sahnada óner kórsettik. Ol kisilerdiń oıynyn kórip, daýys mánerin qulaǵymyzǵa sińirip óstik. Oqýymdy bitirgen sátte Sholpan apaı maǵan: «Osynda qal, Aqtoqtyny oınaısyń», dep aıtqany esimde. Múmkin, stýdent kezimde kózine túsip, kóńilinde qaldym ba eken... Keıin bul qamqorlyqty Sholpan apammen Shymkent teatrynda qaıta jolyqqanda jáne sezingendeı boldym. О́ziń biletindeı, otbasylyq jaǵdaıyma baılanysty meniń ónerdegi jolym Shymkent teatry­­nan bastaldy ǵoı. Sol kezde teatrlar arasynda jaqsy bir úrdis bolatyn. Eger teatrlardyń repertýarynda birdeı qoıylymdar bolsa, ártister tájirıbe almasyp, sheberlik shyńdaý úshin oblystyq teatrlarǵa kelip qoıylymdarda oınap jatatyn. Men Shymkentte jumys istep júrgen kezde KSRO halyq ártisi, Aqtoqty rólin tuńǵysh somdaǵan aktrısa – Sholpan Jandarbekova kelip Qurtqanyń rólin oınamaqshy boldy. Ataqty Qurman­bek Jandarbekovtiń ómirlik jaryn ońtústik halqy «kelinimiz, jeńgemiz» dep qurmettep, qoıylymdarda oınaýǵa jıi shaqyryp turatyn. Kezekti saparymen Sholpan apaı Shymkent teatryna kelgende «Qobylandy» qoıylymynyń daıyndyǵy ótip jatty. Al men Qurtqanyń róline da­ıyndalyp júrgenmin. Bul teatrdaǵy ekinshi rólim edi. Alǵashqysy – bash­qurt dramatýrgi Mustaı Kárimniń «Aı tu­tylǵan tún» qoıylymyndaǵy Zúbár­jat bolatyn. «Qobylandy» jańadan qoıy­lyp jatqandyqtan, Sholpan apaı kelip daıyndyqty kórdi de, repetısııadan keıin qasymyzǵa kelip: «Men Qurtqany oına­maı­myn. Jastyń jolyn keskendeı bolmaıyn, Gúljamal ózi oınasyn! Batamdy bereıin», dep óziniń Qurtqaǵa kıemin dep alyp kelgen kostıýmin syılap ketti. Bul sátti ómir baqı umytpaımyn. Únemi aıtyp júremin. Sondaǵy Sholpan apaıdyń danalyǵyna, ózinen kishige degen qurmetine rıza boldym. Keıin Almatyǵa, Ǵ.Músirepov teatryna aýysyp kelgennen keıin Sholpan apama jolyǵyp: «Sizge rızamyn. Kezinde osylaı mereıimdi tasytyp edińiz ǵoı», dep aıtýǵa qansha oqtalǵanymmen, batylym jetpedi me, álde sondaı úlken adamnyń mazasyn alǵym kelmedi me, áıteýir sol rızashylyq pen rııasyz lebizdiń retin keltire almadym. Osy bir shekten tys uıalshaqtyǵym, uıańdyǵym úshin qazir ókinemin.

– Bir suhbatyńyzda Tóregeldi Qys­taý­baev degen dosyńyzdyń jup­ta­ry­ńyz jazylmaǵan qos qurby Ǵazıza Ábdi­nábıeva ekeýińizdi kórgende: «Ábdi­nábıeva baqyt pen nurdan jaral­ǵan, ony kórsem ómir súrgim keledi, Qazaq­bae­va qaıǵy men muńnan jaralǵan, seni kór­sem ómir súrgim kelmeı ketedi», dep ázil­deıtinin aıtqan edińiz. Shynymen de osy­ ­ázildiń astary jaı qaljyń emes, aýyr taǵdyryńyzdan da habar bere­tin­deı...

– Ol endi dosymyzdyń ázili ǵoı (kúldi). Iá, Tóregeldi Qystaýbaev kýrsymyzda oqyǵan talanty akterdiń biri bolatyn. Keıin halyq ártisi atandy. Biraq, ókinishke qaraı, ómirden erte ótip ketti. Al endi taǵdyryma kelsem, adam taǵdyryn tańdamaıdy ǵoı, peshenesine jazylǵanyn kóredi. Qazir oılap qarasam, meniń bar ómirim saǵynyshtan turatyn sııaqty...

– Kúlkińizdiń astarynda da aýyr bir kúrsinis bar sııaqty...

– Onyń da ras, qyzym. Saǵynyshtyń kermek dámin bala kúnimnen sezindim. Ol – ata-anama, baýyrlaryma, odan soń jan ja­ryma, keıin qyzyma degen saǵynysh. Sol saǵynýmen ótken kúnderim meniń tu­tas ómirimniń kórinisi ispetti seziledi keıde...

– Qalaısha?

– Bala kúnimde naǵashy ájemniń abysynynyń jalǵyz balasy jigit jasyna jetip turǵan shaǵynda kókparda jazataıym mert bolady. «Jalǵyzynan aıyrylyp zar eńiregen sheshe ómirdiń mánin joǵaltpasyn, jubanysh qylsyn» dep sonda naǵashy ájem meniń anamdy sol kisilerdiń baýyryna salyp beripti. Keıin anam turmys qurǵannan keıin úsh qyzy bolsa da, keıýanaǵa qaraılassyn dep meni beripti. О́ıtkeni úlken ápkem ata-ájesiniń, kishi sińlim óz qyzdary degendeı. Aınalyp kelgende ortanshysy – men artyq bolǵan ekenmin. Sóıtip, qarshadaıymnan sol kisiniń qolynda tárbıelendim. Taýda turatynbyz. Áli esimde, apam jumysqa ketkende úıdiń tóbesine shyǵyp alyp týǵan aýylym jaqqa sarǵaıyp qarap otyratynmyn. Bul saǵynysh keıin ómirlik serigim Myrzageldini jolyqtyrǵanymda taǵy qaıtalanatynyn tipti de sezbeppin. Súıip qosylǵan serigimmen bar-joǵy alty-aq jyl otastyq. Aıaq astynan jabysqan dertten eki apta ǵana aýyryp, ol kisi de máńgilik mekenine attanyp kete bardy. Sóıtip, eki balamdy qushaqtap 25 jasymda zar eńirep jesir qaldym. Baıansyz baq degen sol shyǵar... Alaıda, ýaqyt – emshi. Odan beri de 50 jyldaı ýaqyt ótken eken. Qos qulynym er jetti, óz aldarynan tútinderin tútetip, otbasyn qurdy. Qyzym Lázzattyń ­otaýy alystan buıyrǵan eken. Kezinde bilim qýyp júrip, sheteldik azamatpen kóńil jarastyrdy. Bir jyldaı kelisim bermeı júrdim. Biraq qyzym da, kúıeý balam da degeninen qaıtpady. Nıetiniń durys ekenin dáleldedi. Sodan amal joq, qyzdyń baǵyn baılamadym. Búginde otbasymen Marokko elinde turady. Ol da úlken saǵynysh. Shúkir, ulym qolymda, kelinim de keremet jan. Adalynan buıyrǵan bir abzal jan bop kezikti. Búginde bári jaqsy, nemerelerim qasymda, balam men kelinim asty-ústime túsip aıalaıdy. Olarǵa shyn kóńilden rızamyn. Alaıda súıgen jarǵa degen saǵynyshtyń orny bólek eken. Jarty ǵasyrǵa jýyqtady, al meniń saǵynyshym sol kúıi seıilmedi.

– О́mirlik serigińizben qalaı tanys­qan edińiz?

– Mundaı sezimdi adam ómirde bir-aq ret sezinetin shyǵar. Jarym Myrzageldi Áýezov teatrynda myqty akter edi. Ekeýmiz bir topta oqydyq. Talaı qyzdyń armany bolǵan jigit bitkenniń sultany edi. Nebir sulýlar ǵashyq boldy. Biraq Myrzageldiniń tańdaýy maǵan túsip, stýdııanyń sońǵy kýrsynda oqyp júrgende otaý qurdyq. Ekeýimiz de dıplomdyq jumysymyzdy úzdik qorǵaǵan soń, bizdi osy M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatryna jumysqa alyp qalatyn boldy. Biraq men oqý bitirgen soń aıaǵym aýyr bolǵandyqtan aýylǵa kettim. Joldasym qalyp, osynda alty aıdaı jumys istedi. Qansha degenmen úı joq, kúı joq, jaǵdaı kelispedi. Onyń ústine men aýylda bolǵan soń, ol da Shymkentke aýysty. О́zi sol óńirdiń týmasy bolatyn. Sóıtip, ekeýimiz Shymkent teatryna ýaqytsha jumysqa ornalastyq. Úlken-úlken rólder oınadyq. Eki balamyz ómirge keldi. Biraq armanymyz Almaty bolyp qala berdi. Ol kezde bizden baqytty jan joq edi. Biraq bul qýanyshymyz kelte qaıyryldy. Aıdyń-kúnniń amanynda arystaı azamatymnan aıyrylyp, ańyrap qala berdim. Sol kisiniń rýhy shat bolsyn ári balalarymdy eshkimge jáýteńdetpeıin dep jeke ómirimdi ysyryp qoıyp, qos qulynymnyń jarqyn bolashaǵy úshin belimdi bekem býdym. Taǵdyrymdy teatrǵa tapsyrdym. Mine, sodan beri de 50 jyldan asypty. Shúkir, teatrda da, kıno salasynda da rólderim bar. Alla ǵumyr berse, shamam kelgenshe aldaǵy ýaqytta da óner úshin ter tóge bersem deımin.

– Teatrdyń búgingi jaı-kúıi qalaı? Jıi ról buıyryp tura ma?

– Súıikti qarashańyraǵyma, kıeli sahnama ókpem joq. Teatrǵa jańashyl oıly jastar kelip jatyr. Árqaısysy óz isiniń mamany. Talantty rejısser Farhat Moldaǵalı kezinde Lıdııa Kádenova, marqum Saǵat Jylgeldıev, Saǵyzbaı Qarabalın jáne maǵan arnap «Baıansyz baq» degen spektakl qoıdy. Teatr sahnasynda áli kúnge deıin júrip jatyr. Dına Jumabaı degen alǵyr qyzymyz da M.G.Lorkanyń «Bernarda Albanyń úıi» spektaklin qoıyp, sodan basty róldi berdi. Teatrdaǵy ózimniń jaqsy kóretin baýyrlarymnyń biri Juldyzbek Jumanbaı Saıyn Muratbekovtiń qos áńgimesin biriktirip, «Jýsan ıisi» degen jandy qozǵaıtyn tamasha spektakl qoıǵan bolatyn. Sol qoıylymda da raqattanyp, saǵynyp oınaıtyn jaqsy rólim bar. Juldyzbek dese oıyma myna bir qyzyqty oqıǵa túsedi. Rejısserlikke deıin Juldyzbek bizdiń teatrdyń jetekshi akterleriniń biri boldy ǵoı. О́zi sondaı ázili jarasqan keremet jigit. Kezinde ekeýimiz Nurlan Ábdiqadyrov degen qyrǵyz rejısseriniń «Qaıdasyń, baqyt?» qoıylymynda birge oınaǵanbyz. Sosyn «Pııaz bala» degen ertegide oınadyq. Jemister patshalyǵynda bolyp jatqan oqıǵa. Sonda men Shıe grafınıany, ol Apelsındi oınaıdy. Birde shymyldyqtyń artynda bárimiz shyǵatyn ýaqytymyzdy kútip otyrǵanbyz. Juldyzbek kelip: «Apaı, bolashaqta rejısser bolamyn. Myna shıe degen nemene? Men sizge keıin kartoshkanyń rólin beremin», dep kúldirgen. Aıtqandaı-aq Máskeýde rejısserlikti oqydy. Elge oralǵanda maǵan «Jýsan ıisindegi» ájeniń rólin berdi. Sum soǵystyń qazaq aýyldaryna qandaı kúsh salǵanyn, tyldaǵy ómirdi, qazaq áıelderiniń taýqymetin, órimdeı jas balalardyń taǵdyryn kórsetedi. Keremet qoıylym! Sol spektakldi oınaǵanda janym raqat tabady. Teatrda osyndaı talantty jastardyń ósip kele jatqanyn kórip kóńil marqaıady. Keleshektegi teatrdyń taǵdyryna senimmen qaraısyń.

– Al kınodaǵy rólderińiz she? Ek­ran­­da óz rólińizdi somdaı aldyńyz ba?

– Allaǵa myń márte táýbe deımin, osy kúnge deıin biraz fılmge tústim. Serıaldarym da bir aktrısanyń bıografııasyna jetip artylady. Áıtse de kezinde meni teatrda aktrısa retinde qalyptastyrǵan Raıymbek aǵa Seıtmetov bolatyn. Sábıra Maıqanova apam kezinde maǵan: «Áı, Gúljamal, meni aktrısa etken – Ázirbaıjan Mámbetov, seniń baǵyńdy ashqan rejısser – Raıymbek Seıtmetov. Sony eshqashan umytpa!» dep aıtyp otyratyn. Osy sóz de, Raıymbek aǵamnyń eńbegi de máńgilik jadymda. Ony eshqashan umytpaq emespin. Sol Raıymbek aǵam, keıinnen maǵan arnap spektakl qoıǵan Bolat Atabaev, Qýandyq Qasymovtar sekildi tabıǵatymdy tereńnen túsinip, fılm túsiretin rejısserge, kınodaǵy barlyq múmkindigimdi ashatyn rólge áli jetpedim ázirge. Kınodaǵy óz rólimdi tappaǵan sekildimin. Kóterer júgi úlken, búgingi zamannyń tutastaı kelbetin beretin aýqymdy fılmge túskim keledi. Kezindegi Ámına О́mirzaqova apamyz sııaqty bir ǵana rólimen el esinde qala alsaq, aktrısa úshin odan úlken baqyt joq shyǵar. О́mirge kelgen soń artyńda iz qalǵanǵa ne jetsin! Alla sondaı baq buıyrtsyn dep tileımin.

– Shyǵarmashylyq jolyńyzǵa úńil­­sek, ózińizdi janrdyń qaı-qaı­sy­synda da erkin synaǵan amplýasy san qyr­ly aktrısalardyń birisiz. Ásirese kome­dııalyq rólderińiz erekshe. Siz úshin teatr men shynaıy ómirdiń arasyn­da shekara bar ma?

– Álbette. Men – teatrda aktrısamyn, al ómirde jaı ǵana ana, áje Gúljamalmyn. Keıipkerimniń taǵdy­rymen ómir keship ketý daǵdymda joq. Eki aralyqty naqty bólip qaraı alamyn. Áıtse de ómirimde mynadaı bir jaǵdaı bolǵan. Kezinde Semeı polıgony týraly Oljas Súleımenov pen Baqqoja Muqaı birigip jazǵan «Zamanaqyr» degen spektakl boldy. Raıymbek Seıtmetov aǵamyz qoıdy. Sondaǵy meniń keıipkerim bir ul, bir qyzy bar Salıha degen áıel: «Kóshińder» degen buıryqqa qulaq aspaı, «Soǵystan kúıeýimdi kútemin, kelse tappaı qalady», dep eski jurtta qalyp qoıady. Jarylystyń saldarynan balasynyń qos janary birdeı kórmeı qalady. Al qyzynyń taǵdyry odan da aýyr. Alty bala týady, altaýyn da jerge beredi. Jetinshi balasy tomar bolyp týady. Kúıikten kúıeý balasy asylyp óledi. Sonshama taýqymetten keıin kempirdiń shashy appaq qýdaı bolyp, tas músinge aınalady. Sol róldi shyǵaram dep júrip repıtısııa bolǵan bir aıdyń ishinde meniń de shashym aǵaryp ketti. Ol kezde men 40-qa da kelmegen edim. Son­dyq­tan da akter úshin qaı róliń bolsyn janyńnyń bir bólshegin julyp berý­men birdeı jankeshtilik qoı. Árbir róliń týǵan perzentińdeı. Alla bizge sah­nadan sóz aıtatyn quqyq berdi. Qudiret qoı bul. О́le-ólgenshe sol qurmetke la­ıyq bolsam, aryma daq túsirmesem deı­min. Árıne, ról shyǵarý ońaı emes. Sahna – aına. Onda ótirik aıta almaısyń. Bári kórer­men­ge kórinip turady. Akter qandaı ról oınasa da, jan dúnıesimen jasaıdy, sol keıipkerimen ómir súredi. Seniń ómir­degi kórgen qýanysh-qıyndyqtaryń, mu­ńaıǵan sátteriń – bári janyńa jına­lyp, júregińdegi júgińe aınalady. Ma­ǵan «ómirde kóp kúlmeısiń, sahnadan tys ýaqytta jarqyrap júrmeısiń, tym qara­pa­ıymsyń» dep aıtyp jatady. Árıne, ol pikir ǵoı. Alaıda jan syrymdy kópke sha­shyp, laqyldap sóılep, qarqyldap kúlý tabı­ǵa­tymda joq qasıet eken jáne ony osy kúnge deıin qalyptastyra almadym.­ Kúl­kimdi de, kóz jasymdy da sahnaǵa saq­taı­myn.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»