Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenovtiń aıtýynsha, ekonomıkany nesıelendirýdi, onyń ishinde «uzaq merzimdi» jobalardy qarjylandyrýdy arttyrý úshin otandyq bankterge turaqty qarjylandyrý kózderi qajet. Solardyń biri – Ulttyq bank basqaratyn BJZQ qorlary bolýy múmkin. Bul rette zeınetaqy aqshasyn alýǵa ótinish bildirgen nesıe uıymdary qarjylyq turaqtylyqtyń belgili bir talaptaryna saı bolýy kerek. Ulttyq bank osylaısha «ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne ósýge» BJZQ qarjysy arqyly qol jetkizýdi kózdep otyr.
Ulttyq banktiń korporatıvtik nesıelendirýdi damytýdyń taǵy bir tetigi – birneshe bankterdiń bir mezgilde beretin sındıkattalǵan nesıeleri. Qazaqstanda qarjylandyrýdyń bul túri 2020 jyldan beri qoldanylyp keledi, biraq áli kúnge deıin qaryz alýshylar arasynda suranysqa ıe emes.
Ulttyq bank tóraǵasy aıtyp ótkendeı, kásipkerlikti nesıelendirýge qyzyǵýshylyqty arttyrý úshin, saralanǵan korporatıvti tabys salyǵy (KTS) mólsherlemelerin engizý usynyldy. «Kásipkerlikti nesıelendirýden alynǵan bankterdiń kiristerine KTS tómen mólsherleme boıynsha, al basqa kiris túrlerine, onyń ishinde tutynýshylyq nesıeleýden túsetin kiristerge KTS joǵary mólsherleme boıynsha salyq salý usynylady. Esepteýler mundaı bastamanyń engizilýimen bıýdjet kirisiniń artqanyn kórsetedi», dep atap ótti Tımýr Súleımenov.
Tóraǵanyń paıymdaýynsha, bul usynystar men tıisti esepteýler Úkimetke jiberildi. Ulttyq ekonomıkany ınvestısııalaýdyń múmkindikteri men tetikteri jaıly kóp jazyldy. Sebebi qordaǵy qarjydan dámetkender syrtta da, ishte de kóp boldy. Tipti ana bir jyldary bankterge berilgen demeý qarjy qordan alyndy degen sózder de aıtylyp qaldy.
Eger sarapshylardyń pikirlerin jınaqtaıtyn bolsaq, Qazaqstan ekonomıkasynyń negizgi kemshilikteri monopolııalyq qysym, memlekettiń kvazımemlekettik sektor arqyly ústemdigi, shıkizattyq baǵyt bolyp jalǵasyp kete beredi. Dál osyndaı jaǵdaıda BJZQ qarjysyn ekonomıkany ınvestısııalaýǵa baǵyttaý qumǵa sý quıýmen birdeı qabyldanatyny anyq. Osyǵan deıin qor qarajaty temirjol salasyn damytýǵa, aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge, ekinshi deńgeıli bankterge iri jobalardy qarjylandyrý maqsatynda bólinip keldi. Úkimet naqty sektorǵa baǵyttaý qajettigine endi moıynsunyp otyr.
BJZQ málimetine qaraǵanda, 2023 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha zeınetaqy jınaqtary 14,7 trln teńgeni qurady. 2022 jyly bul kórsetkish shamamen 1,6 trln teńgege (nemese 12,2%-ǵa) ósti. 2022 jylǵy ınvestısııalyq kiris 914 mlrd teńgeden asty. Zeınetaqy aktıvterin basqarý nátıjeleri týraly aqparat aı saıyn BJZQ saıtynda jarııalanady.
Jyl basynda Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Marııa Hadjıeva BJZQ aktıvterin shaǵyn jáne orta bızneske ınvestısııalaýǵa múmkindik berý arqyly qor aktıvterin ınvestısııalaý múmkindikterin keńeıtýdi josparlap otyrǵandaryn, bul múmkindikti «Damý» qorynyń kepildigi bar sýbektiler paıdalana alatynyn aıtqan bolatyn. Sebebi «Damý» qorynan osy qarjy quraldaryn óteýge qatysty qosymsha kepildik bolatyndyqtan, ınvestısııanyń táýekeli az. Sodan keıin, Ulttyq bank BJZQ zeınetaqy aktıvterin «Báıterek» AQ-nyń jalpy somasy 500 mıllıard teńgege deıingi uzaq merzimdi oblıgasııalaryna ınvestısııalaý josparlanǵanyn habarlady. Qarjylandyrý jobalaryn irikteý jáne bólingen qarajattyń paıdalanylýyn baqylaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti deńgeıinde júzege asyrylatyn bolady. «Báıterek» – «QazAgro» sııaqty birqatar uıymǵa ınvestısııa salatyn memlekettik qarjy ınstıtýty. Iаǵnı sýbsıdııalardyń bir bóligi endi «Báıterek» arqyly ótedi. Sondaı-aq «Báıterek» «Otbasy banki» arqyly turǵyn úı baǵdarlamasyna ınvestısııa saldy, óndiristi ártaraptandyrýǵa yqpal etti.
Sońǵy jarty jylda BJZQ jaqsy nátıje kórsetti. Ákimshilik shyǵyndardyń eki ese azaıýy BJZQ aktıvine túsetin salmaqty da azaıtty. Ekinshiden, absolıýtti taza túrdegi kiristilik salyq tólegenge deıin 4 paıyzdan nemese 5 paıyzdan joǵary.
Belgili qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, BJZQ qarjysy konservatıvti jáne uzaq merzimdi. Kúni búginge deıin ony ınvestısııalaıtyn sýbekt az degen pikir basym bolyp keldi. Biraq eldegi ekonomıkanyń barysy memleketke ózin ózi ınvestısııalaýǵa múmkindik berip tur. Taratyp aıtqanda BJZQ arqyly nesıe beredi nemese memlekettik oblıgasııalardy satyp alady. Syrtqy naryqtarda da, ishki naryqta da senimdisi az. Tipti «el arasynda bizde munaıdan ózge nemese alypsatarlyqtan ózge ekonomıka bar ma?» degen sózder aıtylyp qalyp júr. Mundaı BJZQ-nyń nemese Ulttyq banktiń oǵan qatysty jańa strategııasynyń barlyǵyna el senbeı qaraıdy.
Almatyda, qyrkúıekte ótken jıynda Japonııa men Germanııanyń tájirıbesinde zeınetaqy qorlarynyń qarjysyn ınfraqurylymǵa baǵyttaý úrdisi oń nátıje kórsetkenin Ulttyq banktiń eks tóraǵasy G.Marchenko aıtyp bergen. Biraq bizdegi jaǵdaı basqasha ekenin bárimiz bilemiz. Damyǵan elderde jaýapty jobaǵa jaýap beretin basshylar ınvestısııa esebinen bizdiń eldegi áriptesteri sııaqty qolaıly sátti paıdalanyp «jyrtyǵyn jamap alǵysy kelmeıdi»...
«BJZQ aqshasyn ekinshi deńgeıli bankter arasynda bólýdiń ashyq ári túsinikti tetigi bolýy qajet. «Eger bul qarajat kvazımemlekettik kásiporyndarǵa baǵyttalsa, onda BJZQ men Ulttyq bankten ınvestısııalyq maqsattary qatań anyqtalǵan jáne halyqqa esep berý mindettemesi bar resıpıent-kompanııalardyń ataýly tizimin usynýdy suraý qajet. Basqasha jaǵdaıda zeınetaqy aktıvteriniń qaıtarymy bolmaıdy», deıdi sarapshy.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, BJZQ-dan bólingen aqshanyń qazir qaıda jumsalyp jatqanyna eshkim beı-jaı qaraı almaıdy. Sebebi BJZQ aktıvteriniń 50%-ǵa jýyǵy Qarjy mınıstrliginiń memlekettik baǵaly qaǵazdaryna jáne Ulttyq bank notalaryna salynǵany, bir jaǵynan, jaqsy, biraq ekinshi jaǵynan, bul memlekettik bıýdjet tapshylyǵy negizinen qarjylandyrylady. Is júzinde eki qor – Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qory men Zeınetaqy qory bıýdjettiń negizgi kredıtorlary bolyp tabylady. «Biraq biz BJZQ aqshasyn burynǵysynsha otandyq ekonomıkaǵa, odan da kóp kólemde ınvestısııalaý kerek dep esepteımiz. Eger memlekettik korporatıvtik júıeniń sapasyn ózgertkimiz kelse, aqylǵa qonymdy ınfraqurylymdyq jobalarǵa, energetıkalyq sektorǵa baǵyttaýǵa bolady», deıdi sarapshy.
BJZQ aktıvteriniń óli aktıv emes, aınalymda júrgenin sarapshylardyń bári qup kórip otyr. Sebebi sońǵy birer jylda onyń tabystylyq deńgeıi syn kótere bastaǵany aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Aqsha únemi aınalymda júrgeni, ınvestısııaǵa jumsalýy qajettilik. I.Isaevtyń aıtýynsha, BJZQ qarjysyn ekonomıkaǵa baǵyttaıtyn operatordy tańdaıtyn kezde asyǵys sheshim qabyldaýǵa bolmaıdy. Keıbir aqparat kózderinde bul mindetti elimizdegi kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttarynyń birine júkteletinin aıtady. «Bizge kvazısektordaǵy qarjy ınstıtýttarynyń jumysyna monıtorıng jasaıtyn kez keldi. Úkimettiń aýyldy damytýǵa nemese ekonomıkaǵa baǵyttaǵan qarjysy osy ınstıtýttar arqyly ótedi. Nátıjesiniń qandaı bolǵanyn el kórip otyr. Eger Ulttyq bankpen Úkimet bul mindetti taǵy da kvazısektorǵa tapsyrsa, munyń nátıjeli bolaryna eshkim senbeıdi. Sol sebepti Úkimet osy baǵytty taǵy da bir naqtylap alyp baryp sheshim qabyldaý kerek», deıdi sarapshy.
Qarjyger Ánýar Úshbaevtyń pikirinshe, másele Ulttyq banktiń BJZQ qarajatyn ekonomıkany nesıelendirý úshin paıdalanýynda emes, bul qarajatty paıdalaný tıimdiligine baılanysty. BJZQ qarajatynyń artynda halyq tur. Olar táýekelderdiń eń az bolýyn ǵana emes, sonymen birge qarjyny paıdalanýdyń tıimdiligin de qalaıdy. BJZQ aktıvteriniń basym bóligi teńgemen ornalastyrylǵan. Sońǵy jyldary ondaǵy aktıvterdiń qunsyzdanyp qalǵany aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Onyń paıymdaýynsha, bul bastamanyń negizgi táýekelderi – óteý men tabystylyq. Bank sektorynyń qazirgi jaǵdaıy onsha jaqsy emes, devalvasııadan keıin problemalyq nesıelerdiń kóbeıýine baılanysty bank sektorynyń jaǵdaıy nasharlaıdy. BJZQ úshin joǵary tabystylyq qajettiligi arzan qarjylandyrýdy qamtamasyz etýge múmkindik bermeıdi jáne mundaı qarajat burynǵysynsha qymbat bolady. «Ulttyq bankte qazir emıssııalar shyǵarý nemese BJZQ aqshasyn paıdalanýdan ózge jol joq», deıdi qarjyger. Sonymen, BJZQ qarjysy týraly másele Úkimet pen Ulttyq banktiń tún uıqysyn tórtke bóletin salmaq bolyp tur.
Sarapshylar arasynda BJZQ qarjysy ekonomıka úshin qaterli dertpen birdeı degen pikir bar. 2016 jyly BJZQ-nyń 1 trıllıon 450 mıllıard teńgeni ınvestısııalaý bastamasyn sol kezdegi Ulttyq ekonomıka mınıstri Erbolat Dosaev «2016 jylǵa arnalǵan ýaqytsha sheshim» dep baǵa bergenin áli umytqan joqpyz. Sebebi sol kezde BJZQ-nyń 350 mıllıard teńgesi 2016 jyldyń bıýdjet tapshylyǵyn joıýǵa, 500 mıllıard teńgege deıingi qarjy shetel valıýtasyn konvertasııalaýǵa, 600 mıllıard teńge ekonomıkany qarjylandyrý úshin ekinshi deńgeıdegi bankterdiń, ulttyq holdıngter men kompanııalardyń oblıgasııalaryn alýǵa jumsalǵany belgili. Al bul jolǵy qarjy ekonomıkaǵa baǵyttalǵaly tur. E.Dosaev aıtpaqshy, ýaqytsha sheshim emes, eldiń ekonomıkasyna yqpal etetin jáne qaıtarymy uzaq ýaqyttarǵa sozylatyn, ınvestısııalyq tartymdylyǵy kúmándi, taǵdyrly sheshim. El ishinde «jumsalǵan qarjy qordaǵy qarjynyń ınvestısııalyq kiristiligine qalaı áser etedi, ınvestısııalyq kiris qandaı tetikter arqyly tolyǵady?» degen saýalǵa BJZQ qarjysyn ekonomıkaǵa baǵyttap otyrǵandar áli jaýap bergen joq.
Al halyqtyń qordaǵy qarjysyn halyqtyń ózi qaıta-qaıta tekserip, qansha jınaqtalǵanyn, qaı maqsatta jumsalyp jatqanyn zertteýge kirisip, zeınetaqy jınaǵyn óz baqylaýyna ala bastaǵanyn kórip júrmiz.
ALMATY
