Tań qalmańyz, kompozısııalyq qurylymy oqıǵasynyń bas salyp bastalyp, damýynan shıelenisip, sharyqtaý shegine deıin shyǵandap baryp, odan soń sheshimin taýyp, túıini tarqatylǵansha shıyrshyq atyp turatyn shyǵarmanyń tym tartymdy óriletini sonsha, siz ǵana emes, oqyp kórmekshi bolǵan kez kelgen adam sizdiń osy del-sal kúıińizdi keshedi. Áńgime keıipkerleriniń jaǵymdysyna bolysyp, jaǵymsyzynan arashalap alǵysy kelip, alapat kóńil kúıdi basynan ótkeredi. Biraq qaı oqyrman bolsa da keıipker Kenjeǵazyny ajaldan qutqara almaıdy. Al nebir qıyndyqty kórse de onyń balasy men kelinshegi aman qalady. О́ıtkeni olardyń perishteleri qaǵady. Anyǵynda ol perishte – Kisi ıesi. «Kisi ıesin» olarǵa jibertkizip, qorǵan qyp otyrǵan – osy áńgimeniń egesi. Avtor. «Qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa». Avtor óziniń asqan sheberligimen osy shaǵyn shyǵarmadaǵy shym-shytyryq oqıǵaǵa sizdi bar jan-tánińizben qulaı sendirtedi. Shyǵarma óziniń shynaıylyǵymen baýrap alǵandyǵy sol emes pe, sizdeı oqyrmandy sol kitaptaǵy sonaý bir náýbetti jyldardyń zulmatyna aparyp kelip, qaıtyp, osy qazirgi zamanǵy dáýirińizge din aman oraldyrtqyzdyrǵan. О́ıtkeni bul shynaıy shyǵarma jazýshy Nesipbek Dáýtaıulynyń qalamynan týǵan.
Meniń qolymda joǵarydaǵy «Kisi ıesi» atty kórkem áńgimeniń atymen atalǵan kitap. Kitapta «Kisi ıesinen» de basqa, qatty áser etip, tereń oılar men telegeı sezimderge batyratyn «Taǵdyr», «Qanqyzyl jalqyn», «Qumǵa qashqan quıyn», «Kógildir kóılekti kelinshek», «О́nesh, Kombınator, aljapqysh», «Arhıtektor», «Aıǵyrkisi», «Mákeńder, Malsekeńder, zaman», «Minez», «Tilalshaq», «Batyr» degen áńgimeler men «Aqkúshik», «Altyn balyq» atty eki povest bar.
Ishki mazmuny qanshalyqty qyzǵylyqty bolsa, kitaptyń ózi maǵan sonshalyqty ystyq. Sebebi memlekettik tapsyryspen 2018 jyly Astananyń «Folıant» baspasynan jaryq kórgen bul kitabyn Nesipbek aǵa maǵan óz qolymen syılap edi. Keıipkerler harızmasyndaǵy ulttyq minez arqyly búgingi ómirdiń kúngeıli, kóleńkeli tustary búkpesiz ashyq kórsetilgen kitaptyń muqabadan keıingi bos taza betine «Úmit qaryndasyma izgi nıetpen! Avtor. 25.09.2019 jyl» dep marjandaı jazýymen qondyrylǵan qoltańbasy menmundalaıdy. Munyń aldynda da osy sekildi aq nıetti tilegimen avtografyn bergen Nesipbek aǵanyń birneshe týyndysy meniń jeke muraǵatymda kózimniń qarashyǵyndaı saqtaýly. Tek, myna kitabyna nazar aýdartyp otyrǵanymnyń mánisi bar. Bul kitabyndaǵy qoltańba qoıylǵan kúnnen keıin aılar aýysyp, jyldar jylystap, az-aq ýaqyt ótkende, ol kisiden qapelimde aıyrylyp qalyp, qazaq ádebıeti aýyr qazaǵa ushyraıdy dep kim oılaǵan...
Nesipbek aǵa. Aınalasyndaǵylar Nesekeń, kishiler Nesaǵa, jas aqyndar men jazýshylar Kóke atap ketken Nesipbek Dáýtaıuly.
Hamıt Esaman, Nurjan Qadiráli, Tabıǵat Abaıldaev, Araıly Jaqsylyq, Danııar Álimqul, Tursynbek Sultanbek, Ardaq Úseıinova, Farıza Ábdikerimova, Kamıla Borasheva sekildi jambyldyq birtalaı daryndarǵa, jas perilerge rýhanı áke bolǵan, ustaz bolǵan birden-bir adam.
Sonaý Talas aýdanynda turatyndyǵyma qaramastan, meniń oblys ortalyǵyndaǵy qazaq drama teatrynda atalyp ótilip jatqan elý jyldyq mereıtoıymnyń sahnasynda quttyqtaý sóz sóılep turyp, men arqyly basqa qalamgerlerge de kókeıindegi lyqsyǵan oıyn tógilte aqtarǵany este.
«Kisiniń qadirine kisi jetedi. Halyqtyń qadirine bılik, bıliktiń qadirine halyq jetedi. Adamnyń qadiri uzyn arqan sııaqty. Bir ushy óziniń qolynda turady, bir ushy qudaıdyń qolynda. Kimde-kim sol óziniń qolynda turǵan arqannyń bir ushyn myqty ustap, qudaıdyń qolyndaǵy ushyna deıin óziniń adamgershiligimen, kisiligimen, tar jol, taıǵaq keshýimen – barlyǵyn basynan ótkizip, jetkizse, ol adam qudaıǵa jaqyndaı túsedi. Ákimniń de, aqynnyń da, ártistiń de, kásipkerdiń de – báriniń sharýasy kóp. Al tvorchestvo adamdarynyń osyndaı óziniń ereksheligi bar, óziniń qıyndyqtary bar. Shyǵar degenge anany, mynany qurastyryp shyǵaryp júrgender az emes. Biraq bul – jankeshti eńbek. Túısiktiń túkpirinen tútep shyǵatyn, oılardyń shalqarymenen dúnıeni kórip, sonymenen halyqtyń kókiregine sáýle quıatyn, oıdan quralatyn úlken qubylys nárse.
Qyran qustyń eki qanaty bar. Adamda da solaı. Isi menen kisiligi teńdeı bolýy kerek. Sonda ol el bolady. Sodan týǵan perzent talantty bolady. Sonda bizdiń mártebemiz kóterilip, tóbemiz kókke tıip júredi.
Ádebıetti orta jasamaıdy. Ádebıetti jekelegen tulǵalar jasaıdy. Al osyndaı nársege jetý úshin shyǵarmashylyǵy bar adamǵa eń basty kerek nárse – ǵumyrynyń uzaq bolǵany, úlgerý kerek aıtýǵa, jazýǵa. Bárin aıtyp ketýi kerek. Men Úmittiń tvorchestvosyna sony tileımin. Qutty bolsyn myna mereıtoı. Eń basty nárse basy aman, baýyry saý bolsyn deımin. Uzaq ǵumyr tileımin. Qolyna ustaǵan qaǵazyna, qalamyna adal bolsyn dep tileımin. Mine, Úmitke men osyny tileımin. Bárińiz aman bolyńyzdar!» degen sózin aıaqtaı kele:
– Úmit, saǵan..! – dep qolyn kótere jymıyp, baýyryna tartyp, meniń mańdaıymnan súıgen.
Joǵarydaǵy «Shyǵarmashylyǵy bar adamǵa eń basty kerek nárse, ol – ǵumyrynyń uzaq bolǵany, úlgerý kerek aıtýǵa, jazýǵa. Bárin aıtyp ketýi kerek» degen sózdi tolqı turyp, tebirene jetkizgeni kóz aldymda. Bir táýiri, ol kisiniń osy beınesi sondaǵy toıymnyń beınetaspasyna túp-túgelimen túsirilipti. О́zine ǵana jarasatyn aq kástóm, óziniń ǵana stıline aınalǵan shashy, basyna kıilgen aq shlápi. Aram eti bolmaıtyn arǵymaqtaı tartylǵan bıik boıy. Erekshe eńsesi. Qońyr úni. Baıaý bolsa da salmaǵy atan túıeniń júgin artardaı jaǵymdy daýysy. Bári-bári teatrdyń sahnasyn toltyryp turǵandaı edi.
Endi qazir, o kisiniń ózi joqta, kózi joqta «eldiń bárine jaqsylyq tilegen Nesipbek aǵamnyń ózine shyǵarmashylyq adamyna kerek eń basty nárse túz-túgel, tolyǵymen buıyrdy ma eken ózi?» dep oıǵa shomatyn boldym. Qudaıdyń peshenege jazǵanyna shák keltire almaspyz. Desek te, Nesipbek aǵanyń joǵaryda ózi aıtqanyndaı, ǵumyry qanshalyqty uzaq nemese qysqa boldy?.. Aıtam degeniniń bárin aıtyp úlgerdi me?!. Jazam degeniniń bárin jazyp úlgerdi me?!.
«Aq kógershin», «Alma aǵashynyń butaǵy», «Ánim sen ediń» atty povesterdiń, «Qudiret pen Qasiret» romanynyń, «Kógildir kóılekti kelinshek», «Oıyndy eti on bólek», «An-Arys» baspasynan memlekettik tapsyryspen shyqqan eki tomdyq tańdamalynyń, «Aty joq áńgime», «Kisi ıesi», 2019 jyly Túrkııanyń Ankara qalasynda jaryq kórgen «Jol» atty kitaptardyń ǵajap avtorynyń artynda qoly jetpegen qandaı arman-tilekteri qaldy eken?!. Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń proza janry boıynsha laýreaty, Halyqaralyq «Daraboz» ádebı báıgesiniń jeńimpazy, Birinshi «Rýh» ádebı baıqaýynyń gran-prı ıegeri, Ǵabdol Slanov atyndaǵy ádebı syılyǵynyń ıegeri degen bıikterdi baǵyndyrýǵa qansha-qajyr qaıraty jumsaldy?!. «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy», «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri», «Qurmet» ordeni sekildi kókirekti kerer memlekettik nagradalar kórnekti jazýshyny qanshalyqty dańqqa nemese baqytqa bóleı aldy?!.
Ataq pen dańqyńyzdy qaıdam, bir anyǵy, Nesipbek Dáýtaıuly kóziniń tirisinde-aq ádebıet súıer qaýymǵa moıyndalyp, qazaq ádebıetiniń iri ókili – klassık atanyp úlgergen sanaýly qalamgerlerimizdiń biregeıi. Demek Nesipbek aǵamyzdyń aldyna qoıǵan maqsaty oryndaldy ma, kózdegen muratyna jete aldy ma dep qupııa jumbaqtap, sheshýin jaba toqyǵandaı tyǵylyspaq oınaǵanymyz ábes shyǵar.
О́ıtkeni óziniń keıipkerleriniń ómirin birge súrgen, qalamynyń ár qadamyna muńnan túren tartyp, qaǵazynyń ár paraǵyna syrdan súrleý salatyn, ár kitabynyń taǵdyryna alańdaǵan, árbir týyndysyn dúnıege ákelgen saıyn qınalǵanyn esten shyǵaryp, azapty shyǵarmashylyqtyń lázzatyn tatqan jazýshynyń ǵumyry osyndaı bolsa kerek-ti. Maǵynaly da mándi ǵumyr. Ǵıbratty da sándi ǵumyr. Ǵajaıyp ǵumyr.
Nesipbek Dáýtaıuly qaıtys bolǵanda Áýlıeata aspany muńǵa oranǵan. Ásirese ony jas aqyndar men jazýshylar qatty azalady. Jasamys tartyp qalǵan meniń tustastaryma da ońaı tıgen joq. Jer jahan pandemııalyq kesapattyń kezekti jazyn áýpirimmen ótkizip jatqan. Jambyl jurtshylyǵy da «shyqpa, janym, shyqpamen» kúneltýde edi. Onyń ústine, Baızaq aýdanynda tosynnan bet qaratpas jarylys bop, bılik te, búkil el de es jııa almaı júresinen búk túsken. Gazetter men áleýjeliler betteri arqyly aqyn, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń ıegeri Ǵalym Jaılybaıdyń qaraly Qazaqstanǵa aıtqan kóńili túkpir-túkpirdegi dúıim jurtqa jyrymen jetken kún.
«Eles bolyp ketken be, el seneri
Tolqyndary Talastyń teńseledi.
...Adam oıy jasaǵan qatelikter -
qyrshyndardyń qanymen ólshenedi.
Jaýǵa shabar jurt edi naıza ap bári,
Zulmat keldi taǵy da qaı jaqtaǵy...
Nege únsizsiń, Nesipbek Dáýtaıuly,
Baýyrlardan ne habar, Baızaqtaǵy?
Jarylysqa tap bolyp janym, Aıym,
dúr silkindi dirdektep kári qaıyń...
Úshbulaq pen Qaınarda - Qara qaıǵy -
Sarykemerdiń saǵasy - sary ýaıym.
Taý ózeni turady taza aǵystan,
Baıtaq pa edik basynan bazary ushqan?
...Jalap jazar jarasyn taǵy emespiz -
belińdi bý, qaraly Qazaqstan!
Sańlaǵymnyń sırese sanaty tym,
Saǵynyshtan sarǵaıar sana-qutym.
...Qarataýdan jyljyǵan kerýenimniń -
Kes-kesteme soqpaǵyn, qara tútin!
Jarylystar júrekte, jan, denemde,
Kósh aldynan naıqalyp Nar keler me?
... «Sabyr túbi - sary altyn» - degen sózdi -
qaı betimmen aıtaıyn - Sarykemerge?»
Janjúregi qan jylaǵan Ǵalym Jaılybaıdyń alasuryp Nesipbek Dáýtaıuly aǵa-dosyn izdeıtinindeı bar eken. Arqanyń tósinen joldaǵan jubatý jyrymen jambyldyq jazýshyny da qosa joqtaıtynyn Jaratqan Ie sezdirtkendeı edi.
Shynnyń júzi Sher-Aǵam «Qordaıdyń qońyr quljasy» atandyrǵan qarymdy qalamgerdiń denesi óziniń týǵan jerinen baqıǵa attanǵanda, ıis sezbeı qalǵan murynmen mazasyzdanyp, dám bilmeı qalǵan aýyzben alysyp, medısınalyq maskamen tumshalanǵan men sekildi talaılardyń usharǵa qanaty joq bop qalǵan. Ol kisimen ózimdegi estelikterim men muraǵattarym arqyly syrttaı qoshtastym. Keıinirek, árıne, rýhyna baǵyshtalǵan duǵaǵa qatysyp, jyldyq asyna da baryp, oqylǵan Quranǵa qol jaıýǵa múmkindik týdy. Shúkir.
N.Dáýtaıulyn eske alýǵa jáne onyń týǵanyna 75 jyl tolýyna oraı Qordaıda uıymdastyrylǵan is-sharaǵa sol kezdegi Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet bastaǵan, Mereke Qulkenov, Jumabaı Shashtaıuly, Júsipbek Qorǵasbek, Qasymhan Begman, Maraltaı Raıymbekuly, Beıbit Sarybaı, Áshirbek Kópish, Marjan Ábish syndy belgili qalamgerler keldi. Talantty aqyn Erlan Júnis júrgizgen dóńgelek ústelde marqumǵa arnalǵan estelik kitaptyń tusaýy kesildi. El Prezıdenti Q.Toqaevtyń aza sózinen keıin sol kezdegi Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, ári «Egemen Qazaqstan» JShS bas dırektory Darhan Qydyráliniń alǵy sózimen bastalatyn kólemdi kitapqa N.Dáýtaıulynyń qalamger zamandastarynyń, izbasar inileriniń estelikteri men esseleri, jazýshynyń ár jyldarda baspasóz ókilderine bergen suhbattary, birqatar aqynnyń arnaý óleńderi jınaqtalypty.
«Oıymyz turmaq sanamyzǵa kirip shyqpaǵan Nesipbek Dáýtaıulynyń ajal ǵaıyby abyrjýly halden aryltpaı alańdaýly kúıge túsirip qoıady dep boljappyz ba» dep Jumabaı Shashtaıulynyń tolqı jazǵanyndaı, kózi tirisinde qoıan-qoltyq aralasyp, emen-jarqyn syılasqan, aınymas áriptesteri Rahymjan Otarbaevtyń, Esenǵalı Raýshanovtyń mezgilsiz dúnıe salǵandyǵy da qatty qamyqtyrtyp jiberdi me eken Nesaǵany deısiń. Júrekke túsken salmaq óz syzyǵy men syzyn qaldyrmaı qoımaıdy ǵoı.
О́mirde iz qaldyrý degendi aýnaǵan jerde túgi qalar jylqydaı otyrǵan, turǵan, júrgen jerine ybyrsyq, qoqys qaldyrýmen shatastyratyndar kóptep kezdesetin qazirgi zymyran zamanda, jasy kelgen saıyn ýaqyttyń qadirin bilip, ótkenin de, osy shaǵyn da, keleshegin de ýdaı qymbat tutatyn qalamgerdiń ámise orny bólek. Sondyqtan ol qaıda otyrsa da – toıda otyrsa da, oıda júrse de, qyrda júrse de túpsiz tereń oı qushaǵynyń tusaýly tutqyny. Osylaı oqshaýlanyp, jalǵyzdyqty jalǵyz jan dosym dep bilse de Nesaǵa ózinen buryn aldymen jan-jaǵyndaǵylardyń baqytty bolýyn tilegen adam. Jan-jaǵyndaǵylar baqyttyń dámin sezinbese óziniń qara basyndaǵy qýanyshynyń eshqashan quny, esh baǵasy bolmaıtynyn bilgen qalamger. Onysy ol kisiniń jazyp ketken árbir shyǵarmasynan da baıqalady. О́mirde jasap ketken árbir jaqsylyǵy da jadymyzdan eshqashan shyqpaq emes. Shapaǵaty maǵan da tıgen jaısań aǵanyń baqılyq rýhy segiz beıish tórinde shalqysyn dep tileımin.
Kezinde, «Ádebı jıyn ne úshin kerek? Ol ne istep, ne bitiredi? Ol boıynda shyn máninde talant ushqyny barlarǵa jón silteıdi, demep, jebep jiberedi. Jalǵyz sol ma eken. E, joq. Onyń bir kózi kezinde jarq etip kórinip, keıin «joǵalyp» ketkenderdi izdeıdi. Izdegende, qarasózdiń qaınary, óleń sózdiń oty kóringen jerge qaraı olardyń ózderi qanat qaǵady. Úmit Bıtenova sóıtti.
Men bul esimdi emis-emis estıtin edim. Aqpan aıynda (2003 j.) ótken jıynda ózin de kórdim, óleńimen de tanystym. Ol aqyn eken.
«Qor boldy janym aqymaqtarǵa...
Bostyǵym emes, biraq, bul.
Sorǵalap tamyp japyraqtarǵa
Men úshin jańbyr jylap tur»... – dep jaı óleńshi aıta almaıdy, bul aqyn júrektiń kestesi.
Úmit endi osy kestesin joǵaltyp almasyn. Biz odan jaqsy jyrlar kúte beremiz. Qanat ushsa ǵana qataıa beredi», - dep Jambyl oblysynyń aǵa gazeti «Aq jol» arqyly batasyn berip, óleńderimdi jarııalatqyzǵan asyl Aǵanyń ákedeı qamqorlyǵy áli kúnge deıin júregimniń tórin jylytyp tur (Nesipbek Dáýtaıuly, jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory. «Aq jol», 29.03.2003 j.).
Al qoltańbasyn qaldyrǵan kitaptary bólmemdegi jeke kitaphanamnyń sóresiniń sáni.
Tek,.. endi, máńgilik ómiri bastalǵan jazýshy aǵanyń bu dúnıelik emes ekeni janyńdy júdetedi. Kóńilińe kóńilsizdiktiń kóleńkesin túnetedi.
Artynda qalǵan ólmes muralary, kórkem týyndylary ǵana dátke qýat.
Úmit BITENOVA,
aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
