Aporttyń baǵy qalaı janady?

Mınıstr aporttyń brend retinde tirkelýi aýyl sharýashylyǵyn damytý, taýar óndirýshilerdi qoldaý isinde mańyzdy ról atqaratynyn aıtty. Sonymen qatar bul bastama týrızmdi damytýǵa septigin tıgizedi.

Botanık M.Popovtyń aıtýynsha, 1934 jyly Kishi Almaty shatqalynda 190 gektardaı jerdi jabaıy jemis orman­dary alyp jatsa, qazir budan 9 gektar ǵana qalǵan. Almaty mańynda aport ósirýge qolaıly aımaqtar – te­ńiz deńgeıinen 800-900 metr bıik Eńbek­shiqazaq, Talǵar, Qarasaı aýdandarynyń, Almatynyń Bostandyq, Medeý aýdan­­darynyń bir­shama jeri, teńiz deń­geıinen 900-1 100 metr bıik tómen taýly aımaq – Túrgen, Esik, Talǵar, Úlken jáne Kishi Almaty ózenderiniń jaǵalaýy; teńiz deńgeıinen  1 100-1 350 metr bıik Orta taýly aımaq – Eńbekshiqazaq jáne Talǵar aýdandarynyń jerleri.

Atalǵan másele osyǵan deıin memle­kettik deńgeıde birneshe ret kóterilgen. 2019 jyly Almatyda ótken jıynda Pre­zıdent Qasym-Jomart Toqaev elimiz­diń qazynasy – aportty jańǵyrtý qajet­tigin atap kórsetti. Qazirdiń ózinde birneshe áreket jasaldy. 2012-2018 jyldar ara­lyǵynda Almaty oblysy ákimdigi jer­gilikti bıýdjet esebinen sharýalarǵa aport egip, ony ósirý shyǵyndaryn óteý úshin 670,4 mln teńge bóldi degen derek bar. Biraq nátıjesi áli belgisiz. Al ǵalymdar bolsa, aporttyń azyp-tozyp ketýiniń 14 sebebi antropogendik faktorlarǵa baılanysty ekenin aıtýdan jalyqqan emes. Basqasha aıtqanda, tabıǵı emes, adam faktoryna baılanysty. «Aporttyń sapa­syzdyq úderisi jyl sanap kúsheıýde» degen pikir­ler jıi estile bastady.

2016 jyly Almaty ákimdigi «Aportty jańǵyrtý» jobasyn qolǵa alyp, «Apple World» JShS-ge aýmaǵy 70 gektardy quraıtyn úsh jer telimin 40 jylǵa jalǵa berdi degen derekter bar. «Apple World» JShS ókilderi baqty qorshap, 34 myń aport kóshetin otyrǵyzǵan. Alaıda joba je­misti bolmady. Kásipkerler bul isten bas tartyp, sharýany orta joldan tastap ketken.

Almaty aportynyń dańqy álemge tarady. AQSh burynǵy prezıdenti Djon Kennedıdiń inisi, senator Edvard Kennedı 1973 jyly Almatyǵa kelgen saparynda «Men búkil álemdi araladym, biraq mundaı ádemi, hosh ıisti jáne tátti almany eshqashan ta­typ kórgen emespin», degen sózi gazet betterinde qattalyp qalǵan. Kónekóz qarttardyń aıtýyna qaraǵanda, senator sol saparynda birneshe qorap aport almasyn ózimen birge alyp ketken kórinedi. Biraq munyń bárin qazir ótken shaqpen aıtyp otyrǵanymyz ókinishti. Aportymyz da usaqtalyp, bastapqy dámi­nen aıyrylyp barady.

1908 jyly Germanııadaǵy Mangeım jemis ósirý kórmesinde qazaq aportyna joǵary baǵa berilgen. Bul jańalyq onyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna ár bergenge uqsaıdy. Aport almasynyń Reseıdi aınalyp, Sibirge jáne ońtústikke – temirjol vokzaldaryna jetkizilgeni, sondaı-aq poshta sálemdemelerimen jó­neltilgeni týraly málimetter bar. HH ǵa­syrdyń ekinshi jartysynda-aq aport Qazaqstannyń brendine aınalyp úlgergenge uqsaıdy.

Sarapshylar aport qana emes, shubat, jal-jaıanyń bizdiń ónimder ekenine eshkim kúmán keltirmeý úshin olardyń qujatty bolýy kerektigin aıtady. Biraq zańdastyrýǵa múmkindik beretin hattama bizde joq. Sondyqtan bul ónim bizdiki dep álem al­dynda menshiktep alýǵa zańdyq tetik te joq. Qu­qyqtyq qorǵaý tek menshikke ǵana emes, zııatkerlik menshikke de qajet ekeni osyǵan deıin jıi aıtyldy.

Bizdiń elde «Taýar tańbalary, qyzmet kórsetý tańbalary, geografııalyq bel­giler jáne taýarlardyń shyǵarylǵan jeriniń ataýlary týraly» zań sonaý 1999 jyly qabyldanǵan edi. Degenmen bul jerde áıgili taýarlardyń halyqaralyq saýdasy týraly aıtyp otyrmyz. Bizdiń eldiń DSU sheńberindegi kópjaqty saýda kelisimderine, sonyń ishinde Zııatkerlik menshik quqyǵynyń saýda aspektileri týraly kelisimge qosylýy mańyzdy. Menshik quqyn zańdastyrý týraly erejelerdiń bári sol kelisimge laıyqtalyp jazylý kerek. Úkimet aportty menshiktep alyp, eksport máselesine kirisýge daıyndalyp jatsa, otandyq ǵalymdar sol aportty qaıdan alamyz degen máseleni taǵy da jańǵyrtyp otyr.

Bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Qazaq baý-baqsha sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýty baý-baqsha daqyl­darynyń bıotehnologııasy zertha­nasynyń meńgerýshisi Svetlana Dolgıh jýrnalıstermen kezdesken kezde taý bókterinde, teńiz deńgeıinen 900-1200 bıiktegi qurylys Almaty aporty úshin qolaıly aımaqty joıyp jibergenin aıtypty. Tııanaqty áreket etý arqyly sapaly nátıjelerge qol jetkizýge bolady. Al qosymsha qoldaýsyz ulttyq murany jańǵyrtý, ony sapaly jańa deń­geıge shyǵarý tym qıyn bolady. Munyń birqatar sebebi bar.

Ǵalymnyń aıtýynsha, sol bıikte ósip, kún jegen almany ǵana aport dep aıtýǵa bolady eken. 900 metrden tómen bıikte óskender aport emes, jaı «Sýsleper» jáne «Stolovka» degen jazǵy sortqa aına­lady. Aport sapasynyń nasharlap ketýiniń birinshi sebebi sorttyń tamyrla­rynda vırýsty ınfeksııa jınaqtalyp qaldy. Al ekinshi sebep, almany sabaǵynan tamyrlap kóbeıtý máselesi baqylaýdan shyǵyp ketti. Júıe buzylyp, sapaǵa emes, sanǵa basymdyq berildi.

«Biz aportty brend degende 1970-1980 jyldardaǵy bir danasy 0,5 nemese 1 kılo tartatyn aportty eske alamyz. Qa­zir aporttyń ózin toqyraýǵa ushyratyp aldyq, qazir ol aport joq. Tipti aport ósip shyǵatyn alma aǵashy da joq qazir. Shyndyqqa týra qaraıtyn kez keldi», deıdi S.Dolgıh.

Onyń aıtýynsha, jaǵdaıdy túzetýge bolady. Aport almasyn tek bizdiń ǵana brend dep aıtýǵa ońaı. Eger Sıverstiń bas­tapqy qalpyn jańǵyrtsaq, árbir alma aǵashyn 10 eýrodan baǵalasaq, jan-jaǵymyz almasyn da, óskinin de satyp alýǵa daıyn. Aport aǵashyn qalpyna keltirýge múddeli top ta jetedi.

«3-5 jyldyń ishinde alma alqabyn qalpyna keltire alamyz. 2024 jáne 2025 jyldary aporttyń tańdalǵan túrlerine genetıkalyq taldaý júrgizýdi josparlap otyrmyz. Aporttyń «qanqyzyl» nemese «Almaty aporty» ekenin dáleldeıtin eń jaqsy suryptaryn ósirip shyǵarýǵa da­ıyn­byz», deıdi maman.

Aportty qalpyna keltirý múmkindigi ýystan shyǵyp bara jatqany – bárimizge belgili jaıt. Aport beldeýindegi sa­lynǵan quny 1,5 mln dollar turatyn záýlim úı ıesine baryp «úıińdi súremiz, onyń or­nyna alma egemiz» dep aıtýǵa ǵana ońaı. Sarapshy aıtyp ótkendeı, taý bel­deýindegi záýlim úı ıelerine ótemaqy tóleý máselesi memlekettik baǵdarlama arqyly sheshý kerek. Tym bolmasa 5-10 gektar jerdi memleket ıeligine qaıtara alsaq, qalǵan máseleler ret-retimen sheshiledi. Mundaı pikirdi Otyrǵyzý materıaldaryn óndirýshiler qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Serik Sadyqov ta qoldaıdy eken. Onyń aıtýynsha, qosymsha qoldaýsyz ult­tyq murany jańǵyrtý, ony sapaly jańa deńgeıge shyǵarý tym qıyn. Sonyń ishindegi eń ózektisi – máseleniń ekonomıkalyq qyry. Kásipkerler birin­shi kezekte paıdaǵa basymdyq beredi. Almanyń ózge túrleri alǵashqy 2-3 jylda ónim berse, aport 7-8 jylda ónim beredi. Turaqty túrde jyl saıy­n ónim bermeıdi, jyl aralap demalyp turatyny kásipkerler úshin tıimsiz.

«Almanyń, onyń ishinde Almaty apor­tynyń taǵdyry qyl ústinde tur. Aport­tyń kólemi kishireıip, dámi men ıis sapasy da tómendep ketken. Biraq úmit úzilgen joq. Aporttyń Aleksandr jáne qan­qyzyl sorttary áli syryn bergen joq. Onyń 19 túri bar. Eshteńe jasamasaq, aport brendin joǵaltyp, ózge elderge táýeldi bolyp qalamyz», deıdi S.Sadyqov.

Sarapshynyń aıtýynsha, aport ósiretin beldeýdegi baqtardy qalpyna keltirý úshin kúsh kerek, qarjy kerek. Birinshi kezekte otyrǵyzý materıalyn daıyndap alý mańyzdy. Bul jumysty aport alqaptaryn qalypqa keltirý jumystarymen qatar júrgizý kerek. Jońǵar Alataýyna ǵylymı ekspedısııa jiberip, sol jerden eń qundy kóshetterdi taýyp, eń jaqsy sorttaryn sonda otyrǵyzý kerek.

«Almaty oblysy Talǵar aýdanyndaǵy mamandandyrylǵan baqta aporttyń 120 túri bar. Biz solardyń ishinen eń qa­jet­ti­le­rin iriktep alyp, kóshet oty­ǵyzý kerek. Qa­zir elde jemis-jıdek daqyldarynyń 20 shaq­­ty tálimbaǵy jumys isteıdi, onyń 3-4 ǵana aportpen aınalysady», deıdi sa­rapshy.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, aport aǵashy ózine qolaıly ortada ǵana kókteıdi, ta­bıǵı qalpyn buzbaıdy. Aport bolashaq urpaqqa jetý úshin Jońǵar Alatýyndaǵy aport beldeýlerin qalypqa keltirip, ult­tyq germoplazma ortalyǵyn ashý kerek. Bul mindet zańnamalyq bazany qalyp­tas­tyrýdan bastalady.

Ulttyq ǵylym akademııasynyń Bıo­logııa jáne medısına ǵylymdary bóliminiń akademık-hatshysy Vladımır Berezın ótken jyly Orman kodeksine, Sort týraly erejege ózgerister men tolyq­­tyrýlar, qorshaǵan ortany bas­qarýdy retteıtin normatıvtik-quqyqtyq aktilerge keıbir tolyqtyrýlar qajet bolýy múmkin ekenin aıtypty. Mundaı talaptar qoldanystaǵy zańdarda da aı­tylǵan. Naqtylasaq, zań jabaıy jemis baqtarynyń genofondynyń saqtalýyn, qalpyna keltirýin qup kó­redi. Sarapshy osy rette bizdiń aı­maqta agrobıoártúrlilikti saqtaý boıyn­sha ult­tyq saıasatty qalyptastyrý qajet­tiligin kún tártibine shyǵaratyn kez kelge­nin de aıtyp ótti.

«Jer betinde turatyn halyq jylyna 40 mln tonna alma jeıdi eken. Olar birinshi kezekte býdandastyrylǵan nemese hımııalyq qospalar arqyly bas­tapqy qalpynan aıyrylyp qalǵan klon alma emes, taý bókterinde kún súıip tolysqan tabıǵı almany qalaıdy. «Qa­zaq­stan – almanyń otany» degen ıdeıany memlekettik ıdeologııaǵa aınaldyrý kerek. Osy ıdeıany júzege asyrsaq, alma el bıýdjetiniń negizgi donorlarynyń birine aınalar edi», deıdi V.Berezın.

ALMATY