Ol nebári 48 jyl ǵumyr keshti… Bir adamǵa, bir áýletke emes, tutas bir ultqa qyzmet qylýdan murat tutty. Ybyraı bala kúninen zerek bolyp ósip, oryssha saýat ashqan soń, óz ultynyń qarańǵylyq qoınaýynda qalǵyp jatqanyn jete túsindi. Iá, ol báriniń ózi túsingendi jiti ańǵarǵanyn qalady. Ár balany paıǵambarlar sekildi túnekten jaryqqa, irip-shirýden kemeldikke, beısharalyqtan Qudaıǵa jeteleýdi kózdedi. Onyń qolynda tek mol bilimi men at tóbelindeı ǵana halqy bar edi. Úzdiksiz talpyný barysynda degenine jetken aǵartýshy 1860 jyly Torǵaıda mektep ashyp, ózi orys tiliniń muǵalimi boldy. Biraq jergilikti ókimet ustazdyq eńbekke qolushyn berýge asyqpady. Bálkim, alǵyr talanttyń dáti berik dúleı qarqynynan boı tartty. Múmkin oıanǵan sananyń daýylynan seskendi. Aqyry basqadan qaıyr kútýdiń beker ekenin bilgen aǵartýshy tynbaı qarjy jınaýǵa kiristi. Eńbek etti, ter tókti. Inemen qudyq qazǵandaı arpalysqa toly mańdaı ter ótelip, 1864 jyly araǵa 4 jyl salyp qazaq atty halyqqa Torǵaı dalasynan alǵash mektep ashty. «Qańtardyń segizi kúni meniń kópten kútken isim júzege asyp, mektep ashyldy jáne oǵan qazaqtyń tamasha da, súıkimdi de, zerek te 14 ul balasy qabyldandy. Men olardy oqytýǵa qoıǵa tıgen ash qasqyrdaı kiristim. Qýanyshyma qaraı balalar aınaldyrǵan úsh aıdyń ishinde oryssha jáne tatarsha oqýdy da, tipti jazýdy da meńgerip aldy», dep jazady ol. Dalaǵa dabyl qaqqan ustaz shákirtterin úzdiksiz oqytyp, álemdi tanýǵa jol ashty. 1879 jyly aǵartýshy Torǵaı oblysy boıynsha orys-qazaq ýchılısheleriniń ınspektory bolyp taǵaıyndalyp, oıǵa alǵan isterin júzege asyrýǵa múmkindik alady. Inspektorlyq bedeldi jumys sanalatyn. Osy tusta Altynsarın ne istedi deısiz ǵoı. Torǵaı, Jitiqara, Obaǵan, Qarabalyq, Áýlıekól bolystarynda jáne Qostanaı qalasynda taǵy on bes mekteptiń salynýyna muryndyq boldy. 1882 jyly barlyq mektepke án-kúı sabaqtaryn engizip, aýqatty el azamattarynan aqsha jınap, kitaphana ashty. Qazaq balalaryn bilimmen sýsyndatatyp qana qoımaı, eńbekke baýlýdy kózdegen ol 1883 jyly 15 qarashada Torǵaı qolóner mektebiniń tusaýyn kesti. Munymen qatar qazaq qyzdarynyń tek otbasylyq ómirmen shektelmeı, júıeli bilim alýyna basa kóńil bólip, 1887 jyldyń 15 qarashasynda Yrǵyz qyzdar ýchılıshesiniń negizin qalady. 1888 jyly qyzdarǵa arnalǵan 12 oryndyq mektep-ınternat ashsa, 1879 jyly qazaq balasyn ilim-bilim alýǵa úndegen mektepterge arnap alǵashqy ulttyq oqýlyq – «Qazaq hrestomatııasyn» basyp shyǵardy.
О́zi úshin baılyq jıyp, qyrdyń qyrǵaýylyn qýmaǵan degdar tulǵa jalǵyz jolǵa taban tiredi. Ol – bodandyq etiginiń ókshesinde ezgilengen qarańǵy halqynyń kózin ashý, teńdikke jetkizý, rýh azattyǵyna úndeý bolatyn. Búgingi tańda ultqa dál osylaı jany ashıtyn erler bar ma? Bar, biraq az. Eger árbir atqa mingen qazaq ultyna dál Ybyraıdaı eńbek sińirse, ultymyz áldeqashan ósip-órkendep, túıdektelgen máselelerdiń qarasy kemir edi-aý. Shómishke qoly jetse-aq, murnyn shúıirip, jeke basyna jeken sýyn burýdy qalaıtyn kórkeýde pendelerden halyq qanshama zalal kórip otyr deseńshi.
…Alyp júrekti aqyl alybynyń aldynan shyqqan tosqaýyldar az bolmady. 1883 jyly dúmshe moldalarǵa qarsy maıdan ashyp, ulttyq dinniń máıegin qalaǵan «Musylmandyq tutqasy» atty kitaby jaryq kórdi. Aqyry eline mektep ashyp, jas urpaqty bilim tereńine jeteleýge janyn salǵan, ádiletsizdikpen óle-ólgenshe kúresip ótken aqyndy aq pen qaranyń parqyn bilmes nadan top pen dúmshe moldalar aıaýsyz tildep, «shoqynǵan qazaq, orysshyl» degen qaýesetter taratty. Áriptesi Katarınskııge jazǵan hatynda Altynsarınniń názik janyna aıdy alaqanmen jabýǵa umtylǵan kóptiń júıesiz isi tikendeı qadalyp, edáýir jara salǵany baıqalady.
«Qazir jan dúnıem qulazyp, óte kóńilsiz júrmin. Kómek kútken úkimet oryndary qoldaýdyń ornyna zańdy da, zańsyz joldarmen de meni qýdalaýǵa salyp otyr. Budan keıin qandaı ádildik kútýge bolady? Osynyń bári ashyq sot arqyly anyqtalsa eken degen tilek kókeıimnen ketpeıdi», deıdi ol.
Tobyr men jalǵyzdyń áý bastan qarama-qarsy keletini nesi eken? Adamdyq murat pen ulttyq muratqa taban tireı almaǵan túbirsiz qańbaqqa erdiń isi ersi kórineri qalaı? Biraq buǵan bor bolar Ybyraı emes edi. Ol ómirge kelgendegi mıssııasyn atqaryp, oıǵa alǵanyn oryndaı bildi. Aǵartýshynyń artyn ala qazaq balasynyń bilimge degen talaby órtteı qaýlap, saýatty jastar artty. Oqyǵan qazaqtar el irgesine sham jaǵyp, tutas ulttyń sanasy silkinýine sebepker boldy. Alǵadaı muratty serkeniń bir ózi bútin ulttyń taǵdyryna Pegas sekildi ot tasyǵanyn júrek tili, jannyń qylymen sezine bilsek kerek. Ybyraı parasaty – muhıttaı tereń, daýyldy kúngi teńizdeı burqasyn, tolqyǵan kúıdeı jumbaq ta záýlim parasat.
