– Baltabek Muqanuly, siz Soltústik Kaspıı jobasynyń bastaýynda boldyńyz, onyń qalyptasýyna belsendi qatystyńyz. Bul jobanyń elimiz úshin mańyzy týraly aıtyp berińizshi.
– Men Soltústik Kaspıı jobasynyń negizin qalaýshylardyń biri retinde oǵan tikeleı qatysym bar jáne onyń bolashaǵyn áli muqııat qadaǵalap kelemin. Eń birinshi, Soltústik Kaspıı jobasy elimizdegi teńiz munaı-gaz ken oryndaryn ıgerý boıynsha alǵashqy iri joba ekenin aıtýymyz kerek. 1992 jyldyń jeltoqsanynda Qazaqstan Úkimeti Kaspıı teńiziniń bizge tıesili bóligindegi qorlardy baǵalaý jáne ıgerý jónindegi sheshimin jarııalady. Ony júzege asyrý úshin 1993 jylǵy 13 aqpanda teńiz operasııalaryn júrgizetin alǵashqy memlekettik munaı-gaz kompanııasy – «Qazaqstankaspııshelf» quryldy. Al 1993 jylǵy 9 maýsymda Mınıstrler Kabınetiniń qaýlysymen Kaspıı teńiziniń bizge tıesili bóligin ıgerýdiń memlekettik baǵdarlamasynyń I kezeńi bekitilip, keıin 1993 jylǵy 3 jeltoqsanda «Qazaqstankaspııshelf» halyqaralyq konsorsıýmyn qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Osy konsorsıým músheleri retinde «Brıtısh Gaz» (Ulybrıtanııa), «Brıtısh Petroleým» (Ulybrıtanııa), «Statoıl» (Norvegııa), «Mobıl» (AQSh), «Shell», Ulybrıtanııa-Nıderland), «Total» (Fransııa) halyqaralyq munaı kompanııalary kirdi.
Jumystar aıaqtalǵannan keıin Halyqaralyq konsorsıým kemelerdiń, tehnıkanyń, jabdyqtardyń, ótpeli jáne taıyz sý aımaqtarynyń eki teńiz partııalary boıynsha apparatýralardyń tolyq jınaǵyn, Atyraýdaǵy jaǵalyq bazany jáne geologııalyq-geofızıkalyq derekterdi óńdeý men ınterpretasııalaý zamanaýı ortalyqtardy memleket menshigine tegin berdi. Osy tabys etilgen bazalar, jabdyqtar, teńiz kemeleri jáne t.b. negizinde Qazaqstanda alǵash ret eki jergilikti servıstik kompanııa – teńizdegi seısmıkalyq jumystar boıynsha «QazGeoShelf» jáne halyqaralyq standarttar boıynsha geologııalyq-geofızıkalyq derekterdi óńdeý jáne ınterpretasııalaý boıynsha «QazSeısmoShelf» kompanııalary quryldy.
Bastalǵan jumystar biz úshin de, sheteldik seriktester úshin de tyń ári bolashaǵy bulyńǵyr boldy. О́ıtkeni elimizdiń teńiz munaı ónerkásibi ol kezde endi ǵana qalyptasa bastaǵan, al sheteldik mamandar úshin Soltústik Kaspıı kartadaǵy ekologııalyq ahýaly názik jáne sýy taıaz jańa oryn edi.
1994-1996 jyldary Kaspıı teńiziniń bizge tıesili bóligi boıynsha aýdany 100 myń sharshy shaqyrym alańnyń úsh (ótpeli, sýy taıaz jáne tereń) aımaǵynda álemdegi eń zamanaýı jáne ozyq barlaý tehnologııasy bar edi. Táýelsiz úsh teńiz partııasyn paıdalana otyryp, 26 180 shaqyrymdyq seısmıkalyq profılder boıynsha málimetter alyndy jáne olar óńdeldi. Ol kezde teńizdegi seısmıkalyq barlaý jumystarynyń mundaı kólemi álemdegi eń iri joba bolǵan jáne óńdeý jelisi teńizdiń soltústik jáne ońtústik bóliginiń 4h4 shaqyrymǵa deıin qamtyǵan.
Sondaı-aq halyqaralyq konsorsıým oryndalyp jatqan jumystardyń Kaspıı teńizi ekologııasyna áser etýine qatysty úzdiksiz monıtorıng jumystaryn júrgizdi. Osy zertteýler boıynsha Kaspıı teńiziniń biregeı ekologııalyq ahýalynyń kartasy ázirlendi, menedjment júıesi engizildi jáne qaýipsizdik tehnıkasy boıynsha ishki aýdıtter júrgizildi.
Osy jumystardy júrgizý barysynda alǵash ret zerdelený dárejesi, ólshemderi jáne damytý keleshegi boıynsha bir-birine uqsamaıtyn «Qashaǵan» alyp qurylymy jáne «Qaırań», «Aqtoty», «Qalamqas-teńiz», «Rakýshechnoe more», «Nursultan», «Darhan», «Qurmanǵazy» sııaqty basqa da iri qurylymdar, barlyǵy 200-den asa oqshaý qurylym anyqtaldy. Olardyń árqaısysynyń munaı qory shamamen 100 mln tonnaǵa teń edi. Osy 10-ǵa jýyq ken ornynyń barlyǵy da alǵash burǵylanǵan izdeý uńǵymalarymen ashylyp, olardy burǵylaýdyń 100%-ǵa sátti bolǵanyn rastady. Mysaly, sol jyldary álemde burǵylaý boıynsha 30% ǵana sátti bolǵan. Al qazaq jerin shımen shuqysań, qara altyn aqtarylyp jatty.
2004 jyly «Bolashaq» munaı-gaz keshenin daıyndaý qondyrǵysy qurylysynyń bastalýy, 2006 jylǵy shildede D aralynda eki zamanaýı jáne ozyq teńiz qondyrǵysyn paıdalana otyryp burǵylaý jumystaryna kirisý joba tarıhynyń jarqyn isterine aınaldy. Teńiz jáne qurlyq keshenderindegi eń aýqymdy qurylys pen montajdaý jumystary 2006-2010 jyldar aralyǵynda júrgizildi. Dál osy kezde jobada bir mezgilde 40 myńnan asa adam jumys istedi.
– Al Qashaǵan ken ornyn ıgerý de el úshin eleýli oqıǵa ekeni ras. Onyń alǵashqy jáne qazirgi ahýaly týraly aıta ketseńiz?
– Joǵaryda aıtqandaı, osydan otyz jyl buryn, elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin Soltústik Kaspııdiń elimizge tıesili bóliginde munaı óndirsek degen arman paıda bolady. Jobanyń bastapqy kezeńderinde tarıhta tuńǵysh ret jáne barynsha aýqymdy teńiz ken orny – Qashaǵandy barlaý jáne úılestirý jumystaryna qatysqan adamdar Soltústik Kaspııdiń ekologııalyq jáne logıstıkalyq erekshelikterine baılanysty orasan zor qıyndyqtarǵa tap keldi. Sol mamandardyń eren eńbekteriniń arqasynda el tarıhynda alǵashqy teńiz araldary paıda boldy. 40 paıdalaný uńǵymasy bar A araly, D araly jáne EPC-2, 3, 4 araldary edi. D araly Qashaǵan ken ornyndaǵy alǵashqy tehnologııalyq óndiris kesheni boldy, bul jerde shıki munaı óndirý jáne qyshqyl gazyn jerastyna keri aıdaý jumystary júzege asyryldy.
2008 jyly Qashaǵan ken ornyn ıgerý úshin Soltústik Kaspıı jobasyna qatysýshylar arasynda shart jasalyp, sol shartqa saı North Caspian Operating Company (NCOC) kompanııasy Soltústik Kaspıı boıynsha О́nim bólisý týraly kelisim sheńberindegi jumystardyń operatory bolyp taǵaıyndaldy. Búginde operasııalyq kompanııaǵa «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy (16,88 %), ıtalııalyq «Eni», fransııalyq «Total», amerıkalyq «ExxonMobil», aǵylshyn-golland «Royal Dutch Shell» kompanııalary (qatysý úlesteri 16,81%-dan), qytaılyq «CNPC» kompanııasy (8,33 %), japondyq «Inpex» kompanııasy (7,56 %) kiredi. Osylaısha, Qazaqstan men álemniń jetekshi munaı-gaz kompanııalarynan turatyn Konsorsıým yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizin kelisilip, onyń sheńberinde táýelsiz jas memlekettiń tarıhyndaǵy eń iri jobany tikeleı sheteldik ınvestısııalar tarta otyryp júzege asyrý bastaldy.
2016 jyly elimizdiń tarıhynda tuńǵysh ret Qashaǵan teńiz ken ornynda munaıdy kommersııalyq óndirý bastaldy. Munaıdyń alǵashqy mıllıon tonnasy 2017 jyldyń basynda eksportqa jóneltildi jáne jyl ortasyna qaraı qaýipsizdik talaptaryn saqtaı otyryp, munaı óndirý deńgeıi is júzinde táýligine 200 myń barrelden asa shamaǵa jetkizildi. 500 mıllıon barrel munaıǵa teń óndiristik mejege 2021 jylǵy qyrkúıekte qol jetkizildi. Qazaqstannyń damýy úshin mańyzy óte zor osy bir ǵalamat jáne biregeı jobanyń qysqasha tarıhı anyqtamasy osyndaı.
«Bolashaq» munaı-gazdy keshendi daıyndaý qondyrǵysynyń (MGKDQ) qurylysy da osyndaı aıtýly oqıǵa boldy. Bul qondyrǵyǵa túrli elderden Qashaǵan munaıyna arnalǵan jabdyqtar jetkizildi. Qazirgi kezde ondaǵy kúkirtti munaı men kúkirtti gaz daıyndaý úsh parallel tehnologııalyq munaı jelisinde jáne eki parallel tehnologııalyq gaz jelisinde júzege asyrylyp jatyr.
– Taǵy bir mańyzdy nysan Mańǵystaý oblysyndaǵy Baýtın bazasy ǵoı?
– Ol – Qashaǵan ken ornynyń teńiz operasııalaryna qoldaý kórsetýdi, teńiz kemeleriniń jumystaryn úılestirýdi, materıaldar, jabdyqtar jáne otyn jetkizý men saqtaýdy qamtamasyz etetin negizgi logıstıkalyq qoldaý bazasy. Onyń ústine Baýtın bazasynyń negizgi qyzmetiniń birine Soltústik Kaspıı boıynsha О́nim bólisý týraly kelisim sheńberinde teńiz keshenindegi óndiristik operasııalardyń búkil aýmaǵynda apattyq jaǵdaı oryn alǵan kezde munaı qaldyqtaryn joıý da kiretin edi.
– Qarapaıym tilmen aıtqanda, atalǵan alpaýyt munaı kompanııalary sol ken shyqqan óńirdiń ekonomıkalyq ósýine qandaı yqpal etti? Sonyń óteýi retinde ne bere aldy?
– Memlekettik deńgeıdegi ekonomıkalyq jáne kásiptik máselelerdi sheshe otyryp, Batys Qazaqstan turǵyndaryna demeýshilik kómek kórsetildi. Inflıasııa jáne tapshylyq etek jaıǵan qıyn kezderde Konsorsıým Atyraý oblystyq aýrýhanasyna demeýshilik jasap, oǵan qazirgi ýaqytqa deıin kóptegen adam ómirin saqtap qalǵan qymbat turatyn «Jasandy búırek» apparatyn satyp alyp berdi. Atyraý men Aqtaýda kompanııanyń demeýshilik kómegimen basqa da birneshe áleýmettik nysan turǵyzyldy. Onyń bári qazirge deıin halyqtyń qajetine jarap otyr.
Jumystar oryndalyp jatqan kezde 200-den asa otandyq maman Batys munaı kompanııalarynyń sheteldegi keńselerinde teńiz geofızıkalyq mamandyqtar boıynsha kásiptik daıyndyqtan ótti. Teńizdegi geologııalyq barlaý jumystaryn óz betimen júrgizý úshin teńiz ınfraqurylymy quryldy.
Qazaqstanǵa tabys etilgen eki ozyq teńiz partııalary: óńdeý jáne ınterpretasııalaý keshenderi, oqýdan ótken jergilikti personal aldaǵy ýaqytta Aral teńiziniń qazaqstandyq sektorynda jáne Batys Qazaqstannyń basqa da ótýge qıyn jáne batpaqty aımaqtarynda teńiz seısmıkalyq barlaý jumystaryn sátti ári halyqaralyq joǵary deńgeıde júrgizýge múmkindik berdi.
Halyqaralyq konsorsıýmnyń jumystary aıaqtalǵannan keıin barlaý jumystarynyń ekinshi kezeńi jalǵastyryldy, sonyń ishinde anyqtalǵan máni zor qurylymdarda izdeý uńǵymalaryn burǵylaý jumystary júrgizildi. Soltústik Kaspıı boıynsha ónim bólisý týraly kelisim 1997 jylǵy qarashada Vashıngton qalasynda Qazaqstan men OKIOK halyqaralyq konsorsıýmy arasynda boldy. Kelisim Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti men AQSh jáne halyqaralyq munaı kompanııalary basshylarynyń qatysýymen jasaldy. 1998 jyldan bastap «Qashaǵan», «Qaırań», «Aqtoty», «Qalamqas-teńiz» jáne t.b. qurylymdarynda izdeý uńǵymalaryn burǵylaý arqyly kómirsýtegilerdi barlaý jumysy bastaldy.
Burǵylanýy 2000 jylǵy maýsymda aıaqtalǵan birinshi Shyǵys Qashaǵan-1 izdeý-barlaý uńǵymasy Qashaǵan ken ornyn alǵash ashýshy boldy, onyń táýliktik debıti 600 m³ munaı jáne 200 myń m³ gaz boldy. Álemdegi alyp Qashaǵan ken ornynyń ashylǵany týraly 2000 jylǵy jazda jarııalandy. Ekinshi uńǵyma 2001 jylǵy mamyrda Qashaǵan qurylymynyń batys bóliginde burǵylandy, ol Shyǵys Qashaǵan-1 uńǵymasynan 40 km qashyqtyqta ornalasty. Onyń táýliktik debıti 540 m3 munaı men 215 myń m³ gazǵa teń boldy. Qashaǵan alyp munaı-gaz ken orny Atyraý qalasynan 80 km qashyqtyqta ornalasqan. Aýdany 820 sharshy km-ge teń, munaı-gaz qabattarynyń tereńdigi – 4 210-4 570 metr, al teńizdiń tereńdigi – 4-6 m, Qashaǵan ken ornynyń dáleldengen munaı qory 4,7 mlrd tonnadan asady, al gaz qory 3 trln tekshe metrden kóp. Bul ken orny – álemdegi sońǵy 40 jyl ishinde ashylǵan eń iri ken oryndarynyń jáne teńizdegi eń iri munaı ken oryndarynyń biri.
Soltústik Kaspıı boıynsha О́BK sheńberinde NCOC kompanııasy jyl saıyn áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq jobalardyń júzege asyrylýyna bıýdjet bóledi. 2022 jyly osy bıýdjet 21,7 mln dollardy qurady. 1998-2022 jyldar aralyǵynda 226 áleýmettik jáne ınfraqurylymdyq joba júzege asyryldy. Mektepter, balabaqshalar, aýrýhanalar, sport nysandaryn salý, sonymen qatar joldar, elektr jelileri, sý qubyrlary sııaqty ınjenerlik qamsyzdandyrý júıeleri men jergilikti halyqqa paıda tıgizetin basqa da ınfraqurylymdyq nysandardy salýǵa arnalǵan qarajat Soltústik Kaspıı jobasy sheńberindegi negizgi qyzmet júrgizilip jatqan Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary arasynda teń bólinedi.
Qazirgi ýaqytta NCOC kompanııasy osy qıyndyqtardyń barlyǵyna qaramastan Qazaqstandaǵy jetekshi munaı óndirýshi kompanııalardyń biri bolyp otyr. Alaıda NCOC tek munaı óndirýshi kompanııa ǵana emes, sonymen birge onyń myńdaǵan qyzmetkerin atap ótken durys. Osy jetistikterdiń barlyǵy búkil eldiń maqtanyshy bolǵan bilikti jáne bilimdi qyzmetkerlersiz múmkin bolmas edi. Joba bastalǵan kezden kompanııa qyzmetkerleriniń oqýyna jáne kásibı ósýine qarjy bólindi. Sonaý 2002 jyldyń ózinde kompanııa joǵary oqý oryndarynyń túlekterin halyqaralyq jobalar sheńberinde teorııalyq jáne praktıkalyq jaǵynan oqytyp, keıin kompanııanyń bolashaq óndiristik operasııalaryn oryndaý úshin jumysqa ornalastyrýǵa baǵyttalǵan «arnaıy jobalar» sheńberindegi biregeı oqytý baǵdarlamasyn iske qosty. Personalǵa ınvestısııalaý arqasynda joba júzege asyrylyp jatqan 30 jyl ishinde kúrdeli teńiz ken oryndaryn ıgerý jáne teńizdegi operasııalardy qamtamasyz etý salasynda tereń bilimi men biligi bar qazaqstandyq munaıshylar toby ósip jetildi, bul jobanyń basty jetistikteriniń biri osy boldy.
– Osy álemdik deńgeıdegi biregeı jobada jumys istep jatqan búgingi ujym men keleshek ujymǵa qandaı tilek aıtasyz?
– Bıylǵy 1 qyrkúıekte Atyraýda NCOC kompanııasy men Qazaqstandyq munaıshylar-geologter qoǵamy Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy teńiz operasııalarynyń bastalýyna 30 jyl tolýyna oraı uıymdastyrǵan halyqaralyq konferensııa ótti. Munaı-gaz salasy qyzmetkerleriniń kásibı merekesi qarsańynda uıymdastyrylǵan osy is-sharaǵa mınıstrliktiń jáne sheteldik kompanııalardyń ókilderi, sonymen qatar ardager munaıshylar qatysty. Osy konferensııada teńizdegi operasııalarynyń bastalǵany jáne júzege asyrylyp jatqany týraly jáne aldaǵy josparlar men Qashaǵan ken ornyn paıdalanýdaǵy qıyndyqtar jáne t. b. týraly kóptegen baıandama tyńdaldy. Atap aıtqanda, Qashaǵan ken orny Kaspıı teńiziniń soltústik bóligindegi paıdalaný turǵysynan alǵanda eń kúrdeli ken orny ekeni atalyp ótti. Qıyndyqtar óndiristik qaýipsizdikti qamtamasyz etýge, ınjenerlik, logıstıkalyq jáne ekologııalyq problemalardy sheshýge baılanysty jáne osy jobany álemdegi eń iri jáne kúrdeli ónerkásiptik jobalardyń qataryna qosyp otyr. Qazirgi kezde joba aldynda Kaspıı teńiziniń taıyzdaýyna baılanysty jańa máseleler týyndap otyr. Onyń ústine Qashaǵan ken ornynyń munaıy parafındi bolsa da, onyń quramynda 15% deńgeıindegi joǵary mólsherde kúkirtsýtegi jáne 4% deńgeıinde kómirqyshqyl gaz bar. Soltústik Kaspııde sýdyń taıyzdyǵyna jáne qystyń qatty sýyq bolýyna baılanysty teńiz túbine ornatylatyn temirbeton quralymdary nemese ózdiginen kóteriletin platformalar sekildi dástúrli burǵylaý jáne munaı óndirý tehnologııalaryn paıdalaný múmkin emes. Qystyń sýyq jaǵdaılarynan jáne seń júrýden qorǵaý úshin teńiz nysandary jasandy araldarda ornatylady, bul – personalsyz jumys isteıtin shaǵyn burǵylaý araldary jáne personal qyzmet kórsetetin úlken tehnologııalyq keshenderi bar araldar.
Elimizdiń Premer-mınıstri Álıhan Smaıylov jaqynda Astana qalasynda Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq qaırańyn ıgerý jumystarynyń bastalǵanyna 30 jyl tolýyna oraı ótkizilgen saltanatty is-sharada sóz sóılep: «Barlaý maqsatyndaǵy burǵylaýdyń basty nátıjesi Qashaǵan ken ornynyń kommersııalyq ashylymy týraly habarlaý boldy. Onyń biregeıligi – munaı men gaz qorlarynyń orasan zor bolýy, alaıda ol ıgerý jaǵynan alǵanda kúrdeli ken orny», dep erekshe atap ótti. Ol sonymen birge Qashaǵan ken ornynda qazirgi kezde shamamen 90 mln tonna munaı jáne 55 mlrd tekshe metr gaz óndirilgenin, sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha keleshekte Qashaǵannyń óndiristik áleýeti táýligine 1,6 mln barrel munaı óndirýge jete alatynyn, al bul jylyna shamamen 75 mln tonnaǵa teń ekenin habarlady. Jobaǵa 60 mlrd dollardan asa ınvestısııa tartyldy, sonyń ishinde jergilikti qamtýdy damytýǵa 17 mlrd dollar bólindi, 10 myńnan asa adam jumyspen qamtamasyz etildi, al qurylys jumystarynyń sharyqtaý kezeńinde bul jobada 40 myńnan asa adam jumys istedi.
Qashaǵan alyp ken orny «Teńiz», «Qarashyǵanaq» sııaqty basqa da alyp munaı jáne gaz ken oryndarymen birge elimizde ondaǵan jyldar boıyna álemdegi iri munaı óndirýshi elderdiń biri bolyp qala berýine múmkindik beredi.
Kaspıı teńizi – qazirgi kezde álemdegi kómirsýtegiler boıynsha áleýeti joǵary negizgi munaıly-gazdy óńirlerdiń biri. Qazaqstan Ortalyq Azııada qolaıly jerde ornalasa otyryp, orasan zor kómirsýtegi qoryna, kómirsýtegilerdi eksporttaý úshin damyǵan ınfraqurylymǵa ıe bola otyryp, keleshekte álemdegi munaı óndirýshi elder arasynda negizgi ról atqara alady. Qazaqstan dáleldengen munaı-gaz áleýetiniń joǵary bolýymen, munaı-gaz salasynyń 120 jyldan asa damý tarıhymen, únemi damyp jatqan tarmaqtalǵan ınfraqurylymynyń, eksporttyq magıstraldy munaı jáne gaz qubyrlarynyń bolýymen, munaı-hımııa keshenderiniń shapshań damýymen jáne t.b. tartymdy bolyp otyr.
Qashaǵan ken ornyn ıgerýdiń joǵaryda atalǵan josparlaryna baılanysty men osy biregeı jobanyń búgingi jáne keleshek ujymdaryna jobaǵa belsendi qatysýdy, belgilengen josparlardy sátti oryndap, tabystarǵa jetýdi, osy jobanyń ár qyzmetkerine myqty densaýlyq, jeke jáne otbasylyq baqyt, otbasyna qut-bereke jáne ómirdegi barlyq jaqsylyqty tileımin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Baqytbek QADYR,
«Egemen Qazaqstan»
