«Onyń qarý-jaraq kolleksııasy uzaq jyl jınalǵan eńbektiń jemisi» dep jazypty jaratylystaný ǵylymdarynyń doktory, professor Modest Kıttary. Rasynda da, han bul qarýlardy uzaq ýaqyt jınapty. Qarý-jaraqpen birge sán-saltanaty kelisken at-ábzelderi de han ordasynyń tórinen oryn alǵan.
Jasynan eýropasha bilim alǵan, Reseıdiń astanalarynda talaı bolyp, ondaǵy tarıhı oryndardy kózimen kórgen Jáńgir ózi jınaǵan qarýlar toptamasynan Han ordasynda «Qarý-jaraq palatasyn» uıymdastyrǵany da tarıhı shyndyq. Bul, shyn máninde, tuńǵysh ulttyq mýzeı bolatyn.
Jáńgirdiń «Qarý-jaraq palatasy» 1828 jyly Jasqus qumda saldyrǵan Han saraıynyń bir bólmesinde bolǵan. О́kinishke qaraı, bul mýzeıde bolǵan qarýlardyń tolyq tizimi, sıpattamasy ázirge bizdiń qolymyzda joq. Degenmen qazaq qolónershileri men shyǵys qarý-jaraq sheberleriniń qolynan shyqqan biregeı buıymdar týraly Ordada bolǵan saıahatshy-zertteýshiler tamsanyp jazǵan.
Derpt ýnıversıtetiniń professory Karl Gebel 1834 jyly Edil boıyn aralaǵan saparynda Ishki ordaǵa kelip, Jáńgir hannyń saraıynda birneshe kún qonaq bolady. Keıin Berlınde jaryq kórgen úlken eńbeginde hannyń qarý-jaraq palatasy týraly bylaı dep jazady:
«Shyǵys ǵurpymen barlyq jerde parsy kilemi tóselgen. Ortada – qymbat jastyqtar, al qabyrǵalarda asyl tastarmen bezendirilgen qarý-jaraq, er-toqym, júgen, at-ábzelderi ilingen. ...Ol (Jáńgir – avt.) bizge altyn-kúmispen áshekeılengen, asyl tastary bar qarý-jaraqty kórsetip, ásirese sherkes, túrik qylyshtary men qanjarlaryn erekshe maqtady. О́z ata-babasy paıdalanǵan kóne aıbalta (berdysh), sadaq, jebelerdi de dáriptedi.
...26 sáýir kúni tańerteń 10-ǵa jarty saǵat qalǵanda biz hannyń qonaqjaı shańyraǵynan attanyp kettik. Qoshtasarda oǵan alǵysymdy aıttym. Han baldyzyna ym qaqqany sol edi, bólmeden shyǵa jóneldi de, birer mınýttan keıin pil súıegimen saptalǵan, qyny kúmispen, altynmen zerlengen asa qymbat sherkes qanjaryn alyp keldi. Han maǵan qazaq salty boıynsha eshbir qonaqtyń syı-sııapatsyz attanýyna bolmaıtynyn, ózi tutynǵan bul qanjardy qabyl alýym qajet ekenin aıtty. Qanjarǵa onyń esimi jazylǵan eken. Meniń janymdaǵy eki serigimniń ıyǵyna tamasha buhar shapandary jabyldy...».
Jáńgir qaıtys bolǵannan keıin de saqtalyp turǵan hannyń qarý-jaraǵy Ordaǵa kelgen zertteýshilerdiń nazaryn aýdaratyn. Etnograf Aleksandr Tereshenko: «Jáńgir han óte sırek kezdesetin buıymdardy jınaýdy unatatyn. Ásirese qarý-jaraqty kóp jınaýshy edi. Ol qarý-jaraq arnaıy bir bólmede ornalasqan. Ábilqaıyr áýletiniń han taǵyna otyrýyna oraı Reseı patshalary bergen altyn jalatylǵan qylyshtar Ishki ordanyń sońǵy hany Jáńgirdiń úıinde saqtalǵan», deıdi. Olardyń ishinde azııalyq úlgide jasalǵan pıstoletter men myltyqtar, keıbirinde arabsha kýfı jazýy bar jergilikti sheberlerdiń qolynan shyqqan, altyn-kúmispen aptalǵan, qymbat tastarmen bezendirilgen qylysh, qalqan, aıbalta, saýyt-saıman da bolǵandyǵyn jazady.
Búginde «Han ordasy» mýzeı-qoryǵynyń qorynda Jáńgir hannyń 1845 jyly naýryzda Orynbor shekara komıssııasynyń tóraǵasy Ladyjenskııge jazǵan haty saqtalǵan. Hatta han óz áýletiniń tarıhyna qatysty qujattar men jádigerlerdi jınaýǵa qumarlyǵy týraly jazady. «Ata-babama qatysty túrli qujatty jınap, saqtaı júrip, Orynbor Shekara komıssııasynda Kishi júzdegi handyq bıligi úshin atam Nuraly hanǵa berilgen gramota saqtalǵanyn bildim, osy gramotanyń túpnusqasy, ne bolmasa kóshirmesin berýińizdi suraımyn», dep jazǵan. Iаǵnı hannyń tek qarý-jaraq emes, atalarynan qalǵan qujattardy da jınaqtaǵysy kelgendigin baıqaýǵa bolady. Alaıda Jáńgirdiń sol jyly dúnıeden ótýine baılanysty bul gramota Ordaǵa jiberilmegen.
Jáńgir mýzeıi qaı kezge deıin saqtalǵandyǵy jóninde bizde tolyq málimet joq. Muraǵatta tek 1845 jyly 11 qazanda Orynbor shekara komıssııasynyń keńesshileri Ibnıamın Bıkmaev pen maıor Stepan Erofeev jazǵan «Jáńgir han muralarynyń qysqasha tizimi» bar. Onda Reseı ımperatorlarynyń qazaq handaryna bergen ataýly qylyshtaryn jeke-jeke kórsetken. Atys qarýlary men ótkir júzdi sýyq qarýlar, pyshaqtar men qanjarlardyń ortaq quny 6415 kúmis rýbl 75 tıyn dese, ańshylyq jáne atbegilik quraldaryn (aýyzdyq, úzeńgi, er-turman, t.b.), sadaq, qoramsaq, qolǵap, belbeý, beldik sekildi batyrlyq saýyt-saımandy 1602 rýbl 20 tıynǵa baǵalaǵan.
1846 jyly, han qaıtys bolǵannan keıin bir jyldan soń onyń qarý-jaraǵyn zerttegen taǵy bir avtor mynadaı sıpattama qaldyrǵan: «Qonaq bólmeniń sol jaǵynda eki terezeli shaǵyn bólmege aparatyn esik bar. Qabyrǵaǵa qymbat kilem ilinip, oǵan qundy qylyshtar (shashkı, sablı) men myltyqtar ornalastyrylǵan, terezelerdiń jaqtaýlarynda qymbat er-turmandar men túrli at-ábzeli ilingen. Qyzyl aǵashtan jasalǵan jińishke, biraq bıik eki shkaftyń áıneginiń ishki jaǵynan ártúrli azııalyq torsaýyttar, shyntaqshalar, dýlyǵalar jáne basqa da áskerı jaraqtar kórinip tur. Sırek jáne qundy zattardyń arasynda erekshe kózge túskeni – tóbesi taqııa tárizdi altynmen oıylǵan bolat dýlyǵa. Qarý-jaraq bólmesiniń qalǵan bóliginde qabyrǵalardy boılaı qyzyl aǵashtan jasalǵan keń shkaftar bar, onda túrli myltyqtar men qylysh, qanjarlar, t.b. áınektiń ishki jaǵynda ádemi ornalastyrylǵan», dep tańdaı qaǵady.
Sol jyly Ordada is qaǵazdaryn júrgizýshi bolyp qyzmet etken Alekseı Evreınov qarý-jaraq palatasy áli de tolyqtaı saqtalyp turǵanyn aıtady: «Hannyń qarý-jaraq palatasy meniń nazarymdy aýdardy. Bul bólmede tóbeden edenge deıin barlyq qabyrǵaǵa myqtap ilingen ár dáýir men halyqtardyń qarý-jaraǵy, at-ábzeli men áskerı saýyttardan basqa artyq zat joq. Olardyń kópshiligi kóne dáýirden baǵaly, sapaly jáne qundy asyl tastarmen bezendirilgen. Jáńgir mundaı sırek kezdesetin nárselerdi jaqsy kóretin jáne olardy satyp alýǵa aqshasyn esh aıamaıtyn».
Al odan keıingi jyldarda hannyń qarý-jaraǵy bir qamqorshydan ekinshisine ótip, ony ıelený úshin týystary men shekara komıssııasynyń laýazymdy adamdary arasynda talas júrgen.
Akademık Salyq Zımanov «Reseı jáne Bókeı handyǵy» eńbeginde: «Qarý-jaraq jınaǵynyń keıingi taǵdyryna baılanysty birneshe nusqa bar», deıdi. Ǵalymnyń aıtýynsha: «Hannyń týystary muraǵa qalǵan kóptegen buıymdy Orynbor gýbernatory men onyń sheneýnikteri alyp ketýi múmkin dep qaýiptenip, bólshektep tastaǵan. Ekinshi bir málimette halyq sheberleriniń qolynan shyqqan asa baǵaly buıymdar Shekara komıssııasynyń jaýapty qyzmetkerleri men han qaıtys bolǵannan keıin qurylǵan Ishki ordany basqarý jónindegi Ýaqytsha keńes músheleriniń ıeliginde bolǵan. Al kolleksııanyń bir bóligin olar Reseı mýzeıleriniń qoryna ótkizgen. Fatıma hanym óler aldynda han úıiniń kóp buıymyn, sonyń ishinde jınaqtyń bir bóligin han qyzmetinde bolǵan týǵan inisi Gýseınovke ósıet etip qaldyrǵan degen pikir de bar. Sondaı-aq hannyń uly Saqypkereı qaıtys bolǵannan keıin, 1840-jyldardyń aıaǵynda murajaıdaǵy qalǵan zattyń bir bóligin polkovnık Tevkelevke turmysqa shyqqan, Orynborda turatyn hannyń úlken qyzy Zylıha alyp ketken. Jáńgirdiń uly Ǵubaıdolla Bókeev ákesiniń kolleksııasynyń bir bóligin jınamaq bolǵany týraly da derek bar».
Sol kezdegi mýzeı dırektory bolǵan Temirbolat Mahımov 2001 jyly «Orda juldyzy» gazetine «Jáńgirden qalǵan jádigerler qaıda?» atty maqala jarııalaǵan. Tarıhı qujattarǵa negizdelgen bul eńbekte Jáńgir han ólgennen keıin Bókeı ordasyn basqarý jónindegi Ýaqytsha Keńestiń qaramaǵynda saqtaýda qalyp, keıin tabylǵan dúnıeler tizimi tolyq jarııalandy. Bul is 1851 jyly 21 sáýirde bastalyp, 1864 jyldyń 29 qazanyna deıin júrgizilgen eken. Onda birneshe qarý-jaraqtyń ataýy men quny jazylǵan. Sol derekti keltire ketsek:
«Altyn oıýly shtýser myltyǵy, 1 dana – 120 som, kóne túrik myltyǵy, 1 dana – 100 som, uzyn uńǵyly túrik myltyǵy, 1 dana – 100 som, uzyn uńǵyly parsy myltyǵy, 1 dana – 80 som, kishi shtýser, 1 dana – 50 som, parsy shtýseri, 1 dana – 150 som, daǵystan pıstoleti, 3 dana – 112,50 som, kúmispen aptalǵan túrik qylyshy, 1 dana – 100 som, túrikpenniń temirmen aptalǵan damask qylyshy, 1 dana – 50 som, taǵy osyndaı myltyq, 1 dana – 100 som, han Jáńgirdiń aty jazylǵan parsy qylyshy, 1 dana – 100 som, sherkes qanjary, 1 dana – 20 som, kishileý túrik pyshaǵy, 1 dana – 10 som, kishileý túrik qanjary, 1 dana – 4 som, asyl tastarmen, altynmen oıýlanǵan grýzın qanjary, 1 dana – 250 som, at jabýy, 5 dana – 25 som». Sońynda «qarýlardy Jáńgirdiń balasy Shyńǵys pen porýchık Gýseınovter alǵan», dep jazylǵan.
Mine, HIH ǵasyrda qumdy ólkede han Jáńgirdiń óz qolymen jasaqtalǵan «Qarý-jaraq palatasynyń» qurylý tarıhy men taǵdyry osyndaı.
Kóp jylǵy izdestirý jumysy barysynda osy kolleksııadan Aleksandr birinshi patshanyń Bókeı men Jáńgirge han dárejesine kóterilýine baılanysty syıǵa tartqan eki qylyshy ǵana tabyldy. Olar qazir Qyrymdaǵy «Baqshasaraı tarıhı-mádenı, arheologııalyq mýzeı-qoryǵynda» saqtaýly tur. Bul qylyshtar jóninde Han ordasy mýzeı-qoryǵynyń dırektory Ǵaısa Mahımov 2015 jyly 21 shildede «Orda juldyzy» gazetine «Babadan jetken jádiger» atty maqala jarııalaǵan bolatyn.
Búginde Han ordasy mýzeı-qoryǵyna kelgen adam Han saraıynyń shyǵys bóliginde Jáńgir hannyń qaıta jasaqtalǵan «Qarý-jaraq palatasyn» kóre alady. Ol jerde turǵan qazaqtyń ulttyq bes qarýy, kúmispen áshekeılengen at-ábzelderi erlik pen eldiktiń shejiresi ispettes. Mádenı qundylyǵymyzdy, ótken tarıhymyzdy nasıhattap otyrǵan bul mýzeı – kókiregi oıaý jannyń boıyna ulttyq rýh pen maqtanysh uıalatatyn tylsym meken.
Mıra KÝTÝShEVA,
Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵynyń ǵylymı qyzmetkeri
Batys Qazaqstan oblysy
