Qazaq til bilimin damytýǵa zor úles qosyp, memlekettik tildi ózge etnos ókilderine úıretýge eńbegi sińgen ǵalym qalamynan 8 monografııa, 11 oqýlyq, 15 oqý quraly, 11 oqý baǵdarlamasy, 200-den astam ǵylymı maqala týýy til bilimi tarlanynyń əralýandyǵyn kórsetse kerek. Solarǵa ret-retimen qysqasha toqtalyp óteıik.
Qazaq tilindegi etistiktiń grammatıkalyq qurylysynda analıtıkalyq formanttardyń keń oryn alatynyn joǵary ǵylymı-teorııalyq deńgeıde zerdelep, 1971 jyly qorǵaǵan «Qazaq tilindegi etistiktiń analıtıkalyq formanttary» atty doktorlyq dıssertasııasynda usynǵan ıdeıalary ǵylymı jurtshylyqtyń erekshe nazaryn aýdarǵan edi. Tek qazaq til bilimi emes, jalpy túrkologııada da sheshimi ərtúrli pikir qaıshylyqtaryn týdyryp júrgen məselede jańa baǵyt usyndy. Oǵan ǵalymnyń «Qazirgi qazaq tilindegi etistiktiń analıtıkalyq formalary», «Qazirgi qazaq tilindegi analıtıkalyq formanttardyń qurylysy men maǵynasy» atty monografııalaryndaǵy ǵylymı zertteýleri dəlel bolady. Sondaı-aq «Qazaq tilindegi etistiktiń kategorııalary», «Qazirgi qazaq tiliniń morfemalary júıesi» monografııalyq eńbekteri de grammatıka teorııasyna qosylǵan ǵylymı úles dep baǵalandy.
Nurjamal Oralbaıqyzynyń eleýli eńbekteri qazaq tiliniń sózjasam məselesimen tyǵyz baılanysty. Sózjasam məselesin jańa baǵytta, jańa ǵylymı negizde joǵarǵy dərejege kótergen jəne sózjasamnyń keıingi zerttelýine sony baǵyt silteýge, sózjasamǵa kózqarasty ózgertýge, jańa ıdeıalarǵa bastaýǵa professor N.Oralbaıqyzynyń jaýapty redaktorlyǵymen 1989 jyly jaryq kórgen «Qazirgi qazaq tiliniń sózjasam júıesi» atty monografııasynyń mańyzy zor.
Monografııada qazaq til biliminde tuńǵysh ret sózjasamnyń jalpy teorııalyq məseleleriniń ǵylymı negizi jasaldy. Buǵan deıin sózjasam júıesi, onyń jalpy zańdylyqtary sóz bolǵan emes, zertteýlerdiń bəri negizinen jeke sóz taptarynyń jurnaqtar arqyly jasalýy týraly bolyp keldi. 1988 jyly jaryq kórgen professor N.Oralbaıqyzynyń «Qazirgi qazaq tilindegi san esimniń sózjasamdyq júıesi» atty monografııasynda ǵalym qazaq tiliniń sózjasam júıesine tolyq sıpattama berdi. Bul qazaq til biliminde tildiń sózjasam júıesine berilgen tuńǵysh ǵylymı sıpattama bolatyn. Buǵan deıin ol məsele retinde qoıylǵan emes. Onda qazaq tiliniń qalyptasqan ózindik júıesi uzaq ýaqyt ishinde talaı ózgeristerdi ótkizip, qalyptasqany dəleldengen. Uzaq ýaqyt ishinde sózjasamdyq birlikter qalyptasyp, olardyń qoldanylýy, týyndy sózderdiń jasalý zańdylyqtary qalyptasqany ǵylymı turǵyda dəleldendi, san esimderdiń sózjasam júıesi tuńǵysh ret sıpattalyp, onyń ózindik erekshelikteri kórsetildi. San esim sózjasam júıesinde negizinen analıtıkalyq təsil qoldanylady degen tujyrym eńbekke ózek bolyp, dəleldenip otyrady. San esimniń sózjasamdyq birlikteri san ataýlary dep dəleldegen ǵalym san ataýlarynan basqa san ataýlarynyń jasalýy, qosylý jəne kóbeıtý zańdylyǵy arqyly jasalatyn naqty tildik derekter negizinde dəleldep, onyń túrli modelderin jasaǵan.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, san esim sózjasamy týraly monografııada qazaq tiliniń sózjasam júıesi tuńǵysh ret ǵylymı məsele retinde sóz etilse, 1989 jylǵy monografııada «Sózjasamnyń jalpy məseleleri» arnaıy zerttelip, onda tildiń sózjasam júıesi ekinshi ret tolyq sıpattamaǵa ıe boldy. Professor N.Oralbaıqyzynyń eńbeginde sózjasam júıesi məselesiniń ishinde sózjasamdyq taldaý, týyndy sózder, sózjasam negizdiligi (motıvasııa), sózjasamdyq tizbek, sózjasamdyq uıa, sózjasamdyq maǵyna, sózjasamdyq tıp məseleleri alǵash ret qarastyryldy.
2002 jyly Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýtynyń grammatıka bólimi daıyndaǵan «Qazaq grammatıkasy» degen óte mańyzdy, qundy eńbek jaryq kórdi. Munda sózjasam məselesi professor N.Oralbaıqyzynyń basshylyǵymen daıyndalǵanyn atap ótken abzal. Munda sózjasam məselesi ǵylymnyń sońǵy jetistikterine negizdelip, óte joǵary dərejede jazylǵanyn jəne baı tildik derekterge negizdelip berilgen.
Jańa ǵylymı týyndylardyń ómirge kelýine baǵyt-baǵdar beretin, professor N.Oralbaıqyzynyń kóp ıdeıasynyń jas ǵalymdarǵa oı salyp, onyń əri qaraı damýyna jol ashqanyn, ıaǵnı jańa ǵylymı týyndylardyń ómirge kelip jatqanyn qazirgi qazaq tilindegi bolymdylyq-bolymsyzdyq kategorııa týraly, qazaq tilindegi zattyń kúrdeli ataýlarynyń teorııalyq negizderi, qazaq tilindegi sózjasamdyq uıa problemalarnyń ǵylymı-teorııalyq negizderi, qazaq tilindegi nóldik morfemanyń fýnksıonaldyq jəne semantıkalyq aspektisi týraly ǵana onnan astam doktorlyq jəne kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵany ǵalym ıdeıalarynyń jalǵasyn taýyp jatqanyn kórsetedi.
Taǵy bir erekshe aıta ketetini – 1989 jyly jaryq kórgen monografııada ǵalym dəleldegen kókeıtesti məseleler ǵylymda tanylyp, odan əri damytylyp kele jatqanyn, professor N.Oralbaıqyzynyń kótergen jańa ǵylymı məseleleri ǵalymnyń «Qazaq tili sózjasamy» oqýlyǵyna (2002) engeni der edik. Sózjasam oqýlyǵy qazaq til biliminiń sózjasam salasynan qazaq tiliniń keleshek mamandaryna tolyq bilim berýdi kózdeıdi. Sózjasam pəninen stýdetterge jan-jaqty tolyq bilim berý oqýlyqtyń negizgi maqsaty bolyp aıqyndalǵan. Oqýlyqta sózjasamnyń jalpy teorııalyq negizgi məselelerinen jetkilikti dərejede maǵlumat berilgen. Ol sózjasam teorııasynyń zerttelmeýimen baılanysty boldy. Osy jaǵdaılar eskerilip, oqýlyqta sózjasamnyń məseleleri tolyq qamtylǵan. Sóz taptarynyń sózjasamy da zerttelingen. О́ıtkeni morfologııa oqýlyǵynda sóz taptarynyń sózjasamy tolyq ashylmaǵan bolatyn. Sondyqtan usynylyp otyrǵan oqýlyqta sóz taptarynyń sózjasamy ǵylymnyń sońǵy derekteri deńgeıinde berilip, ədisteme iliminiń sońǵy jetistikterine saı modýldik júıe negizinde jazylǵan.
Professor N.Oralbaıqyzynyń til bilimi teorııasymen qatar, til oqytý ədistemesi ǵylymyna da sińirgen eńbegi erekshe. «Orys tilindegi mektepte qazaq tilin oqytý ədistemesi» (1996) atty oqýlyqtyń jaryq kórýi ulttyq mektepterdegi qazaq tilin oqytý ədistemesin damytýdyń alǵashqy bastaýy boldy dep tolyq aıtýǵa negiz bar. Ǵalymnyń bul saladaǵy ilimniń ǵylymı-teorııalyq negizin jasaýdaǵy eńbeginiń jemisi retinde qazaq tilin ózge ult ókilderine oqytýǵa arnalǵan oqýlyqtardyń, oqý, oqý ədistemelik quraldar men oqý baǵdarlamalarynyń kóptep jaryq kórýine uıytqy bolǵan. Joǵaryda kórsetilgendeı, ədisker-ǵalymnyń qyryq shaqty oqýlyq, oqý ədistemelik quraldary men oqý baǵdarlamalary bul saladaǵy qomaqty ǵylymı úles ekenin aıqyndaıdy.
Qazaq tili álipbıin birtindep latyn qaripine kóshirý boıynsha birshama sharýa atqarylǵanyn ǵylymı jurtshylyq jaqsy biledi. Bul máselede alys-jaqyn elderegi təjirıbelerdi zerdelep, saralap, onyń saıası, əleýmettik-ekonomıkalyq jəne psıhologııalyq aspektileri tereń zerttelip, memlekettik tildi latyn əlipbıine kóshirý jobasy boıynsha jumys toby úlken talqylaýdan keıin jobanyń sońǵy nusqasyn usynǵany da belgili. Endi tilshi-ǵalymdardyń aldynda orfografııa men orfoepııa məselesin sheshý mindeti tur. Reti kelgende, professor N.Oralbaıqyzynyń «Qazaq grafıkasy men orfografııasy» atty monografııalyq eńbeginde aıtylǵan tyń oılar men ıdeıalar osy məseleni sheshýde de óz septigin tıgizer degen oıdamyz.
О́negeli ustaz – ǵylymı kadrlar daıarlaý isine de eleýli eńbek sińirgen qaıratker. Til bilimi teorııasy men ədisteme ǵylymy boıynsha jıyrmaǵa jýyq ǵylym doktory men alpysqa jýyq ǵylym kandıdatyn daıyndady. Ǵalymnyń shəkirtteri respýblıkamyzdyń joǵary oqý oryndarynda, ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda elimizdiń kemel keleshegi úshin aıanbaı eńbek etip keledi.
Til biliminiń kórnekti ǵalymy Nurjamal Oralbaıqyzy – ózi zerttegen salalary boıynsha ərqashan da jańa baǵyt, tyń ıdeıalar usyný arqyly ǵylymda óz mektebin qalyptastyrǵan tuǵyrly tulǵa. Ǵalymnyń sońynan qalǵan muralary joǵary oqý oryndarynda fılolog-maman daıyndaý isinde árqashan kádege jarar qundy eńbekter dep sanaımyz.
Kárimbek QURMANÁLIEV,
Ulttyq quryltaı múshesi,
UǴA akademıgi
