Aqsý qant zaýyty qaıta ashyldy

Byltyr Memleket basshysy osy tátti túbir alqabyn keńeıtýdi tapsyrǵan edi. Sondaı-aq qant qyzylshasyn qaıta óńdeıtin kásip­oryndardy tolyqqandy iske qosý týraly tapsyrma da bergen bolatyn. Aqsý zaýytynyń jumysy ártúrli teh­nıkalyq kedergi kesirinen ónbedi. Jaqyn mańdaǵy sharýalar tonnalaǵan shıkizatyn alystaǵy Kóksýǵa tasýǵa májbúr bolǵan. Budan bulaı bul beınet qaıtalanbaıdy. Zaýyt basshysy Samat Nádirbaev kásiporynnyń qaıta iske qosylýyna qoldaý bil­dirgen oblys basshysy Beıbit Isa­baevqa alǵysyn jetkizdi.

«Sehtyń barlyǵy tolyqqandy istep tur. Maýsymda 120 myń tonna tátti túbir keledi dep kútip otyrmyz. Odan basqa 3 myń tonna qant quraǵy bar. Sonyń nátıjesinde jylyna 13-14 myń tonna qant shyǵaramyz degen úmit bar. Qazir sharýalar qyzý jumysta. О́ńirdiń abyroıy úshin janyn salyp eńbek etip jatyr», deıdi zaýyt basshysy.

180 irili-usaqty sharýashylyqpen kelisimshart jasasqan zaýytqa jıyn-­terim naýqanynda aýa raıy­nyń jaıly bolyp turýyna baılanys­ty ónim ýaqytynda jetkizilip jatyr. Mamandardyń aıtýynsha, birqalyp­ty aýa raıynda tátti túbir qambada jaqsy saqtalady. Eger kún birde ysyp, birde sýysa, túbir solyp ketedi. Sondyqtan dıqandar úshin kúzgi aýa raıy jaılylyq týdyrady.

Búginde atalǵan kásiporyn 85 myń tonna qant qyzylshasyn óńdedi. Jyl sońyna deıin 125 myń tonna tátti túbir óńdeledi degen josparlary bar. «Aqsý qant» zaýytyna Alakól, Sarqan, Kóksý aýdandarynan tátti túbir tasymaldanady. Tátti túbirdi shalǵaıdan tasy­maldaýshylarǵa jolaqy tólene­di. Jalpy, zaýyt 450 myń tonna qyzylsha óńdeýge eseptelgen. Zaýyt­ty qaıta qalpyna keltirýge bıyl bıýdjetten 1,9 mlrd teńge bólinip, qajetti materıaldar satyp alyndy.

Bıyl qant qyzylshasynyń bir tonnasynyń baǵasy 40 myń teńgeni quraıdy. Onyń 25 myń teńgesi sýbsıdııalaý bolsa, 15 myń teńgesi zaýyt tarapynan beriledi. Buǵan qosa tasymal shyǵynyna ortasha eseppen shaqyrymyna 2 myń teńgeden tólenedi. Osynyń nátıjesinde tát­ti túbir ósirýge qulshynys bildi­­rý­shiler qatary ósip otyr. «Aqsý qant» zaýytyna sarqandyq Baltash Abyl­qasymov bıyl 11500 tonna tátti túbir ótkizgen. Sharýashylyq basshysy qyzylsha alqabyn aldaǵy jyly budan da keńeıte túsýdi oı­las­­tyryp otyr.

Zaýyt sharýashylyqtarǵa óni­miniń aqshasyn 10 kún saıyn tólep otyr. Aýdan basshylarynyń aıtýynsha, Aqsý, Sarqan óńirindegi sharýashylyqtar búginniń ózinde 2500 gektar jerdi qopsytý sharalaryn jasaǵan. Iаǵnı jer emip ósken sharýa ylǵal saqtalý úshin jerdi jyrtyp, daıyndalýda. Qant qyzylshasyn sebýdiń ereksheligi – jerdi kúzde jyrtyp tastasa, topyraq jumsaq, ylǵaldy bolady. Bul – mol ónim alýdyń kepili.

Aqsý ákimi Berik Tynyshbaevtyń aıtýynsha, bıyl aýdanda 40 sharýa­shylyq tátti túbir ekse, kelesi jyly 80-nen astam sharýashylyq tól daqyldy egýge qulshynys bildirip, aldaǵy jyly 2200 gektarǵa qant qyzylshasyn sebý josparlanyp otyr. Buǵan sharýashylyqtardyń qul­shynysy dálel. Árıne, ol úshin tuqym, jaǵarmaı, mıneraldy ty­ń­aıt­­qysh, tehnıka jaǵynan kómek kórse­tilýge tıis. Oblys basshy­synyń tap­syr­masyna oraı, kelesi jyly oblystaǵy qos qant zaýyty arqyly sharýashylyqtarǵa jan-jaqty kómek kórsetiledi.

«Qant qyzylshasy bıyl 1200 gektarǵa sebildi, alaıda burshaq jáne úsikke shaldyǵý saldarynan 967 gektarǵa ǵana tátti túbir shyqty. Biraq jıyn-terim naýqany durys uıymdastyrylýyna baılanysty ónimdi ysyrapsyz jınap alyp jatyrmyz. Ár gektardan 350-400 sentnerden ónim aldyq», deıdi aýdandaǵy sharýashylyqtar jaıyn túsindirgen aýdan ákiminiń orynbasary Ǵazız Esjanov.

Eń ǵajaby, zaýyt pen Aqsý agro­­­teh­nıkalyq kolledji arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Dýald­y oqytý ádisi boıynsha oqý ornynda zaýytqa mamandar daıarlanady. Búginge deıin kolledjdiń 50 túlegi zaýytqa jumysqa ornalas­tyrylǵan.

«Aqsý qant» zaýytynda sheshi­min taba almaı kele jatqan eki másele bar. Birinshisi, ónim tasymal­daýǵa arnalǵan temirjol jelisiniń joqtyǵy. Shıkizat tasymaldaý úshin temirjoldyń utymdy jaǵy kóp. Aldaǵy ýaqytta qant quraǵyn kóp­tep jetkizý úshin tasymal máse­lesi qıyndyq týdyratyn bolyp tur. Ekinshi másele – gazdyń jetki­­z­il­meýi. Zaýyt áli kúnge mazýtpen iske qosylady. Bul – qymbat otyn. Son­dyqtan kásiporyn kógildir otyn­nyń kelýin kútýde. Osyndaı qol­baılaýlarǵa qaramastan, zaýyt qant­tyń baǵasyn birqalypty ustap tur.

Kásiporyndaǵy ilkimdi istiń biri – qaldyqsyz ónim óndirý. Tátti túbirdiń qantqa jaramsyz bóliginen mal azyǵyn daıyndaıtyn zaýyt qyzylsha qaldyǵynan syǵylǵan jomdy polıetılenmen qaptap, satý­ǵa shyǵarady. Bir oramasy 6-7 myń teńge kóleminde turatyn jom – iri qarany bordaqylaýǵa taptyrmas azyq.

Zaýyt qant qamysyn óńdeýge de beıimdelip jasalýda. Búginde biraz shıkizat daıyn. Kásiporyn basshysynyń aıtýynsha, qant qamysyn óńdeýdi tolyqqandy qolǵa alǵanda, zaýyt jyl boıy ju­mys isteı­tin bolady. Qaıta óńdeý kásip­ornynda 500 adam jumyspen qam­tylǵan. Zaýyt basshysy maman­dardan aıyrylyp qalmas úshin ju­mys toqtap turǵanda da eńbekaqy tóleıtinin aıtady.

Tátti túbir ósirý úshin mindetti túrde sý kerek. Sondyqtan aýdanda kanaldar tartý, sý júıelerin qalpy­na keltirý sharalary júrgiziledi. Irrıgasııalyq jeliler men qu­ry­lystardy salý baǵytynda aýdan­­da 2 iri joba iske asyrylýda, bul nysandarǵa jaýapty mem­le­­ket­tik organ – respýblıkalyq «Qaz­sý­shar» mekemesi. Aýdannyń sýa­rý jelilerin qaıta jańartý jo­basynyń qurylysy Islam Damý Banki qarajaty esebinen 2019 jyly bastalyp, 2021 jyly aıaqtalady dep josparlanǵan. Alaıda mejelengen jumystardyń búginge 60%-y ǵana oryndalypty. Merdiger «Tamas» JShS nysandy aıaqtaý merzimin jyl saıyn aýystyryp, jumysty durys júrgizbegen. Osyn­daı jaýapsyz merdigerlerdiń sha­laǵaı áreketi ónim óndirýge qol­baılaý. Qyzylaǵash sýa­rý massıviniń qurylysyna bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 1,4 mlrd teńge bólindi. Jobaǵa sáı­kes uzyndyǵy 100 shaqyrymdy quraı­tyn jańa sýarý jelilerin salý kózdelgen. Nátıjesinde, 5,3 myń gektar jańa sýarmaly jer aýdanda aınalymǵa engiziledi.

Osy rette qant qyzylshasyn egýde óńirdegi basty aýdannyń biri – Qaratal aýdany. Qyzý jumystan qoldary qalt etip kórgen joq. Qarataldyqtar bıyl 1106,7 gektar jerden qant qyzylshasyn alýdy josparlaǵan bolatyn. Búginde aýdan­daǵy 58 sharýa qojalyǵy 851,7 gektardyń ónimin jınap, Kóksý qant zaýytyna 29976,36 tonna qyzylsha ótkizdi.

Aýdan ortalyǵy mańyndaǵy Bastóbe aýyldyq okrýginde de qant qyzylshasyn jınaý naýqany qyzý júrip jatyr. Bıyl 203 gektar sýar­maly jer telimine 10 sharýa qojalyǵy qant qyzylshasyn ekken. Búginde 98 gektar jerden qant qyzylshasy jınalyp, zaýytqa 2812 tonna ónim ótkizdi.

О́kinishke qaraı, 55 gektar qant qyzylshasy jerasty sýlary­nyń kóterilip ketýine baılanys­ty shirip ketipti. Qazir egin alqap­tarynda 6 kombaın jáne 12 KamAZ avto­kólikteri jumys isteıdi. Boljam boıyn­sha sharýa qoja­lyqtary ju­mystaryn 10 kún ishinde tolyǵymen bitiredi.

Jetisý oblysy