Torǵaıdyń topjarǵany

Sol kezde Esimseıit qart esik jaq­ta otyrǵan Jaqsylyq aǵaǵa qa­rap, «Áı, Jaqsylyq, jurt seni jyr­shy dep aıtady, búgingi toıda, sol óne­rińdi kórsetshi, káne, shyr­qap jiber», dep manadan beri aq ter, kók ter bolyp, qonaqtarǵa sý quıyp, et týrap, qyzmet istep júr­gen inisine qolqa saldy. Ol kisi bolsa, «Iá, ıá, Eseke bir sóziń ǵoı», dep mol­dasoqynyp, myǵym otyryp aldy da, bir uzaq jyr­dy dombyrasyz qońyr daýy­symen bastap ketti. Jazdyń ty­myq túni. Kıiz úıdiń túndiginen jul­dyzdar jy­myńdaıdy. Irgeden samal jel saý­­laıdy. Manadan bergi kú­bir-kúbir áńgime sap tyıylǵan. Qu­laq­qa urǵan tanadaı tynyshtyq or­naǵan. Jaqańnyń áýezdi daýysy otyr­ǵandardy birden tolqyndaı úıi­rip áketti. Dastannyń maqamy da ózgeshe. Bári de aırandaı uıyp qal­ǵan. Birazdan keıin jyr da aıaqta­lyp, jınalǵandar oǵan qumary qanba­ǵan­daı, áli de aıta tússe degendeı bol­dy. Sony sezdi me, Shaıqystan aqsa­qal jumsaq daýysymen aqyryn sóz bas­ta­dy: «Bul ataqty Nurhannyń «Qar­ǵa» dastany ǵoı. Paı, paı ne de­gen jyr, ne degen teńeý? Sóz degen sar­qyrap aǵyp jatqan bulaq sekildi. Jaqsylyq inim jaradyń, jyrǵa shól­dep júr edik, kóńilimizdi kóte­rip, qu­laq quryshymyzdy qandyrdyń» dep, dán rıza bolyp, inisine iltıpa­tyn jetkizdi. Nurhan aqynnyń esimin bala kúnimde alǵash osylaı esti­dim. Sodan beri de doptaı dóńgelep biraz jyl ótti. Osyndaǵy sóz bolǵan atalarymnyń bári bul kúnde joq. Nurhannyń jyryn tógiltip aıtqan Jaqsylyq aǵa da o dúnıelik bolǵa­ly qashan. Biraq meniń esimde sol kúngi toı, sondaǵy ǵajap kórinis, keshe bolǵan sekildi kókiregimde áli saırap tur.

Qart Torǵaıdyń tamyry tereń tarıhyn sol ólkede týǵan tekti tulǵa­lar jasaǵany belgili. Ýaq Jumabaıdan bastalǵan Torǵaı aqyndyq mektebi – Seıdahmet, Ábiqaı, Esenjol, Quba­sha, Kúderi sekildi azýyn aıǵa bilegen jyr júırikterimen jalǵasyn taýyp, ótken ǵasyrda ony Nurjan, Ahmetqan, Faızolla, Álmaǵambet, Omar, Sát, Qutjan aqyndar odan ári bıikke kóterdi. Osy mekteptiń kórnekti ókiliniń biri – Qazaqstan­nyń halyq aqyny, Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurhan Ahmetbekov. Arqaly aqyn on jasynda ákeden, on eki jasynda shesheden aıyrylyp, jetimdiktiń qamytyn moınyna erte kıdi. Aýyl moldasynan sabaq alyp, hat tanydy. Bala kúninen án salyp, kúı shertti. Tańdy-tańǵa uryp, qıssa-dastan aıtatyn jyrshy atandy. On úsh jasynda aqyndyǵymen aty shyqty. Nurhanǵa aqyndyq anasy Ábishten daryǵan deıdi. Ol kisi qara sózge sheber, aıtysta eshkimnen jeńilip kór­megen azýly aqyn bolǵan. Kezinde Torǵaıǵa Basyqaranyń Qanapııasy alystan at arytyp kelip, Ábish qyz­ben aıtysypty. Eger osy aıtysta ony jeńsem, soǵan úılenemin degen úmiti bolypty. Biraq sóz saıysynda ataqty aqyn Ábish qyzdan jeńilgenin moıyndap, keshirim surapty.

Nurhan Ahmetbekov qazaqtyń jaz­ba poezııasyn klassıkalyq shy­ǵys úlgisimen jazylǵan shuraıly shyǵarmalarymen jańasha baıytqan aqyn. Onyń dastandaryndaǵy, óleń-tolǵaýlaryndaǵy aıshyqty órnegi men qorǵasyndaı quıylyp túsken kórkemdigine tańǵalasyz. «Myń bir tún» ertegisiniń jelisimen órgen «Qa­marly zaman», «Alban Jupar hanym», sondaı-aq tarıhı oqıǵalardy baıandaǵan «Esim seri», «Qarǵa» jáne 1916 jylǵy Torǵaıdaǵy ult-azat­­tyq kóterilisiniń bas sardarynyń er­lik jolyn tolǵaǵan «Amangeldi» atty súıekti týyndylaryndaǵy oqıǵa­nyń tartymdylyǵy, sóz sazdyly­ǵy, sheberligi, shynaıylyǵy oqyrman­dy jipsiz baılap tastaıdy. Atal­ǵan shyǵarmalardy jurtshylyq áli kúnge deıin jyr qylyp aıtady. Qy­lyshynan qan tamǵan keńestik ke­zeńniń qaharynan qoryqpaı, otyzynshy jyldardaǵy alapat ashtyq­tyń shyndyǵyn «Kúlándam» dastany ar­qyly kórkem baıandady. Bul týyn­dy alǵash jazylǵanda Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Musta­fın sekildi ádebıet alyptary oqyp, joǵary baǵalaǵan. Biraq sol kez­degi jaǵdaıǵa baılanysty atalǵan týyndy elý jyldan asa qoljazba kúıinde jatyp, 1987 jyly ǵalym Sapabek Ásiptiń usynýymen «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórdi. Al Kenesary men Naýryzbaıdyń kóterilisin qoldap jazǵan «Jasaýyl qyrǵyny» dastanynyń jóni múl­de bólek. Ult táýelsizdigi jolynda qur­­ban bolǵan qos asyl erdiń er­li­gin jyrlaǵany úshin biraz qýǵyn kóredi. Sodan qutylý úshin dastandy sol kezdegi ıdeologııaǵa ıkemdep, qaı­ta­dan jazdy. Búginde aqynnyń baspa betin kórgen týyndylary ǵylymı aınalymǵa engen. Ol týraly birqatar ádebı, ǵylymı eńbek jazyldy. Bel­gili qalamger, ǵalym Sapabek Ásip N.Ahmetbekov shyǵarmashylyǵynan kandıdattyq dıssertasııa qorǵady.

Sondaı-aq Nurhan atamyz bala kúninen aıtysqa túsip, jer tar­py­ǵan tulpardaı talaı aqyndy shań qap­tyrǵan. О́tken ǵasyrdyń 40-50-jyldary respýblıkalyq aıtystarda Isa Baızaqov, Moldahmet Tyrbıev, Sát Esenbaev sekildi halyq aqyndary­­­men sahnada sóz qaǵystyryp, «Tor­ǵaı­dyń topjarǵany» atandy. 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq óneri men ádebıetiniń onkúndigine qaty­syp, sondaǵy Úlken teatr sahna­syn­da máskeýlikterge jyrdan shashý shashty. Onyń syrtynda talantty tulǵa týǵan óńiriniń ónerin damy­týǵa da zor úles qosty. 1936-1946 jyldary Torǵaıda kolhoz-sovhoz teatryn uıymdastyryp, sonyń alǵashqy dı­rek­tory boldy. Eldegi ónerli jan­dardy toptastyryp, halyqqa «Qo­zy Kórpesh – Baıan sulý», «Eńlik – Ke­bek», «Aqan Seri – Aqtoqty», «Maza­syz meıman», «Jalbyr» taǵy basqa kúrdeli qoıylymdardy sahnalap, sonyń negizgi rólderin ózi oınady.

Aqynnyń urpaqtary da ata dań­qyna saı bolǵanyn aıta keteıik. Tuń­ǵyshy Tuńǵyshbaı Ekinshi dú­nıe­júzilik soǵysqa ketip, sodan alǵan ja­raqatynan elge kelip, qaıtys bolady. Áskerı ushqysh bolǵan. Ekinshi uly – Málikzada da áke jolyn qýyp, ónerge jaqyn bolyp ósti. Jasynan aqyndyǵymen, dombyrashylyǵy­men, ánshiligimen kózge tústi. Bir ókinish­tisi, jasyndaı jarqyraǵan abzal aza­mat ómirden erte ozdy. Biz osy maqa­lany jazý barysynda aqyn­nyń neme­resi, Astanadaǵy Eýrazııa gýmanıtar­lyq ınstıtýty joǵary kolledjiniń pedagogıka bóliminiń meń­gerýshisi Ǵaı­nesh Málikzada­qy­zy Ahmetbekova­men jolyǵyp, atasy men ákesi týraly aıtqan estelikterine qanyqtyq.

 – Ákem 1970 jyly 41 jasyn­da ómirden ótti. Ol kisiden segiz bala barmyz. Qazir bárimiz de erjetip, bir-bir úıdiń ıesimiz. Marqum ákem «segiz qyrly, bir syrly» jan edi. Dombyramen án salyp, kúı tartatyn. Aıtysqa da qatysqan. Týǵan elinde túrli qyzmetterdi atqardy. Mektep dırektory, aýdandyq par­tııa komıtetiniń nusqaýshysy, aýdan­dyq mádenıet bóliminiń meńgerý­shisi, sondaı-aq sol kezdegi Qosta­naı oblystyq «Kommýnızm joly» gazetiniń menshikti tilshisi boldy. Ákem dúnıeden ozǵanda úlken aǵam Toıǵanbol 10-synypty endi bitirip jatqan edi. Osy aǵam kishkentaı kúninen Nurhan atamnyń baýyrynda ósip, sol kisiniń balasy atanǵan. Sondyqtan aǵam atam týraly kóptegen derekti, el ishindegi áńgimelerdi jaqsy biledi. Anamnan da atam týraly kóp áńgime estidim. Má­selen, atamnyń árýaqty adam eke­nin, onyń piri bolǵanyn, keıde dom­byrasynyń ózinen-ózi kúmbirlep, kúı oınaıtynyn aıtatyn. Keıin Seıit­battal esimdi kishi inim eseıip, atamnyń aspabyn qolyna alǵannan keıin dombyranyń ózinen-ózi da­ýys shyǵarýy sap tıyldy. Atamnyń urpaqtary arasynda Seıitbattal inim ekeýmiz ǵana dombyra tartyp, án salamyz. Kishi sińlim Raıhan qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi. Ol atam shyǵarmalaryn únemi nasıhattap, is-sharalar uıymdastyryp júredi. Qazir shóbereleri de atamnyń jyrlaryn jatqa aıtady, – dedi ol.

Ǵaınesh Málikzadaqyzynyń aıtýynsha, aqyn shyǵarmalaryn tóte jazýmen jazǵan. Sol týyndylarynyń birazyn kezinde Málikzada aýdarǵan. Ol kisi qaıtys bolǵannan keıin keıbir shyǵarmalary aýdarylmaı qalǵan. Qazir qoljazbalar Qostanaı oblysy Jangeldın aýdanyndaǵy aqyn mýzeıinde tur. Nurhan atamyzdyń alpys jyldyǵy kózi tirisinde týǵan elinde atalyp ótildi. Sonda aýyr dert­ten til-aýzy baılanǵan aqynnyń aqyrǵy «Sońǵy sóz» degen óleńin balasy Málikzada jınalǵan qaýymǵa oqyp bergen. Belgili qalamger, etnograf Seıit Kenjeahmetulynyń qu­rastyrýymen 2010 jyly sońǵy ret eki kitaby oqyrmanǵa jol tartty. Bul jınaqqa aqynnyń ómir jolyna qatysty tyń derekter, fotosýretter engen. Kitaptyń jaryq kórýine Ermek Ahmetbekov demeýshilik jasaǵan.

«Atamnyń memorıaldy mýzeıi 1983 jyly 80 jyldyǵyna oraı ashyldy. Mýzeıdiń bir jaǵy úı. Qa­zir sol qarashańyraqta Seıitbattal inim turady. Mýzeıdiń barlyq sha­r­ýa­shylyǵyn ózimiz qaraımyz. Osy­dan 7-8 jyl buryn atamnyń ur­paq­tary jınalyp, óz qarjymyzǵa kúr­deli jóndeý júrgizdik. Bıyl taǵy atam­nyń 120 jyldyq mereıtoıyna baı­­lanysty mýzeıge ishinara ózge­ris engizip, jańaladyq. О́kinishke qa­­raı, jergilikti ákimdik tarapynan esh­­qandaı kómek, qarjy bolǵan joq. Bul mýzeıdi anam Turaǵal óz qolymen ja­saqtap, oǵan atamnyń barlyq tu­tynǵan zattaryn qoıdy. Qazir mýzeı­de aqynnyń ózi ustaǵan dombyrasy, qol­jazbalary, jeke qujattary, qa­lam­saby, hattary saqtalǵan», dedi aqyn nemeresi.

Nurhan aqyn týraly aıtqanda, onyń qurdasy, dosy, sheshen, án­shi, aqyn, dombyrashy, aıtqysh, shejireshi, qysqasy, bir basyna san túrli óner toǵysqan Ahmetqan Ábi­qaıulyna soqpaı kete almaımyz. Torǵaıda ǵumyr keshken osy eki tar­lan tulǵanyń ómiri men óneri ańyzǵa toly. El ishinde mynadaı sóz bar. «Ahmetqandy úsh kún kórmesem saǵynamyn» depti Nurhan aqyn. «Nege?» degen suraqqa: «Áńgimeni ondaı jetkizip aıtatyn adam qaıda?» deıdi eken. «Ahmetqan qasymda úsh kún otyrsa, qashyp qutyla almaımyn» deıdi eken taǵy da. «Nege?» degen suraqqa, «Ahmetqan áńgime aıt­qanda uıyqtamaıdy, tamaq ishpeıdi, demalmaıdy, bizdi de solaı sharshatady», dep jaýap beripti. Nurhan atamyz úzeńgiles serigin osylaı baǵa­lapty. Ahmetqan da kózi tirisinde qımas dosy týraly keıingi urpaqqa biraz estelik qaldyrǵan.

Nurhan Ahmetbekovtiń bıylǵy 120 jyldyq mereıtoıy aıasynda biraz is-shara atqaryldy. Arqalyq qala­synda mektep oqýshylary ara­syn­da oblystyq aıtys ótti. Odan ke­ıin jasy úlken aqyndardyń qatysýy­­men aımaqtyq aıtys uıymdastyryl­­dy. Qostanaı qalasyndaǵy L.N.Tol­stoı atyndaǵy oblystyq ámbebap ǵy­ly­mı kitaphanasynda «Torǵaıdyń top­­jarǵany» atty dóńgelek ústel májilisi ótip, oǵan qatysýshylar aqyn týraly estelik aıtyp, jyr-tol­­ǵaýlaryn oryndady. Osy toıdyń túıi­ni qarashanyń 10-11 kúnderi Tor­ǵaı­da ótken aqynnyń 120 jyldyq mereı­toıyna arnalǵan mazmundy is-sha­ramen qorytyndylandy.

Ardaqty tulǵanyń aqyndyq joly ózinen keıin Torǵaı topyraǵynda týǵan aqyndarǵa úlgi boldy. Qazaq ádebıetiniń klassıkteri Syrbaı Máý­lenov pen Ǵafý Qaıyrbekov onymen jaqyn aralasyp, aǵaly-inili­deı syılasty. Shámil Muhamedjanov, Nazar­bek Bektemisov, Serik Turǵyn­bek­uly, Serikbaı Ospan, Keńshilik Myrzabekuly, Baqytkereı Ysqaqov se­kildi aıtýly aqyndar onyń shyǵar­mashylyǵynan nár aldy. Qazaq­stan­nyń halyq aqyny Qonysbaı Ábil Nurhandy pir tutyp, ustaz sanady. Ba­lasyna aqynnyń esimin berdi.