Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ekologter elimizde bolashaqta sý tapshylyǵy bolatynyn dabyl qaǵyp eskertip júr. Boljam boıynsha, 2050 jylǵa qaraı Qazaqstan sý resýrstary qorlarynyń shamamen 50%-yn joǵaltady. Muny el ǵalymdary másele qylyp kóterip, sheshim izdep jatyr. Mysaly, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń ǵalymdary sý tapshylyǵy men qurǵaqshylyqtan qutqaratyn ınnovasııalyq tyń tehnologııa oılap tapqan. Onyń ishinde jańbyrdy qajetti mólsherde jaýǵyzyp, klımatty retteýge múmkindik beretin tehnologııa da bar. Bul ádis Iran, Pákistan syndy memleketterdiń shóleıtti aımaǵynda jıi qoldanylyp, jaqsy nátıje bergen. Osy tehnologııadan keıin jaýyn-shashyn kútkendegiden áldeqaıda artqan. Joba jetekshisi Altaı Aınabekov ozyq tehnologııany Shymkentte synaqtan ótkizdi.
– Atmosferaǵa teris zarıadty ıondardy jiberip, ashyq aspanǵa býdaq bulttardy jınaýǵa bolady. Nátıjesinde, jańbyrdy qajetti mólsherde jaýǵyzyp, klımatty retteýge múmkindik týady. Joǵary kóteriletin tolqyn jasaý arqyly antısıklondy buza alamyz. Sosyn sol jerge sıklon jasap, qysymdy túsiremiz. Sonda ózinen-ózi ylǵal tartyla bastaıdy. Negizi klımatty jaı ózgertý kerek. Sonda apattyq jaǵdaı kóp bolmaıdy. Biz bul ádis arqyly jańbyrdy kerek jerge jaýdyryp otyramyz, – deıdi Altaı Aınabekov.
Búginde otandyq ǵalymdar qýańshylyqqa qarsy nebir zamanaýı qondyrǵylar men zertteýler jasap, synaqtan ótkizip júr. Tehnıka ǵylymynyń doktory Naǵıma Jaqypbekova Grýzııa jáne Armenııa zertteýshilerimen birge sý kózderin seolıt qospasymen qaıta óńdeý tehnologııasyn engizýdi josparlap otyr. «Sýdy tazalaǵan kezde biz arnaıy metaldardy qosamyz. Sonda sý ishýge jaramdy bolady. Al tuzdy sýlardy tushy sýǵa aınaldyratyn da ádisterimiz bar», deıdi ǵalym.
Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń hımııa jáne hımııalyq tehnologııalar kafedrasynyń zertteýshi ǵalymy, PhD Ivan Radelıýk «sý izin» azaıtýdy paıdalanyp, biryńǵaı sapaǵa deıin tazartyp, ónerkásiptik kásiporyndardyń aǵyndy sýlaryn qaıta paıdalaný múmkindikterin eseptep júr. Jas ǵalym ónerkásiptik kásiporyndardyń qorshaǵan ortaǵa qaýip-qaterin baǵalaýǵa baǵyttalǵan jobalardy júzege asyryp jatyr. Zertteýge tushy sý tapshylyǵy máseleleri men sý resýrstarynyń atmosferalyq aýa sapasynyń jaı-kúıi negiz bolǵan. Bul modeldeý dástúrli faktorlardan basqa qoldanystaǵy jáne usynylatyn tarıfter, ınfraqurylym jaǵdaıy, elektr energııasynyń shyǵyndary men odan ózge de áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerin sheshe alady.
Al arheolog-ǵalymdar Qazaqstannyń arıdtik aımaqtaryn sýmen qamtamasyz etý ádisterin zertteýdi bastady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetindegi Tarıh fakýltetiniń arheologııa, etnologııa jáne mýzeıtaný kafedrasy «Qazaqstannyń arıdti aımaqtaryn sýmen qamtamasyz etýdiń dástúrli ádisteri: etnologııalyq jáne geoarheologııalyq tásilder» atty aýqymdy zertteýdiń ǵylymı jobasyn júzege asyrdy. Jobanyń ózektiligi – dástúrli mal sharýashylyǵyna qatysty elimizdiń arıdtik aımaqtaryndaǵy sýdyń róli. Negizinen elimizde sýdy alý jáne saqtaý ádisteri áli kúnge deıin júıeli túrde, tolyqtaı zerttelmegen. Qudyqtardy, drenajdyq qurylǵylardy, sýdy paıdalaný arqyly sý berýdiń dástúrli ádisteriniń tarıhyn zertteý etnologııa jáne arheologııa ǵylymy úshin mańyzdy. Bul jobanyń ǵylymı jetekshisi – arheologııa, etnologııa jáne mýzeıtaný kafedrasynyń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Táttigúl Qartaeva. Zertteýshilerdiń aıtýy boıynsha úsh jyl ishinde ǵylymı-zertteý, dalalyq, keńse jáne zerthanalyq jumystar júrgizildi. Kóne jáne belsendi sý qoımalary men sý saqtaý týraly barlyq aqparat taldanyp, jergilikti qujattar men suhbattardy taldaý arqyly etnologııalyq derekter jınaqtalǵan. Gıdrologııalyq, ekologııalyq jáne arheologııalyq kontekster zerttelip, zerthanalyq taldaý úshin úlgiler alynǵan.
