– Búgingi jalpy otyrysta Úkimet basshysynyń orynbasaryna áleýmettik másele, onyń ishinde múgedekterdiń janaıqaıyn jetkizdińiz. Janyńa jara batpaıynsha eshnárseniń baıybyna tereńdeı boılaı bermeıtin beıqamdyǵymyz bar jalpy. Protez jasaıtyn mamandardy oqytatyn oqý ornynyń joqtyǵynan osy kásip ıelerine degen zárýliktiń basym bop turǵanyn aıttyńyz.
– Elimizde bir óńirde ǵana emes, barlyq aımaqta kásibı túrde protez jasaıtyn protezıst maman joq. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparatyna sáıkes osy jyldyń naýryz aıyndaǵy derek boıynsha elimizde 715 myńnan asa múgedektigi bar tulǵalar turady. О́ńirler boıynsha alsaq, 5 óńirde osy jandardyń teń jartysy ómir súredi eken. Olardyń jartysyna jýyǵy Túrkistan oblysynda (97,1 myń), Qaraǵandy oblysynda (66,3 myń), Almaty oblysynda (64,5 myń), Shyǵys Qazaqstan oblysynda (50,2 myń) jáne Almaty qalasynda (57,1 myń) tirshilik keship keledi. Al aýyldyq jerlerde turatyny 305,5 myń nemese 42,7%-na teń. Budan qosa 200 myńnan astam adamnyń tirek-qımyl apparaty buzylǵan. Memleketimiz I,II,III top múgedekterine protezdi tegin jasatýǵa kepil bolǵanymen, júzege asyrýǵa kelgende jumystyń ilgeri basýy óte-móte baıaý. Kezekte turǵan jandar qanshama. Bul normalar múgedekterdi protezdi-ortopedııalyq kómek jáne tehnıkalyq kómek quraldarymen qamtamasyz etetin, Premer-mınıstrdiń orynbasary, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2023 jyldyń 30 maýsymdaǵy №287 buıryǵymen bekitilgen. 3 jylda bir ret protezdi aýystyryp, jylyna bir ret jóndeý jasalýy kerek. Ortopedııalyq aıaq kıim jylyna bir ret aýystyrylýy qajet.
– О́zińiz joldaǵan depýtattyq saýalyńyzda elimizde protez jasaıtyn mamandardy oqytatyn oqý oryn múlde joq dedińiz. Sonda biz 30 jyldan beri protez jasaıtyn mamandardy kásibı baýlýdy júzege asyra almadyq pa?
– Aıaqtyń, qoldyń, kózdiń, murynnyń, qulaqtyń protezin jasaıtyn mamandy emge tappaısyz. Eń aldymen protezıst mamandar medısına salasyna qajet. Nege? Mysaly hırýrg em alýshynyń bir aıaǵyn kesýden basqa amaldyń joq ekenin aıtady. Janynda protezıst bolýy kerek, súıekti qaı tustan kesken tıimdi, protezdi ilindirý úshin etin qalaı búrip tikken durys degen jaıtty aqyldasady. Mamandyqty oqytý deısiz, Qazaqstan boıynsha protez jasaıtyn adam saýsaqpen sanarlyq qana. Bizde oqytpaıtyndyqtan kórshi Reseı memleketine baryp aılyq kýrs oqyp, sonyń deńgeıinde protez jasap júr. Medısınalyq kolledjderde de, ýnıversıtet, akademııalarda da protez jasaıtyn mamandy oqytpaıdy. Shetelden protez satyp alý qaltasy kóteretin adamnyń ózin qaltyratyp jiberedi, óte qymbat. Protez – adamnyń jasandy dene múshesi. Buǵan qalaı atústi qaraýǵa bolady? Temir tehnıkany da jıi-jıi tekseristen ótkizedi. Sol sekildi protezdi de jylyna kem degende eki márte teksertip, qadaǵalap otyrý qajet. Al balalardyń protezin aı saıyn demeımin, eki aıda bir ret tekserýden ótkizý kerek. Sebebi balanyń dene turqy kún sanap ósedi. Bizdiń elde múlde oqytylmaıtyn protezıst mamandyǵy boıynsha Reseıdiń Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy bir emes, eki oqý orny kadr daıarlaıdy. Kádimgi «protezdik-ortopedııalyq jáne ońaltý tehnıkasy» degen arnaýly mamandyq bar. Germanııa, AQSh elderinde de protezıstke degen zárýlik joq, jyl saıyn mamandaryn daıarlap shyǵarady. Kadrlar oqýdy támamdaǵan soń naýqastardyń jaǵdaıyn taldaýǵa, aıaq, qol protezderiniń túrin, dızaınyn, ortoz túrin taǵaıyndaýǵa, aıaqqa ortopedııalyq aıaq kıim men túzetý quraldaryn taǵaıyndaýǵa, pasıenttiń qozǵalysyn jeńildetetin kómekshi quraldardy taǵaıyndaýǵa, tómengi aıaq protezderin jasaýǵa qatysa alady. Shetelde hırýrgtar operasııa jasar aldynda protezıst mamanmen pasıentke ota jasaý kerek pe nemese qalaı jasaý kerektigin aqyldasady. Sebebi durys jasalmaǵan protez aýrýdy ýshyqtyrýy da múmkin. Al bizder medısınalyq oqý oryndaryna osy mamandyqtardy engize almaı kelemiz. Belarýs elindegi ulttyq tehnologııalyq ýnıversıtetinde, Vıtebsk tehnologııalyq ýnıversıtetinde «Bıotehnıkalyq, medısınalyq apparat jáne júıe» boıynsha oqytylady eken.
– Medısınalyq oqý oryndaryna protezıst mamandyǵyn engize almaı kelemiz dedińiz. Qol ushyn sozam deıtin sheteldik ınvestor tartý kerek shyǵar, qarajat máselesin sheshý úshin.
– Tehnologııa kún aýnaǵan saıyn túrlenip, túlep jańaryp, jańǵyryp otyrady. Álemde jyl saıyn jańartylǵan ınnovasııamen túrli protezder óndirilip, paıdaǵa asyp jatyr. Investor demekshi, «Medıker Interneıshnl» kompanııasymen birlese túrikter elimizde protezıst mamandaryn daıyndaýǵa qumbyl bolyp otyr, tek olarǵa óris ashyp, oraı týǵyzyp berý kerek. Damyǵan elderdegideı birneshe oqý ornynda oqytpasaq ta tym bolmaǵanda elimizdegi kolledjderde «Protezdi-ortopedııalyq jáne ońaltý tehnıkasy» bólimderin Astana, Almaty, Qaraǵandy qalalarynda nemese taǵy ózge óńirlerdegi medısınalyq oqý oryndarynda oqytýǵa múmkindikter berilse degendi kóterip otyrmyz.
– Múgedektik máselesinde olardyń áleýmettik statýsyna qatysty da kereǵarlyq bar. Qolynan nemese aıaǵynan, kózinen aıyrylǵan jandardyń jyl saıyn qujat jınap, on eki múshesi tolyq emes ekenin dáleldeımin dep tabanynan tozýy qanshalyqty ádiletti? Kesilgen qol men aıaqtyń óspeıtini, aqqan kóz qaıta qalpyna kelmeıtini aıdaı aqıqat qoı.
– Áleýmettik statýsqa qatysty taǵy bir túıtkil bar. Bir qoly, bir aıaǵy joq azamattardyń kópshiligi III top múgedegi sanalady. Áleýmettik jeńildikterdiń basym bóligi I men II toptaǵy múgedekterge beriledi de, III toptaǵylar shetqaqpaı kóredi. Sondyqtan onsyz da taǵdyrdyń teperishin az kórmegen qaısar azamattardyń áleýmettik statýsyn tómendetpegen jón. Mysaly maǵan Almaty qalasynan bir kisi osy máselege qatysty hat joldady. Ol kisiniń basynda da osy kep. 50 jyldan beri III top múgedegi, týmysynan bir qolynyń kemistigi bar, jetilmeı qalǵan. Biraq II topqa óte almaı kele jatqanyna jarty ǵasyr. Osyǵan qarap ta áleýmettik teńsizdiktiń arasalmaǵy qanshalyqty ekenin baǵamdaı berińiz.
– I jáne II top múgedekterine bólinetin áleýmettik tólem somasy da III toptaǵy jandarǵa qaraǵanda edáýir ǵoı.
– Ol da bar, biraq biz tek qarajat úshin emes, áleýmettik ádilettilikti izdep saýal joldadyq. Keleshekte №260 buıryqty ınklıýzıvti Parlamentpen birge taldaý qajettigi týyndap otyr. Qaıta qaraıtyn, saralap saraptaıtyn, ábden ıin qandyryp baryp qabyldaıtyn jaıt óte kóp.
– Úkimet basshysynyń orynbasary Tamara Bosymbekqyzyna joldaǵan depýtattyq saýalyńyzda múgedekterdiń arbasyna qatysty da syn aıttyńyz. Sapasyz arbamen júrý múgedek jandardyń qaýipsizdigine qanshalyqty kepil?
– Sózińizdiń jany bar, sapasy syn kótermeıtin, «arzannyń jiligi tatymas» dep alǵan arbamen aryqtan bir-eki ret ótseńiz boldy syr beredi. Al brendtik úlgidegi arbanyń quny da qomaqty – 1-2 mıllıon teńgeniń shamasynda. Jańa protezıst mamandardy daıarlaýdyń kemshin soǵyp turǵanyn aıttym. Bizde múgedekterdiń arbasy da shyǵarylmaıdy. El ishinde 720 myńnan astam tulǵa múgedekter sanatynda. Sonyń ishinde 200 myńnan astamy qozǵalys apparaty júıesiniń aqaýlyǵy boıynsha tirkeýde tur. 25 345 adam arbamen júredi. Sheteldiń óndirgen óniminiń baǵasy da qomaqty. Kútimdep ustasań 10 jylǵa jýyq júriske shydaıdy deıtin «Ottobok» kompanııasynyń arbasy 2 mıllıon teńgege deıin jetedi. Bulardyń kepildik merzimi de árqıly. Úı ishinde minetin arbańyzdyń kepildik merzimi 7 jyl bolsa, syrtta júrýge arnalǵan arbaǵa 5 jyl dep jazylady. Mobıldi arbanyń da kepil merzimi osy mejede. Al shyntýaıtyna kelgende qoldanystaǵy arbanyń jaramdylyǵy ary ketkende eki jylǵa ázer shydaıdy.
– Buzylsa, jóndeıtin ortalyq bar ma?
– Bar, tek Astana men Almaty qalasynda ǵana. Sózimniń arasynda aıttym múgedekterdiń kópshiligi oblysta, aýdan, aýyldarda turady. Olar qaıda aparyp jóndetedi arbasy buzylsa? Jaýabyn estı almaı kelemiz. Arbalardyń bólshekterin ákelip elimizde qurastyratyn shaǵyn zaýyt salsa, baǵa da aıtarlyqtaı tómendep, qoljetimdilik artar edi. Muny da kóterip, aıtyp kele jatqanymyzǵa kóp boldy. Depýtattyq saýalymyzda Qazaqstanda protezıst mamandardy daıyndaý júıesin jolǵa qoıyp, qoldanysqa engizýdi, osy múgedek arbasyn jasaýdy iske qosýdy talap ettik. Buzylsa jóndeıtin ınva ortalyq ashýdy, múgedektikti rastaý jónindegi №260 buıryqty qaıta qaraýdy qolǵa alý qajettigin eskerttik. Sózimiz hákim Abaı atqandaı «jartasqa bardym, kúndeı aıǵaı saldym» bolyp qalmasa eken deımiz.
