Jastar ketti qalaǵa
Osy jyldyń basyndaǵy statıstıkalyq málimetke súıensek, oblysta turǵyndary 50 adamnan kem 128 aýyl bar. Onyń 33-iniń turǵyndarynyń sany onnan da kem. Ásirese shekara mańyndaǵy 18 aýyldyń jaǵdaıy múshkil. Keıingi bes jylda 29 eldi meken kartadan joıylsa, sonyń altaýy – shekara mańyndaǵy aýyldar.
Maǵjan Jumabaev aýdanynyń shekara mańyndaǵy aýyldarynyń jaǵdaıyn bilmek nıetpen Aqqaıyń aýyldyq okrýgine at basyn burdyq. Aýyl ákimi Maqsat Esjanovtyń aıtýynsha, qazir okrýgtiń quramyndaǵy 6 aýyldyq eldi mekende 700-den astam adam turady. Shekara túbinde ornalasqan Gavrınoda 104 adam tútin tútetip jatyr. Kóbi – zeınetkerler, egde jastaǵy adamdar. Jastary qalaǵa ketken, bir kezdegi oqýshyǵa toly orta mektebi qańyrap bos tur. Bilim oshaǵynyń esigine qara qulyp ilingeli aýyl ómirinen mán de, sán de ketken.
– Buryn shekara asatyndar kóp edi. Olardan qalǵan bos úılerdi ońtústikten kelgen qonys aýdarýshylar satyp ala bastap edi. Qazirgi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Reseıge kóshý kúrt toqtady. Qonys aýdarýshylarǵa úı tabý qıyn. Bizdiń okrýgtegi keıbir úılerdiń baǵasy 2 mln teńge. Suranys bolǵasyn baǵa da sharyqtap tur, – deıdi Maqsat Esjanov.
Okrýgtiń úsh aýylynda turǵyndardyń sany 50-ge de jetpeıdi. Al jergilikti bılik bolashaqta bul aýyldarda turǵyndar sany kóbeıetinine senimdi kórindi. Sebebi kórshi aýyldyq okrýg aýmaǵynda shekara beketi salynyp jatyr eken. Shekarashylar otbasylarymen birge kóship kelse, jupyny aýyldyń tomaǵa-tuıyq tirshiligine qan júgire me degen úmit bar.
Aýyldardaǵy áleýmettik ahýaldyń tómendigi shekarashylardyń da berekesin ketirip otyr. Shekaramyzdy shegendedik degenimizben, ony kúzetip júrgen sarbazdardyń turmys jaǵdaıy syn kótermeıdi. Osyǵan oraı, jyl basynda oblystyq Qoǵamdyq keńeste shekarashylardy baspanamen qamtamasyz etý, shekara mańyndaǵy aýyldarǵa aýyzsý, elektr jelilerin tartý syndy ózekti máseleler sóz bolyp, biraz kemshiliktiń beti ashylǵan. Máselen, Qyzyljar aýdanyndaǵy «Aqysh» shekara bólimshesi Sýmnoe aýylynda ornalasqan. Al shekarashylar odan 14 shaqyrym qashyqta jatqan Vınogradnoe aýylynda turady. Bul jaǵdaı shekarashylardyń túngi ýaqytta qyzmet atqarýyna qolaısyz. Sondyqtan olar shekarany túnde jeke kólikterimen baryp-kelip kúzetýge májbúr. El qorǵany myqty bolsyn desek, shekara shebinde qyzmet etip júrgen áskerı qyzmetshilerdiń jaǵdaıyn jaqsartý kún tártibindegi másele bolýy kerek.
Jýyrda Májilis depýtaty Erkebulan Mámbetov Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldap, burynǵy «soltústik koeffısıent» ústemeaqysyn qaıtarý týraly sóz qozǵady. Ásirese shekara mańyndaǵy qańyrap bos qalǵan aýyldar búgingi geosaıası jaǵdaıda asa qaýipti ekenin, aýyldarymyzdy damytý sharalaryn qazirden qolǵa alý kerek degeni – kópshiliktiń kókeıinde júrgen oı. Oblystyń Ekonomıka basqarmasy bergen málimetke súıensek, «Aýyl – el besigi» jobasy aıasynda bıyl 9 shekara mańyndaǵy aýylda ǵana jalpy somasy 1,3 mlrd teńgeniń 10 jobasy júzege asyrylyp keledi. О́zgeleri kezek kútip turǵanymen, irgeleri sógilip barady.
Qarjylaı qoldaý qajet
Aqjar aýdanyndaǵy shekaralyq aımaqta ornalasqan Úlken Qaraoı aýyldyq okrýginiń quramynda Baımyrza jáne Gorkovskoe degen eki aýyl bar. Aýdan ortalyǵynan 115 shaqyrym jerde ornalasqan okrýgte ómir súrip jatqan turǵyndardyń jalpy sany – 930. Okrýg aýmaǵyndaǵy «Aq-Nıet-Agro jáne K» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi qos aýylǵa qamqorlyq jasap keledi. Eń bastysy – aýylda jumys bar, turǵyndardyń áleýmettik jaǵdaıy ózge shekara mańyndaǵy aýyldarǵa qaraǵanda anaǵurlym jaqsy.
Al oblystyń eń shalǵaı Ýálıhanov aýdanynyń aýmaǵynda Reseımen shekaralyq aımaqta ornalasqan 12 aýyl bar. Olardaǵy turǵyndar sany – nebári 3 392 adam.
– Búgingi kúni shekara mańyndaǵy aýmaqtardy damytý máselesi óte ózekti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev shekara mańyn bos qaldyrýǵa bolmaıtynyn aıtqan edi. Bul – ulttyq qaýipsizdikke tikeleı qatysy bar másele. Ony júıeli túrde sheshý úshin qomaqty qarajat kerek ekendigi belgili. Bıyl aýdanymyzdyń tarıhynda bolmaǵan qarjy – 7 mlrd teńge bólinip, eldi mekenderdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jańa serpin berip otyr. Onyń ishinde «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha 8 jobanyń júzege asýyna 2 mlrd 836 mln teńge bólindi. Baǵdarlama boıynsha shekarada ornalasqan Bıdaıyq aýylynyń aýylishilik joldaryn jóndeýge 389 mln teńge jumsaldy, – dedi Ýálıhanov aýdanynyń ákimi Qaırat Pishenbaev.
Aýdandaǵy shekara mańyndaǵy aýyldyq eldi mekenderdi damytýǵa 2020 jyly – 258,1, 2021 jyly – 34, 2022 jyly – 24,7 mln teńge, 2023 jyly 2,2 mlrd teńge bólinipti.
– 2020 jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy aıasynda shekara mańyndaǵy О́ndiris pen Aqtúıesaı aýyldarynda jańa klýbtar salyndy. Bıyl Kókterekte tıisti jumystar bastaldy, mádenıet mekemesi joq Tileýsaı aýyly úshin jobalyq-smetalyq qujattama ázirlenip jatyr. 12 shekara mańyndaǵy eldi mekenniń barlyǵynda orta mektep bar, olarda 978 oqýshy bilim alyp júr. Bizdiń mindetimiz – osy mektepterdi ustap turý, óıtkeni mektep jabylsa nemese negizgi mektepke aýystyrylsa, onda turǵyndardyń kóbi jumyssyz qalady, – dedi Ýálıhanov aýdanynyń ákimi.
Japandaǵy jalǵyz úı
Aýyldy saqtap qalýdyń bir joly – ońtústik óńirlerden kelgen qonys aýdarýshylardy qabyldaý. Búginde Ýálıhanov aýdanynyń shekaralyq aımaǵyndaǵy 4 aýylǵa – Jambyl, Kókterek, Mortyq, Qaraterekke 13 otbasy, 79 adam kóship kelgen.
Aýyldyń bolashaǵyna alańdaǵan turǵyndar da sózden iske kóshken. Máselen, Jambyl orta mektebi dırektorynyń uıymdastyrýymen ońtústik óńirlerden qonys aýdarǵan aǵaıynǵa qoldan kelgeninshe kómek kórsetilip otyr. Nátıjesinde, munda 6 otbasy nemese 37 adam turaqtap qaldy. Bul – jergilikti mekteptiń jabylýynyń aldyn alyp, aýyldyń da saqtalýyna múmkindik berdi.
Shekara mańynda ómir súrip otyrǵan aýyl turǵyndary, negizinen, mal ósirýmen aınalysady. Eginshilikpen shuǵyldanatyndary da bar. Kópshiligi ákimdikterde, mektepterde, mádenıet mekemelerinde jumys isteıdi. Turǵyndar sany azaıyp, bıýdjettik uıymdar jabylǵan jaǵdaıda mal ósirýdi kúnkóris kózine aınaldyratyndary az.
Atalǵan aýdandaǵy Kókterek aýyldyq okrýginde Qaramyrza aýylynda bir ǵana otbasy turady eken. Mal baǵyp, tirshilik etip otyr. Qaramyrza qazir el aýzynda japandaǵy jalǵyz úı atanǵanymen, ázirge aýyl mártebesin saqtap qalǵan. Sebebi aýyldardy jaba berý jergilikti bılikke de tıimsiz. Respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetterden bólinetin qarjy azaıyp ketedi.
Shekara mańyndaǵy aýyldardyń jaǵdaıy jaıly bıik minberlerden qyzyl sóz sýsha sapyrylǵanymen, atqarylǵan naqty is, kózge kóriner nátıje shamaly. Qolda barǵa ıe bola almaǵan soń keıin ony qalpyna keltirý ońaı emes.
– Shekara mańyndaǵy eldi mekenderdi damytý úshin qarjylaı qoldaýdy kúsheıtý kerek. Ásirese aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń jaı-kúıi nashar. Jyldar boıy jóndeý kórmegen aýylishilik joldardyń jaǵdaıy múldem syn kótermeıdi. Eldi mekenderdi damytý máselesin keshendi júrgizý qajet. Ár aýyldyq okrýgtiń ereksheligin eskerip baryp, damý josparyn ázirleý kerek, – deıdi Ýálıhanov aýdanynyń ákimi Qaırat Pishenbaev.
«Bos jatqan jer jaý shaqyrady» degen sóz bekerden-beker aıtylmasa kerek. Shekara mańyndaǵy aýyldardy damytý ekonomıkaǵa salmaq túsirgenimen, ata-babamyzdan mıras bolǵan basty baılyǵymyz – jerimizdiń tutastyǵy bárinen mańyzdy ekenin umytpaıyq.
Araılym BEISENBAEVA, jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy
