«Qandas» mártebesin alý jeńil bolmaı tur

Azamattyǵy joq adam degen qoǵamdyq mártebesi men áleýmettik múmkindigi tómen, shyǵar da shyqpas jany bar, shyryldaǵan bir beıbaq deseńiz de bolǵandaı. Olaı deıtinimiz – jýyrda bireý WhatsApp-ta bir topqa syrtymyzdan qosyp qoıypty. Ashyp qalsaq, ondaǵy aǵaıynnyń «ashynǵannan shyǵady ashy daýsy». Kúndiz-túni damyl joq, shyr-shyr etedi.

Baqsaq, shetelden kelgen qazaqtar «Qandas» mátebesin ala almaı zar ılep jatyr. Jıyny – 300-ge jýyq, bir qaýym el. Kúnde sol qaýqyldasyp, muńdasatyny – «qandas» mártebesi. Iаǵnı «mártebesiz» qalǵan qazaqtar. Bizdi topqa qosqandaǵy maqsaty da sol bazynamyz baspasóz betine shyqsa, joǵarydaǵy joralardyń qulaǵyna jeter me eken degen tilek. Sonymen, aǵaıynnyń janaıqaıyn estip, jaı jata almadyq.

«Qandas» mártebesi – shetelden jańa kóship kelgen qazaqtardy qujat­tandyrýdyń alǵysharty. Sol kýálik arqyly tarıhı Otany – Qazaq eliniń áleýmettik ıgilikterin kóre alady. Onsyz eshteńe ónbeıdi. Azamattyq nemese yqtııarhat alý úshin de áýeli osy qujatty alýǵa tıis. Bul buryn «Oralman kýáligi» dep atalatyn. 2019 jyly 19 qyrkúıekte Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Qoǵamdyq pikirge qozǵaý salǵan otandastar máselesin qoldan saıasattandyrýǵa bolmaıdy. Sheteldegi qandastarymyzdy «oralman» degen sózge men qarsymyn. Atamekenge qaıtarý isi eshqashan nazardan tys qalǵan emes, qalmaıdy da. Álemniń túkpir-túkpirindegi qandastarymyzdyń basyn týǵan jerde biriktirý – bizdiń paryzymyz», degen edi. Osydan keıin osy qujattyń ataýy «Qandas» mártebesi dep ózgertilgen. Sonymen birge burynǵy qaptaǵan qaǵazbastylyq pen buǵaýly bıýrokratııadan birshama bosap, qujattyń berilý tetigi de jeńildetilgen edi. Alaı­da búgin sodan shı shyǵyp tur. Ataýy ózger­genmen, zardaby ózgere qoı­maǵan tárizdi.

Áýeli Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń bergen málimetine qulaq túrsek, 2023 jylǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha 17 903 qazaq tarıhı Otanyna oralyp, «qandas» mártebesin alypty. Iаǵnı 18 myńdaı adamǵa «qandas» mártebesi berilgen, al ázirge buǵan qol jetkize almaı júrgenderdiń statıstıkasy joq. Jalpy, 1991 jyldan beri elge 1 mln 124,9 myń qazaq oralǵan.

Azamattyq alýdyń sergeldeńi

«Qandas» mártebesi birden beril­meıtin bir sebebi – Kóshi-qon zańynda «belgilengen óńir» degen qaǵıdat bar. Iаǵnı Úkimet belgilegen óńirlerge kósh­ken qandastardyń qujaty tez bitip, ıgilikterge qol jetkizedi. Máselen, qazir shetel qazaqtaryn qonystandyrýǵa eńbek kúshi tapshy Aqmola, Abaı, Qostanaı, Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan qatarly bes oblys belgilengen. Atalǵan óńirlerge 2023 jylǵa arnalǵan qandastardy qabyldaý kvotasyn 2 337 adamǵa berý josparlanǵan. Ázirge onda 1 870 adam qonystanypty. Buǵan qosa qonystandyrýǵa sýbsıdııa túrinde memlekettik qoldaý boıynsha otbasynyń árbir múshesine 70 AEK (241,5 myń teńge) kóleminde, turǵyn úı jaldaýǵa jáne kommýnaldyq tólemge bir jyl ishinde 15-ten 30 AEK (51,7-den 103,5 myń teńgege deıin) kóleminde bir rettik kómek beriledi.

Buǵan qatysty qandastar máselesiniń mamany, qoǵam belsendisi Aýyt Muqıbek bastama kóterip, máseleniń oń sheshim tabýyna atsalysyp júr. Onyń aıtýynsha, shetelden keletin qazaqtardyń ishinde belgilengen óńirge turǵysy kelmeıtin, ıaǵnı óńirlik kvotadan bas tartatyndar da bar.

«Prezıdent Qasym-Jomart To­qaev­tyń shekara syrtynda qalǵan qan­dastarymyzǵa jáne uly kóshke degen yqylasy zor, únemi qaperine alyp, kóshi-qon saıasaty týraly atqarýshy bılikke tapsyrmalar berip keledi. Biraq bir áttegen-aıy – kósh saıasaty men qandastar taǵdyryna atqarýshy bılik pen zań shyǵarýshy organ jaǵynan jasalyp jatqan jumystar Prezıdentimizdiń yqylas-peıiline saı júrip jatqan joq. Máselen, Qazaqstan kóshi-qon saıa­satynyń 2023-2027 jyldarǵa arnal­ǵan tujyrymdamasyna saı, kóshi-qon úrdisin retteýge arnalǵan zańnamalarǵa engizilgen ózgertýler men tolyqtyrýlar alys-jaqyn shetelderden oralǵan etnostyq qazaqtardyń qujattanýyn qıyn­datyp jiberdi. Ásirese «Halyqtyń kóshi-qony týraly» zańnyń 20-babynyń 5-tarmaǵy atajurtqa kóship kelip Qa­zaq­stan azamattyǵyn alǵysy kele­tin aǵaıyndy azamattyq alý jáne turǵy­lyqty jerin erkin tańdaý quqy­ǵynan aıyryp tastady», deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, bunyń kóshi-qon saıasatyna keri áserin tıgizdi.

«Qazir óz betimen kóship kelgen qazaqtardyń kópshiligi Qazaqstan aza­mat­tyǵyn ala almaı, sergeldeńge tú­sip otyr. Eń ókinishtisi, azamattyqtan qa­ǵylǵan 500-ge jýyq aǵaıyndy áleý­mettik jeli arqyly jınap dáleldesek te, osy normany alyp tastaýǵa quzyrly mınıstrlik qulyqsyz, zań shyǵarýshy organ dármensiz bolyp tur. Buryn úsh jumys kúni ishinde berilip kelgen «qandas» mártebesi endi otyz bes kúnde arnaıy komıssııa arqyly berilýi, tólqujatyna ulty jazylmaıtyn elderden kelgen qazaqtardyń ultyn anyqtaý týraly zańdyq negizdiń bolmaýy syndy máleleler elimizge oralǵan qazaqtardy qınap qana qoımaı, kóshi-qon úrdisin tejeýge ákelip otyr», deıdi A.Muqıbek.

«Qutty mekenniń» qıyndyǵy kóp

Bıyl 17 shildede «Qutty meken» bi­ryń­ǵaı júıesi arqyly qandastardyń kóshi-qony esepke alynady degen aqpar tarady. Áńgime osydan bastaldy. Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov: «Kó­shi-qon aǵynyn esepke alý úshin kóship-qonýshylardyń 13 baǵytyn qamtı­tyn «Qutty meken» biryńǵaı aqparattyq júıesin qurý jumystary iske asyrylyp jatyr. Bul shara memlekettik sheka­ra­dan ótken Qazaqstan jáne shetel azamat­tarynyń kelý maqsaty men turý mer­ziminiń biryńǵaı esebin júrgizýge, «bir tereze» qaǵıdaty arqyly kóshi-qon úrdisteriniń baǵyty boıynsha memle­kettik qyzmet kórsetýge múmkindik beredi», degen edi.

Úkimet basshysy bul joba arqyly «Sheteldik jumys kúshi», «Eńbek naryǵy» sııaqty avtomattandyrylǵan aqparattyq júıelerge taldaý jasalyp, «Qonys aýdarýshylardy óńirlik kvotaǵa qabyldaý» memlekettik qyzmetin kórsetý yńǵaıly ekenin aıtqan. Sóıtip, qazan aıynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men Týrızm jáne sport mınıstrligi etnostyq qazaqtardyń «qandas» mártebesin alýǵa ótinish berý úderisin jeńildetý úshin «eQonaq» aqparattyq júıesi negizinde qurylǵan «Kutty meken» birlesken jobasyn iske qosty.

Málimetke sáıkes, «Kutty meken» – «qandas» mártebesin berý boıynsha memlekettik qyzmet kórsetýge arnalǵan mobıldi qosymshanyń kómegimen shetel qazaqtary ózderi turǵan eldiń aýmaǵynan shyqpaı-aq «qandas» mártebesin alýǵa ótinish bere alady. Olardyń aıtysyna qaraǵanda, bul qanatqaqty joba kórinedi. Iаǵnı sheteldegi aǵaıyn Qazaq­stan elshilikteri arqyly qujat resimdeı alady. Olardyń aqparatyna sensek, qazirdiń ózinde shetel qazaqtary jańa formatta 2 058 ótinish (690 otbasy) tapsyrǵan. Osy rette «qandas» már­tebesi sheteldegi adamǵa qanshalyqty qajet degen zańdy saýal týyndaıdy. О́ıtkeni bul joba syrttaǵy aǵaıynǵa tıimdi bolǵanymen, kóship kelgenderdiń kóńilinen shyqpaı tur. Joba iske qosyl­ǵaly «qandas» mártebesin ala almaı júrgen qazaqtardyń qarasy kóbeıgen. Sonyń biri – Qytaı elinen kóship kelgen qandasymyz Maqsat Saıatuly.

«Men 2023 jyldyń tamyz aıynda eki balam, áıelim – tórt adam ata­jurt­qa kóship keldik. Kele sala «qan­das» mártebesine ótinish berdik. Úsh aıdan soń «qabyldanbady» dep keri qaıta­ryldy. Qatysty organdar men basshylardan ótinerimiz – qalaǵan jerimizge qonys­tandyryp, «qandas» mártebesi men azamattyq berýin suraımyz», deıdi ol.

Osyndaı jaǵdaımen ushyrasyp otyrǵan qandasymyzdyń biri – Quzargúl Pirimbetova.

«Men tamyzdyń sońynda О́zbek­stannan keldim. Biz ol jaqtaǵy barlyq tirkeýden shyqtyq. Osynda kelip birden azamattyq alamyz dep oılaǵan edik. Biraq qazir «qandas» mártebesin de ala almaı otyrmyz. Osynda aǵaıyn-týystarymyz bar edi, solarǵa qosylaıyq, atajurtta bolaıyq dep keldik. Bir balammen kelip edim. Ol altynshy synypta oqıdy. Qazir qyzymnyń qolynda turyp jatyrmyn. Odan basqa jaqqa qaıda baramyn, qyzymnyń qasynda, Almatyda bolǵym keledi. Biraq qolymyzda qujat joq», deıdi Quzargúl apamyz.

Qandastardyń sózine qaraǵanda, keıbiri kvota belgilengen óńirge emes, týystary, bala-shaǵasy qonystanǵan jerge barǵysy keletini baıqalady. Al qoǵam belsendisi Merýesh Bashaıqyzy «Qutty meken» jobasyn toqtatý kerek ekenin alǵa tartyp otyr.

«Bul jerde oblystardaǵy áleýmettik baǵdarlamalar – Jumyspen qamtý ortalyǵynyń, Kóshi-qon qyzmetiniń qateligi emes. Biraq barlyq soqqy solarǵa tıedi. «Qandas» kýáligi HQO arqyly 5 jumys kúninde burynǵysynsha berilý kerek. Sol – eń durys jol. Ekinshi, sheteldegi qazaq dál shetelde jatyp osy baǵdarlamamen «qandas» kýáligin onsyz da ala almaıdy. Sondyqtan bul baǵdarlama tıimsiz. «Qutty meken» jobasyn oılap tapqan adamdar muny toqtatyp, mundaı keleńsizdik týdyrǵany úshin jaýap berýge tıis», deıdi ol.

Osy rette qoǵam belsendisi Aýyt Muqıbek: «Kóship kelýshilerdi Úkimet aıqynda­ǵan óńirlerge qonystandyrý – saıasat. Ony biz de qoldaımyz. Al alystan atajurtyna kelgen aǵaıynnyń turǵylyqty mekenin óz qalaýynsha tańdap alýy – olardyń halyqaralyq konvensııamen, ózimizdiń Konstıtýsııamyzben bekitilgen quqyǵy bar. Úkimet aıqyndaǵan óńirlerge qo­­nys­­tan­dyrý saıasaty elge oralǵan aǵaıyn­­nyń osynaý quqyǵyn buzbaý shar­ty aıa­synda júrgizilýi kerek. Kóshi-qon – shet­tegi 7 mıllıon qazaqtyń taǵdy­ryna tike­leı qatysty tarıhı jáne strategııa­lyq mańyzy óte zor saıasat», deıdi.

Budan keıin biz Kóshi-qon komıteti Etnıkalyq kóshi-qon basqarmasynyń basshysy Dastan Aıtqulovqa habarlasyp, qandastar nege mártebe ala almaı júrgeniniń sebebin surap kórdik. Onyń aıtýynsha, keıbir qandastar «Kutty meken» qosymshasyna qujattardy toltyrý barysynda qatelik jibergen.

«Qandas» mártebesin ala almaı otyrǵan qandastardyń tobynda men de barmyn. Aǵaıynnyń aıtyp otyrǵan aryzyn estip, mártebe ala almaı júrgen adamdardyń tizimin suradym. Qazir meniń qolyma 43 adamnyń tizimi kelip tústi. Árıne, tek 43 adam ǵana emes ekeni túsinikti. Olarǵa nege «qabyldanbady» degen habarlama barǵanyna saraptama jasaldy. Tizimdegi adamdardyń kóbi «Kutty meken» qosymshasyna qujattardy toltyrý barysynda qatelik jibergen. Keıbiri óziniń fotosýretin durys túsirmegen. «Týystarynyń aty-jóni» degen tetikter toltyrylmaǵan. Ekinshiden, Qytaı elinen kelgen aǵaıyndardyń kırıll árpin túsinbeýi de kedergi keltirip turǵan tárizdi. Qysqasha aıtqanda, bul – kóbinese tehnıkalyq aqaý. Áıtpese «Kutty meken» jobasy sheteldegi qandastardyń sol jaq­ta otyryp ta «qandas» mártebesin rásim­dep alýyna jasalǵan jaǵdaı», deıdi D.Aıtqulov.

Qoryta aıtqanda, jalpy shetten kelgen aǵaıyndy qujattandyrý máse­lesinde mehnat kóp. Ár jyldar ártúrli jeńildik jasaldy, zań jobalary da uzaq zerttelip, túzetýler men tolyqtyrýlar engizildi, qoǵamda jıi talqylaýǵa tústi. Biraq qandastardyń azamattyq alý máse­lesi áli jeńildetilmegeni jáne qaǵazbastylyqtyń kóp ekeni baıqalady. Onyń ústine qazir kóptegen qujat tek Astana qalasynan resimdeletini de qandastardyń qaltasyna salmaq salyp otyrǵany aıtylyp júr.