Jaqsy ómir izdep jat elden... Nemese eńbek naryǵy qalaı retteledi?

Memleket basshysy 2021 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda eńbek nary­ǵyna kóshi-qon úderisteriniń úlken áse­rin atap ótken edi. Al endi bıylǵy Jol­daýda «Bilim berý júıesi eńbek na­ry­ǵynyń suranysyna qaraı ózgerip otyrýy kerek. Ulttyq ekonomıkanyń birqatar salasynda kadr tapshylyǵy qat­ty seziledi. Ásirese tehnıkalyq jáne jumysshy mamandar jetispeıdi. Son­dyqtan osy salalarǵa qatysty bi­lim berýmen myqtap aınalysqan jón. Oqý oryndary túlekterge jumys bere alatyn mekemelermen uzaq merzimge ar­nal­ǵan áriptestik ornatýy qajet. Eko­no­mıkanyń basymdyqtaryna, aımaq­tyń jáne salanyń erekshelikterine baılanys­ty tıimdi qar­jylandyrý tásilderi kerek. Jalpy, eńbek naryǵyn jan-jaqty damytý úshin Úkimet qysqa merzimde 2030 jylǵa deıingi keshendi jospardy bekitýi kerek», dep Prezıdent naqty tap­syrma berdi.

Keıbir memleketter eńbek naryǵynda naq­tylanǵan tepe-teńdikti uzaq ýaqyt boıy qoldap otyrý úshin eńbek resýrsy boıynsha tapshylyqty ony basqa elderden kelgen qandastardyń negizinde sheship otyrdy. Biraq munymen jumyssyzdyq máselesi tolyq joıylmaıdy, sondyqtan onyń kóp nemese az bolýyna qaramastan, memlekette jumys kúshiniń tapshylyǵy oryn alady.

Qazaqstannyń eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaıǵa sáıkes 2022 jyly jumyspen qamtý deńgeıi 15 jas jáne odan úlken jastaǵy halyq sanyna shaqqanda – 65,5%, jumys kúshiniń sanyna shaqqanda 95,2%-dy quraǵan. Al jumyssyzdyqtyń deń­geıi (Halyqaralyq eńbek uıymynyń ádistemesine sáıkes) 2022 jyly turaqty boldy jáne 4,8%. Jumyssyzdardyń sany – 456,1 myń adam. Sonymen qatar jumys istemeıtin, bilim alýmen jáne oqytýmen aınalyspaıtyn NEET jastardyń úlesi – 6,3%.

Halyqtyń jumyspen qamtylýyn zert­­teýdiń nátıjesi boıynsha 2022 jyly Qazaqstan ekonomıkasynyń ár­túrli salasynda 9 mln adam jumyspen qam­tylǵan. Sonyń ishinde 6,9 mln adam jaldamaly jumyspen (jumyspen qamtylǵannyń jalpy sanynyń 76,7%), 2,1 mln adam ózin-ózi jumyspen (ju­mys­pen qamtylǵannyń jalpy sany­nyń 23,3%) qamtydy. 2021 jylmen salys­tyr­ǵanda jalpy jumyspen qamtýdyń kór­setkishi 153,6 myń adamǵa ósken. Bul kórsetkish negizinen jaldamaly jumyskerdiń (113,9 myń adam) esebinen ósip otyr. Sondaı-aq ózin-ózi jumyspen qam­tyǵannyń sany da ósken, bul – 39,9 myń adam.

2022 jyly jumyspen qamtylǵannyń eń kóp úlesi saýdada (16,8%), bilim berý salasynda (12,9%) jáne ónerkásip ornynda (12,4%), aýyl sharýashylyǵy (12%) salasynda baıqaldy. Tolyq ju­mys­pen qamtylmaǵandar sany 2021 jylmen salystyrǵanda 9,9%-ǵa ósken jáne 268,9 myń adamdy quraǵan. Negizgi jumys boıynsha orta eseppen bir jumyspen qamtylǵan azamatqa aptasyna naqty ju­mys istegen saǵaty – 39 saǵat, bir jaldamaly qyzmetker úshin – 41 saǵat, ózin-ózi jumyspen qamtyǵan qyzmetker úshin – 34 saǵat. Jumyssyz, biraq jumys izdemegen nemese jumysqa kirisýge daıyn emes adam­nyń sany – 39,5 myń.

Eńbek naryǵy boıynsha kórsetkish­ter­diń serpinine toqtalatyn bolsaq, 2021 jylmen salystyrǵanda jumys­syz­dyqtyń deńgeıi 4,8%-ǵa tómendedi, sondaı-aq 15 jáne 28 jas aralyǵyndaǵy jastardyń arasynda jumyssyzdyqtyń deńgeıi 2021 jylmen salystyrǵanda 0,1 esege ósip, 3,8%-dy quraǵan.

Halyqaralyq tájirıbe boıynsha, adamnyń eńbek ónimdiligi bir jumys ornynda uzaq jumys isteýmen baılanys­ty ekenin dáleldedi. Arnaıy zertteýge sáıkes jalpy mamannyń bir orynda tıimdi jumys isteý merzimi 4 jyl eken. Psıhologııa erejesi boıynsha osy kezeńde óndiristi durys túsinýdiń jáne basqarý jumystaryn sheshý úshin tıisti tájirıbe jınaqtalady, degenmen odan ári qaraı izdenisi kemigendikten bilim deńgeıi tómendeıdi. Keıbir damyǵan elderde, onyń ishinde AQSh-ta 20 jyl bir kompanııada jumys istegen mamanmen salystyrǵanda 20 jyldyń ishinde 4-5 kompanııada jumys istegen menedjerge suranys joǵary.

Elimizde jyl saıyn JOO bitirýshi túlektiń esebinen jumys kúshiniń usy­nysy ósedi. JOO, onyń ishinde kásibı oqý orynnyń túlekterin jumysqa ornalastyrýdy retteıtin tetiktiń bolmaýy kádimgideı qıyndyq týǵyzady. Qazirgi jastardyń kásibı qundylyqtardy asa baǵalamaýy alańdatyp otyr. Jastardyń arasynda keńinen tarap ketken esh jerde jazylmaǵan urany – qandaı jolmen bolsa da tabys tabý. Degenmen jastar – dúnıejúzindegi eńbek naryǵyndaǵy eń osal toptyń biri. Búginde 20-29 jas aralyǵyndaǵy qyzdar men jigitterdiń shamamen 50 paıyzynda turaqty jumys orny bolmaı tur.

Tirkelgen jumyssyz azamattardy kásibı oqytý úsh jolmen júzege asady: bastapqy bilim berý, biliktiligin kóterý, kadrlardy qaıta daıarlyqtan ótkizý. Árıne, kásibı bilim alý, qabiletke jáne beıimge úırený úderisi 18-20 jastyń arasyndaǵy kezeńde belsendi túrde júzege asady. Osy kezeńde jastardyń basym kópshiligi kásibı oqýyn aıaqtap, turaqty jumysqa ornalasýdy maqsat tutady. 29 jasqa deıingi jastardyń basym bóliginde belgili bir biliktilik, kásibı jáne ómirlik tájirıbesi qalyp­tasyp úlgeredi. Olar ózine ne qajet ekenin biledi, otbasy qurǵan jáne usy­nyl­ǵan nemese shaqyrylǵan jumys úshin derbes talabyn qoıa alady. Osy ýaqytta ózin kórsetý, tabysqa jetý, uıymda bedel men abyroıǵa ıe bolý – 25-29 jas arasyndaǵy jumysshyǵa tán qasıet. Atalǵan kezeńde belgili bir mamandyqty ıgerý úderisi aıaqtalady, kásibı maman nemese bilikti basshy bolý qalyptasady jáne kóptegen qundylyqqa qol jetkizedi.

Elimizdegi jumyssyz halyqtyń qury­ly­my boıynsha 15-24 jas ara­syn­da­ǵy azamattyń úlesi – 20-25%, al endi 25-29 jas arasyndaǵy azamattyń úlesi 16-20%-dy qurady. Jastar qoǵamnyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq qury­ly­myn aıqyndaıdy, sondyqtan elimizde olar eń qorǵansyz toptyń biri bolyp sana­lady. Atalǵan máseleniń ózek­ti­li­gine qa­ramastan, ǵylymı-zertteý jumys­ta­ryn­da olarǵa basa nazar aýdarylmaı keledi. Jas ereksheligine qaraı taldasaq, 18-24 jastaǵy jastardyń basym bóligi – kásibı daıyndyqtan ótken nemese bilim alýshy jas azamattar. Al osylar eńbek naryǵyna jańadan kelgen eń qorǵansyz top bolyp tur. О́ıtkeni onyń kásibı tá­jirıbesi jetkiliksiz jáne áleýmettik ja­ǵynan az qorǵalǵan, osyǵan oraı báse­ke­ge de túse almaıdy.

Qazaqstan elektrondyq eńbek bırja­sy­nyń saıtynda jarııalanǵan málimettiń negizinde jol, qurylys, kólik-logıstıka salasynda jumys orny óte kóp, mamandar tapshy. Sonymen qatar suranysqa ıe mamandyqtyń úlesi bylaı: jol salasynyń jumysshysy − 7,3%, kúzetshi − 5,6%, kólik júrgizýshisi 4,4%-dy qurap otyr.

Búgingi tańda statıstıkalyq málimet­ter boıynsha halyq tabysynyń 59,2%-yn jaldamaly jumystan túsken tabystar qurasa, 27,8%-y áleýmettik transfert­ter­diń esebinen, ıaǵnı memleketten kómek ala­tyndar, 9,3%-y jumyspen ózin-ózi qam­­týshylar, naqtyraq aıtqanda, kásip­ker­lik qyzmetten túsken tabys­tar qu­raı­dy, al 3,7%-y ózge de tabys túr­le­ri­nen qalyptasady.

Qazaqstanǵa Qytaıdan, О́zbekstannan, Túrkııadan, Úndistannan kóp jumysshy keledi, onyń ishinde ınjenerdiń sany basymyraq. Shetelden kelgenniń basym kópshiligi qurylys salasynda jumys isteıdi, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirý salasynda, mehanık pen tehnık mamandary bar.

Elimizde jastardyń 42,9%-ynyń to­lyq nemese aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar, sonyń ishinde joǵary jáne aıaqtal­ma­ǵan joǵary bilim alǵan jastardyń 35,9%-y
jáne orta bilimi barlardyń 39%-y – ju­mys­syz azamattar.

Bolashaqta osydan birneshe jyl buryn ózekti bolǵan mamandyqtyń 65%-y suranystan shyǵady. Al­daǵy kezeńde taý-ken óndirisi, metallýrgııa, munaıdy óndirý men óńdeý, aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka, IT, mashına qurastyrý, metall, týrızm, energetıka, qurylys salasynda jumys oryndary tabylady.

Elimizde jumyssyzdyqtyń máselesi tolyq sheshilmegen qazirgi kezeńde shetelge myńdaǵan adamnyń ketýi ekono­mı­kamyzǵa keri áser etetini aıqyn. Mem­­leketimiz bilimdi de bilikti maman­dar­­dyń elden ketýine beıjaı qaramaı, tu­raqty baǵdarlamamen qamtamasyz etip, myqty mamannyń elden ketýiniń ornyna elge kelýi úshin jaǵdaı jasaýǵa tıis. 2022 jyly jumys izdep 8 myńǵa jýyq otandasymyz shetelge ketken. Árıne, qomaqty tabysqa kenelgisi keletin 18-35 jas arasyndaǵy azamattar. Jas mamandar jappaı shetel assa, elde kim qalatyny belgisiz. Jaqsy ómir súrýdi ańsap, syrtqa ketetinniń basym kópshiligi – bilimdi jastar. Til bilgen soń mundaǵy aılyq onyń kúnkórisine jetpeıtini sózsiz. Qa­zaqstanda jumys tabylady, biraq jalaqysy óte az. Al Koreıada bir aıda tapqandy Qazaqstanda 5-6 aıda tabasyń. Sonymen qatar turatyn úıi men jatatyn jeri tegin, jumysynda tańǵy, túski, keshki as beredi. Ásirese tehnıkalyq ma­mandar men dárigerler ketip jatyr. Qazaqstannan ketken ár úshinshi emıgrant joǵary bilimdi bolsa, al tórtinshisi – orta bilimdi.

Búgingi tańda bilikti kadrlar jetis­peı­di. Statıstıkalyq derekter boıynsha elimizde 923 myń bos jumys orny bar, onyń ishinde 97 540 esepshi, 84 076 kúzetshi, ınkassator jáne osyǵan baılanysty kásipter, 73 368 dúken satýshysy men kómekshisi, 50 343 orta mektep muǵalimi, 49 127 avtokólik júrgizýshisi, 43 801 kútim boıynsha orta medısınalyq per­sonal qajet eken.

Qoryta aıtqanda, jas azamatty eń­bek­pen qamtýǵa áser etetin negizgi is-shara­lar – jastar úshin jańa jumys ornyn asha­tyn kásiporyndy memlekettiń tara­py­nan qoldaý, turaqty jumys ornyn qalyp­tastyrý, jastarǵa ekinshi márte ju­mysqa turýǵa múmkindikter qa­rastyrý, jas­tar­dy jumyspen qam­tıtyn óndiris oryn­dary men meke­melerdiń ınfra­qu­ry­lymyn qurý.

Ǵalymjan Kerimbek,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty

ALMATY