Bul – osymen jaryq kórip otyrǵan úshinshi fotoensıklopedııa. Alǵashqy jınaq «Qazaq baspasóziniń fotoshejireshileri» degen atpen 2012 jyly shyqqan.
Oǵan elimizdegi osy salanyń damýyna úlken úles qosqan 12 ardager fotosýretshi engen. Odan keıin araǵa bes jyl salyp, ekinshi kitap basyldy. Buǵan 25 fotograftyń týyndylary toptastyrylǵan. Al endi oqyrmanǵa jol tartqan úshinshi eńbektiń ereksheligi de mol. Munda kóptegen qundy derekke kýá bolasyz. Máselen, osyǵan deıin «Qazaqtar fotoónerdi Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ıgerdi» delingen pikir aıtylyp keldi. Shynymen solaı ma? Joq! Qazaqtyń tuńǵysh kásibı fotografy kim deseńiz, ol – jasynan Eýropa ádebıetimen sýsyndap, qazaqtyń jyraýlyq poezııasyn dástúrli jazba ádebıetke ulastyrǵan kórnekti aqyn, Jáńgir hannyń nemeresi Sháńgereı Bókeev. Onyń ulttyq fotoóneriniń basynda turǵan tulǵa ekeni ǵylymı túrde dáleldengen. Aıtalyq, Bókeevtiń túsirgen sýretteri arqyly Ǵumar Qarash, Jansha Seıdalın, Dáýletshah Kúsenǵalıev, Baqytjan Qarataev, Ǵubash Shombalov sekildi qaıratkerlerdiń beınesi búginge jetti. Sondyqtan bul kitaptyń birinshi beti Sháńgereı atamyzdyń ózi túsirgen týyndylarymen ashylyp otyr. Sondaı-aq birqatar respýblıkalyq, odaqtyq fotokórmeniń júldegeri, Máskeýdegi KOKP XXVI sezin sýretke túsirgen alǵashqy qazaq fototilshisi Qalıǵumar Qabdeshulynyń qyraǵy janarymen tabıǵattyń ǵajaıyp kórinisteri men eńbek maıtalmandarynyń bir sátin bederlegen dúnıeleri aıryqsha kórkemdigimen kóz tartady. Al qazirgi Abaı oblysy Abaı aýdandyq gazetinde 25 jyldan asa fototilshi bolǵan Sabyrjan Qusaıynov túsirgen uly aqynnyń týystary men onyń kózin kórgen zamandastarynyń sýretteri tarıhı qundylyǵymen kitap mazmunyn odan ári tereńdete túsken. Jınaqqa engen qazaq fotosýretshileriniń búgingi álemdik deńgeıde jáne elimizde qandaı jetistikke jetkenin aıǵaqtaıtyn tulǵalar men olardyń jumystary alǵash ret hronologııalyq tárippen toptastyrylǵan.
Is-shara tizginin ustaǵan Jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany Qaırat Saq biregeı eńbektiń mańyzyna toqtaldy.
– Shynynda da, búgin ultymyzdyń bir joǵy túgendelip, qazaqtyń fotoónerin, ult fotojýrnalıstıkasynyń tarıhy men ǵylymyn óner deńgeıine kóterilgenin dáleldeıtin ensıklopedııa jaryq kórip otyr. Bul – óte qundy eńbek. Sebebi kez kelgen óner salasynyń tarıhy túgendelmeı baǵasy berilmeıdi. Munda qazaq fotoóneriniń alǵashqy týyndylarynan bastap, ol qalaı qalyptasty, qandaı kezeńderden ótti, onyń basynda qandaı tulǵalar boldy, osy salaǵa kim mol úles qosty degen suraqtarǵa tolyq jaýap bar. Kitaptyń basty qundylyǵy – ǵylymı negizder men anyqtamalardyń berilýi. Ensıklopedııany shyǵarý – ońaı emes. Oǵan mol qajyr-qaırat, izdenis, kóp jumys isteý kerek. Sondaı izdenistiń nátıjesinde úlken eńbek jasalǵan, – dedi ǵalym.
Odan keıin sóz alǵan «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, jınaqty qurastyrýshy Asylhan Ábdiraıymuly qazir elimizde fotoóner salasy kóp nárseni talap etip otyrǵanyn aıta kelip, alǵashqy fotograf týyndylarynyń tarıhynan az-kem syr shertti.
«Mine, araǵa taǵy bes jyl salyp, úshinshi ensıklopedııany shyǵaryp otyrmyz. Bul eńbekti bir adam jasaı almaıdy. Jınaqty ǵalym Dáýren Maqsuthanuly ekeýmiz daıyndadyq. Kitaptyń artyqshylyǵyna kelsek, buǵan tuńǵysh fotograf Sháńgereı Bókeevtiń eńbekterin engizdik. Kezinde Bókeı ordasynyń 100 jyldyǵyna oraı Reseıdegi II Nıkolaı patsha Sháńgereı atamyzdy Sankt-Peterbýrgke shaqyryp, sonda oǵan sol zamannyń eń kúshti degen fotoapparatyn syılaǵan. Bul fotoapparat barlyq quraldarymen bir at arbanyń kólemindeı bolǵan. Sony Sankt-Peterbýrgten Ordaǵa alyp kelgen. Bul jaıynda ádebıetshi ǵalym, jýrnalıst Maqsat Táj-Murat dáleldep jazǵan. Negizi Sháńgereı Bókeev – aqyn. Biraq ol ónerdiń kóptegen túrimen aınalysqan. Mýzykaǵa jaqyn bolǵan. Fotoónermen de shuǵyldanǵan. Ol kisiniń birqatar fotosýreti sonaý qýǵyn-súrgin zamanda joıylyp ketken. Tekti tulǵanyń tikeleı urpaǵy, ǵalym Sholpanaı Amanjolova apamyzdyń aıtýynsha, sol kisiniń anasy atasynyń biraz sýretin sandyqta saqtap, keıin ony kıno muraǵatqa ótkizgen. Solardy biz osy jınaqqa engizdik», dedi ol.
Is-shara barysynda belgili fotojýrnalıst Rahymbaı Hanalynyń zaıyby Aprıza Aıtbaeva da qazaq fotoóneriniń damý erekshelikteri týraly baıandady. Jınaqqa týyndylary engen fotosýretshiler de óz oı-pikirlerin aıtty. Stýdentterdiń qoıǵan suraqtaryna jaýap berdi.
Tarıhtan tamyr tartqan ensıklopedııaǵa redaksııalyq alqanyń sheshimimen 18 avtordyń eńbegi engen. Onyń ishinde álemdegi úzdik 10 fotograftyń biri atanǵan Serik Muqyshuly, «Nikon» sekildi álemdik brendterdiń TMD kólemindegi synaýshy-sarapshysy, halyqaralyq deńgeıdegi kásibı fotograf Farhat Qabdyqaıyrov, sondaı-aq «Úrker» ulttyq syılyǵyn ıelengen 4 fotograf bar. Sonyń biri – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń fototilshisi, osy saladaǵy birqatar baıqaýdyń jeńimpazy Erlan Omarov.
Túrli-tústi fotosýretpen jarqyrap shyqqan jınaq «Fotograftar shyǵarmashylyǵy», «Fotoóner jáne ǵylym» jáne «Fotoóner» qoǵamdyq birlestiginiń jobalary» atty úsh taraýǵa bólinip, anyqtamalyq glossarıı men bıblıografııalyq tizimderden quralǵan. Kólemi 407 betti qamtıdy. Kitap «Fotoóner» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń qoldaýymen «Daryn» baspasynan 500 danamen jaryq kórdi. Ondaǵy fotosýretter Ortalyq memlekettik kıno-fotoqujattar men dybys jazbalary arhıviniń qory men avtorlardyń ózinen alynǵan. Kitaptyń taralýyna belgili fotojýrnalıst S.Pernebaevtyń áýleti qoldaý kórsetken.
