Kaspıı saǵasyndaǵy qoryq

UNESCO jelisindegi rezervat

«Aqjaıyq» tabıǵı reze­r­vatynyń jalpy aýmaǵy – 341 myń gektar. Rezervatqa Ma­hambet aýdany men Atyraý qalasynyń, Kaspıı teńiziniń Reseıdiń Astrahan oblysyna deıingi jaǵalaýy kiredi. Qoryqta sútqorektilerdiń 78 túri bar. Quryp ketý qaýpi tóngenderdiń tizimine qustyń – 20, jándiktiń – 24, baýyrymen jorǵalaýshy men sútqorektiniń 2 túri kiredi.

«2009 jylǵy 1 sáýirde Ja­ıyq ózeniniń atyraby men Kaspıı teńiziniń irgeles ja­ǵalaýynyń aýmaǵy halyq­aralyq mańyzy bar sýly-bat­paqty jerler tizimine engi­zildi. Bul – atalǵan tizimge Qa­zaqstannan engizilgen Teńiz-Qorǵaljyn kólder júıesinen keıingi ekinshi aýmaq. Osyǵan baılanysty Úkimettiń 2009 jylǵy qaýlysymen «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervaty quryldy. Al 2014 jyly UNESCO-nyń búkilálemdik bıo­sferalyq rezervattar je­lisine kirdi. Sol sebepten týrıster tabıǵattyń erekshe sulýlyǵyn, ushyp-qonyp jatqan qustar tobyn qyzyqtaýǵa jıi keledi. Qus­tardy sýretke túsiredi. Keıingi jyldary týrıster úshin rezervattyń qurlyq pen sý­daǵy aýmaǵynda birneshe baǵy­tty ázirledik», deıdi rezervat qyzmetkeri Balymgúl Ázmuhanova.

Sonyń biri – Kaspııdiń tabıǵatymen, teńizge quıatyn kóptegen kanal boıyndaǵy floramen tanysýǵa múmkindik beretin jaıaý júrginshi marshrýty. Ekinshisi – Jaıyq ózeniniń teńizge quıatyn saǵa­synda qaıyqpen serýendeý. Bul baǵytpen júrgen týrıster ózen jaǵasynan qustyń san al­ýa­n túrin kóre alady. Úshinshisi – ózen saǵasynyń arnasymen ashyq teńizge shyǵatyn baǵyt.

Qus bazarynyń kómbesi

Rezervattyń ǵylymı qyz­met­keri Ilıa Bofonovtyń aıtýynsha, tabıǵı qoryqty qus­tardyń jumaq mekeni deýge ábden bolady. О́ıtkeni rezervat aýmaǵy qustardyń Sibir-Shy­ǵys Afrıka baǵytyndaǵy kóshi-qon mıgrasııasynyń jolynda jatyr.

«Jyl saıynǵy kóshi-qon kezinde rezervat aýmaǵymen sırek kezdesetin qarabaı, jal­baǵaı, kishi aqqutan, mysyr qutany, sondaı-aq qoqıqaz, buıra birqazan, qarabas, aqqý men qaz ushyp ótedi. Rezervat aýmaǵy – sýdy jáne sý mańyn mekendeıtin qustardyń sırek kezdesetin túrleri úshin óte qolaıly meken. Qustardyń keıbir túri rezervatta uıa sa­lyp, tuqymyn kóbeıtedi. Son­daı qustardyń tobynda buı­ra láılek, kishkentaı baklan, qarabaı, jalbaǵaı, kishi aqqutan, mysyr qu­tany bar», dep túsindirdi I.Bofonov.

Tabıǵı qoryq aýmaǵyna kiretin Kaspıı teńiziniń jaǵalaýy men Jaıyq ózeniniń sýly-batpaqty atyrabynda qustyń 292 túri tirkelgen. Al rezervat aýmaǵyndaǵy Kaspııdiń Soltústik Shyǵys jaǵalaýynda qustyń 110 túri uıa salady. Qus­tyń 76 túri osynda qystap qalady. Al 106 túri qonys aýdarý kezinde ushyp ótedi.

«Máselen, Shalyga araly Kas­pıı teńizi men «Aq­jaıyq» memlekettik tabıǵı rezer­vatynyń aralyq aımaǵynda ornalasqan. Araldyń jalpy aýmaǵy shamamen 2,6 gektardy alyp jatyr. Bul – buıra láılek sekildi sırek qustardyń turaqty mekeni. Bul aralda qustardyń 600-ge jýyq juby uıa salady. Budan ózge birneshe qustyń turaqty uıa salatyn mekenine aınaldy. Jalpy, rezervat aýmaǵyna qonatyn qustyń 36 túri elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen. Qustyń keıbiri, máselen, ózen qarqyldaǵy, teńiz shaǵalasy osy aımaqta uıa salyp, tuqymyn kóbeıtedi. Onyń ishinde qyzǵylt jáne buıra bir­qazan (Pelicanus crispus; VU), qylań qarabas shaǵala (Larus ichthyaetus) bar. Zertteý ke­zinde kóptegen qustyń toby tabyldy. Atap aıtqanda, qylań qarabas shaǵalanyń 5,5 myń, ógiz shaǵalanyń 4 myń, úlken sý­quzǵynnyń 1,5 myń, buıra jáne qyzǵylt birqazannyń 200 juby anyqtaldy», deıdi I.Bofonov.

Sırek ósimdikter mekeni

Tabıǵı qoryq – tek qustar ǵana uıa salatyn meken emes. Rezervat aýmaǵynda sırek kez­desetin ósimdikter de ósedi.

«Rezervat aýmaǵynda ósim­dikterdiń óte sırek úsh túrin kezdestirýge bolady. Bul – qal­qymaly salvınııa, Shrenka qyz­ǵaldaǵy men elimizde chılım degen ataýmen tanymal qazaqstandyq sý jańǵaǵy. Jalpy, tabıǵı rezervattyń bıosferalyq aýmaǵynda 141 tuqymǵa, 56 tuqymdasqa jatatyn ósimdikterdiń 229 túri ósedi. Onyń ishinde 7 relıkti, 4 sırek jáne erekshe qorǵalǵan túri bar. Sý florasyna ósimdikterdiń 23 túri jatady. Negizgi ósimdikter qaýym­dastyǵy shóldi, shal­ǵyn­dy, batpaqty, ormandy, bu­taly, batpaqty-sýly sekildi 6 túrge bólingen», deıdi rezervat qyzmetkeri Laýra Balǵymbaeva.

Máselen, teńiz túınek­qa­mysy – kópjyldyq ósimdik. Tú­birshegi órmelep shyǵady. О́sim­diktiń ushy shar tárizdi túı­nek túrinde jýandaıdy. Sa­baǵy sur-jasyl tústi, úsh qyrly, japyraqtanyp turady. Bıiktigi – 20-100 sm. Túzý ári jalpaq japyraǵynyń eni – 3-5 mm.

«Teńiz túınekqamysynyń tósemeli tamyrynyń ushynda shar tárizdi túınekteri bolady. Gúli qosjynysty, dara ma­saq­tan quralǵan shashaq gúl­shoǵyryna jatady. Maýsym-qyrkúıek aılarynda gúldep, úsh qyrly jańǵaqsha jemisin beredi. Túıneginde krahmal kóp. Ony keıde unǵa qospa re­tinde, malǵa juǵymdy azyq retinde paıdalanady», deıdi L.Bal­ǵymbaeva.

Taǵy bir ósimdik – túlki quıryq aqmııa sofora. Jarma daqyl tuqymdasyna jatatyn ósimdik sabaǵynyń uzyndyǵy ártúrli bolyp keledi. Negizinen 30-80 sm bolsa, keıde 100 sm-ge jetedi. Bul ósimdik tik ósedi. Onyń joǵarǵy jartysynda bu­taqty, basqa ósimdikter sııaqty qalyń ıilgen, alasa jyltyr aq talshyqtary bar.

«Bul – ýly ári karantındik aramshóp. Onyń tamyryn, tu­qymyn, jer ústindegi bóligi men túbirin emdik maqsatta paıdalanýǵa bolady», dep túsindirdi L.Balǵymbaeva.

Atyraý oblysy