О́ńir aýmaǵynda kásiptik balyq túrine jatatyn sý janýarlarynyń 12 túri bar. Buǵan Qyzyl kitapqa engen bekire tuqymdastardy qosyńyz. Jergilikti balyq resýrstaryna jáne basqa da sý janýarlaryna keltirilgen shyǵynnyń ornyn óteý boıynsha balyqtandyrý is-sharalaryn júrgizetin keıbir kásiporyndar bekire tuqymdas shabaqtardy da jiberýge tyrysady. Alaıda bul balyq materıaldaryn aldyrý óte mashaqat sharýa kórinedi. Sebebi ózimizdiń oblysty qoıyp, tutas elimizde bekire tuqymdas balyqtardy ınkýbasııalap satatyn uıymdar saýsaqpen sanarlyq qana.
– Jergilikti ǵalymdardyń keńesine qulaq túrip, ózen-kólderge negizinen tuqy shabaqtaryn jiberdik. Pavlodar oblysy aýmaǵynda tuqy shabaqtaryn molynan ósiretin eki birdeı balyq tuqymbaǵy bar. Bizge jetken aqpar boıynsha byltyr «Qazaqstan alıýmınııi» AQ ózderine qarasty sý aıdyndaryna bekire tuqymdas balyqtar jibergen. Biraq bul shyǵynnyń ornyn toltyrý emes, ekologııalyq aksııa túrinde júzege asqan. Aımaqta jergilikti mańyzy bar 63 balyq sharýashylyǵy 38 sýbektige bekitilip berilgen, – deıdi Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Nurjan Qaztaı.
Ertis ózenine «Eýroazııalyq energetıkalyq korporasııa» AQ – 122,2 myń, «Qazaqstan sý joldary» kompanııasy – 121,5 myń, sondaı-aq Q.Sátbaev atyndaǵy kanaldyń ıesi «Qazsýshar» RMK sýdyń tıisti sapasyn qoldaý maqsatynda sý toraptaryna 1,1 mln tuqy shabaqtaryn jiberipti. Taǵy 8 sý paıdalanýshy tabıǵı sý aıdyndaryndaǵy balyq qoryn 47,7 myń tuqymen baıyta túsken. Al balyq ósiriletin kólderge jańadan 16,5 myń shabaq jiberilgen. Tuqy shabaqtaryn kásipkerler kóbine pavlodarlyq «Kolos» ShQ-dan jáne Qaraǵandy men Petropavldaǵy balyq tuqymbaqtarynan alady.
– Bizde bekire tuqymdas balyqtardy ósirý materıaldaryn satyp alý boıynsha biraz máseleler bar. Qazirgi kúni Aqsýda balyq ósirý sharýashylyǵy ashylǵan. Bálkim jaqyn ýaqytta olar bekire tuqymdas shabaqtardy sata bastaýy múmkin. Joba júzege assa, óńirdegi sý aıdyndaryn paıdalanýshylar balyq resýrstaryn jaqyn jerden alar edi, – deıdi Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń bólim basshysy Samal Temirbolatova.
Atap ótý kerek, ózen-kólderdegi balyq qoryn molaıtýǵa respýblıkalyq bıýdjetten bir tıyn da bólinbeıdi. Pavlodarlyq kásiporyndar men tabıǵat paıdalanýshylar bıyl bul maqsatqa 63 mln teńge jeke qarajatyn jumsaǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda eki esege kóp. Mamandar balyq ósirý materıaldary búginde qymbattap ketkenin de aıtady. Sondyqtan sý janýarlarynyń resýrsyn kóbeıtýge memlekettik qoldaý qajet.
Taǵy bir másele, keıbir ǵalymdardy Ertis ózenine tán emes balyqtardyń kóbeıýi tolǵandyryp otyr. Mysaly, ǵalym-ıhtıolog Aleksandr Ýbaskın tuqy balyǵy Ertis ózeninde keń taralǵan baıyrǵy balyq túrlerine jatpaıtynyn aıtady.
– Keıingi ýaqytta Ertistegi balyq qoryn molaıtýǵa qatysty jumystarda júıelilik jetispeıdi. Biz eń áýeli kez kelgen jobany ǵylymı turǵydan ázirlep, ǵylymı zertteýler júrgizýimiz kerek. Sosyn baryp qana tabıǵat qorǵaý sharalaryn qolǵa alǵan abzal. Máselen, Ertis ózenine kelip quıatyn aǵyndy sýlar men zatondarǵa tuqy balyǵynyń shabaqtaryn mıllıondap jiberip jatyrmyz. Alaıda tuqy – Ertis ózeninde buryn bolmaǵan, ıaǵnı ózge jaqtan kelgen balyq túri. Biz aıryqsha qorǵalatyn aýmaqtyń balyq resýrsyn baıytýdy maqsat tutyp otyrǵanymyz anyq. Al zańda mundaı aýmaqtardaǵy balyq qoryn arttyrý baıyrǵy balyq túrleri negizinde júrgizilýi kerek dep jazylǵan. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary Buqtyrma sý qoımasyn balyqtandyrý bastalǵanda ol jerde tuqy men sazan jiberile bastaǵanyn bilemiz. Pavlodar óńirine tuqy men sazan sol jaqtan keldi. Al tuqy balyǵy bizdiń jergilikti popýlıasııada ǵasyrlar boıy taraǵan balyq túrleri úshin aıtarlyqtaı báseke týdyryp otyr. Onyń sońy jaqsy bolmaýy múmkin. Sondyqtan balyqtandyrý sharalary eń áýeli ǵylymı zertteýlerge súıenip júrgizilse eken, – deıdi oqymysty.
Jergilikti sý aıdyndaryna jaýapty memlekettik organdardyń mamandary ǵalymnyń bul pikirimen keliskisi joq. Tuqy – jyrtqysh balyq emes ári tez taralady. О́zen-kólderdiń batpaqtanýyna jol bermeıdi. Onyń ústine balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasynda tuqy azyq-túlik úshin qundy balyq retinde kórsetilgen. Soǵan oraı aldaǵy ýaqytta bul baǵdarlama jalǵasa beredi dep otyr olar.
Pavlodar oblysy
