Mekemtas Myrzahmetulyna júginelik. «Abaı shyǵarmalarynda haýas sózi úsh jerde, úsh túrde kezigedi: Haýası hamsa zahırı, haýas salım, haýas. Haýası hamsa zahırı – syrtqy bes sezim múshesi: kórý, estý, ustap bilý, dámin tatý, ıis arqyly sezý. Haýas sálım – osy sezimniń bylǵanbaǵan, tabıǵı taza túri. Haýas – birinshi maǵynasy – ishki bes sezim men syrtqy bes sezimniń qosyndysy, ekinshi maǵynasy – Allanyń segiz sıpatynyń qosyndysy, úshinshisi – haýas dep hakim Jaratýshynyń ózin aıtady». Iаǵnı ǵalymnyń zerdeleýi boıynsha haýas uǵymynyń qyrlary kóp. Abaı jyry Jaratýshyny aqylmen emes, júrekpen seziný arqyly tereń bile alatynymyzdy meńzeıdi. Bir óleńinde:
«Aqylmen oılap bilgen sóz,
Boıǵa juqpas syrǵanar.
Yntaly júrek sezgen sóz,
Bar tamyrdy qýalar», – dep yntaly júrek qýatyn alǵa shyǵarady.
Túrki-Shyǵys aqyndary kóbine «júrek kýltin» joǵary qoıady. Abaı tamyryn munaraly muralardan alyp, tereńdete túsedi. Shyn máninde, keńestik sana jadymyzǵa engizgen eýrosentrıstik, zatshyldyq uǵymdardan, dúnıeniń kóringen syrlaryna báıge jarııalaýdan áli kúnge aryla almaı kelemiz. Shyǵystyq tanymǵa selkeý túsken soń, ótken ǵasyrda Shyǵys aqyndarynyń jyrlary qur dıdaktıkamen aýdarylǵany málim. Osy tusta Abaıdy Shyǵys aqyndarynyń shákirti dep aıtsaq, jańylys emes. Aqyn ózi medet tilegen Shyǵys shaıyrlary arqyly dúnıetanymyn keńeıtip, túp ıeni izdeýge jol ashty. Máselen, pákistandyq shaıyr Muhammed Ikbaldyń myna bir shýmaǵyna úńilip qaralyqshy.
«Qushaǵyn ashty jar,
Eı, pende!
Qudaıdyń jupar ıisi
bar sende.
Qushaǵyn ashty jar,
Júrekti qan,
kirpikti jas shylar.
О́rtenseń,
yshyqtan shyrqyrap,
Sol ıis burqyrap,
Ǵalamdy mas qylar!»
(aýdarǵan Svetqalı Nurjan)
Iаǵnı Ikbal júrekti mahabbat órtimen oraı bilse, adamzatqa jaryq taratar nurǵa aınalatynyn meńzeıdi. Al muny Abaı: «Júrektiń kózi ashylsa, haqtyqtyń túser sáýlesi» dep kelte qaıyrady. Mine, sabaqtastyq.
Al júrek sultany Máýlana Rýmı másnáýıleriniń birinde:
«Jan denege:
«Eı, qoqys, sen kimsiń?
Bir-eki kún meniń jaryǵymmen
ómir súrdiń.
Erkeligińnen, nazyńnan
dúnıege syımaımyn,
Kúte tur, senen bir shyǵaıyn,
sosyn kóreremin...» –
dep aıtar dep, totyqustaı tán toryna qamalǵan jannyń zaryn beıneleıdi. Astary sheksizdikpen shektesken shýmaqtarda Rýmı jandy oıatýǵa, júrekti qorǵaýǵa, júrektiń qyrlaryn ashýǵa úndeıdi. Al Abaı hakim:
«Aqylmen oılap bilgen sóz,
Boıǵa juqpas, syrǵanar.
Yntaly júrek sezgen sóz,
Bar tamyrdy qýalar», –
dep yntaly júrektiń básin joǵary qoıady.
Hakimniń taǵy bir shyǵystyq ereksheligi – zamanany boljaýy. Keler ýaqytty boljap, baǵalaý kóbine shyǵys aqyndaryna tán qubylys ekeni daýsyz. Máselen, Fırdoýsıdiń «Shahnamasynda»:
«Oılashy, óziń óltirseń,
Meniń sózim óler me?
Ol bir týǵan kókte kún,
Ekpin tıse sóner me?!
Ash-jalańash taryqtym,
Jasytpadym kóńildi.
Soqtym parsy eline,
Sóz qorǵanyn qulamas», – dep sóziniń ólmeıtinin, parsy eline sóz qorǵanyn soqqanyn aldyn ala boljaıdy. Shynynda, neshe ǵasyrdan beri «Shahnama» dastany máńgilik sýyndaı adamzatqa qyzmet etip, parsy eliniń tólqujatyna aınaldy. Shyǵysshyl Abaıdyń ártúrli boljaldy jyrlary jeterlik. Bul – bólek maqalaǵa júk bolarlyq irgeli taqyryp.
