Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Astapyralla, asylyqqa urynyp, shatasyppyn-aý! Ákelerimiz, atalarymyz oqyǵan eken!.. Toqyǵan da eken! Kóp kórgen de eken! Aýylǵa aıyna bir-eki márte at basyn tirep, jurtty jınap, barshasy uıyp tyńdaıtyn qasıetti qıssalar men jyrlardy, babalar ósıettegen adaldyqty, batyldyqty, jaqsylyqty, ıgilikti madaqtaıtyn dastandardy tań atqansha jurt sanasyna quıatyn jyraýlar keletin. Barlyǵy sharýasyn bitirip, keshki asyn iship bolǵan soń, aýyl aqsaqalynyń keń úıli otbasynda bas qosady. Tórde úlkender, tómende jastar, qatyn-qalash ortada, balalar basy ákeleriniń tizesinde. Anda-sanda jyly qara shaıdy urttap, qulaqqa jaǵymdy túrli maqammen salǵan jyraýdyń ekpindi úni jurttyń kóńilin ózine eriksiz aýdaratyn, kári-jasy bar qybyr etpeı tyńdaýshy edi, sanaǵa solaı qalanyp, sińip qalatyn maǵynaly, salmaqty, ýytty sózder.
Kelmeske ketken keńes dáýirinde orys tiliniń máni bıik edi. Sol tildi jetik bilgen azamatqa árdaıym jol ashyq. Jurt muny bıik abyroı sanaıtyn. Sol ult ókilderiniń ózin sózden jańyldyratyn júırik baýyrlarymyzdy qoǵam bıik baǵalaýshy edi. Tildi ortasha biletinderdi tómen sanap ájýalaıtyn. Sóıtsek, kim bilgen, bul «jyǵylǵan súringenge kúlediniń» keri eken-aý. О́ıtkeni ózge tilde tógilip turǵandardyń barlyǵy ana tilinde jorǵalamaıtyn. Ne degen bilmestik, óziniń týǵan tiline bas ıip, moıyndamaǵandyq. Solardyń ishinde men de bar edim. Osy esime tússe, qanshama ýaqyt ótkenmen, qazir ózimnen ózim qarap otyryp qyzarańdaımyn.
Qansha adam bolsa, sonsha minez ben qulyq. Minezi jibekteı dep jatady. Sol azamat aınalasyna jylý men shýaq taratady. Shataq minezdi ár kez bylyq qýyp, joq jerde ózgeni súrindirip, lań salýǵa yntyq. Sodan raqat tartqandaı, kóńili jaı tapqandaı, mańyndaǵynyń qınalǵany, kúıingeni ómirinde shyqqan bıik tóbesindeı bir. Onyń sazaıyn jibek minezdi azamat beredi. О́ıtkeni ol bilimdi, ónegeli, paryqty, shydamdy, mádenıetti. Osy azamat sol pendeniń quryǵanda eki-úsh adym aldynda júredi, kelesi sáttegi aıtaryn, jaǵymsyz isterin dál nobaılap boljaıdy, sondyqtan onyń baǵytyn orap, timiski maqsatyn kes-kestep, kúńgirt peıilin tumshalaıdy. Endeshe, naǵyz jibek minezdi azamattar aınalasyna shýaq syılaıdy. Olar aıtar oıyn aldyn ala muqııat piship tarazylaıdy, ár sózdi jiti qadaǵalaıdy, qubylysty sýretteýge qajet sózdiń oǵan tolyq sáıkestigin baqylaıdy, aıtylar ýájdiń bireýdiń jeke basyna tikeleı qolaısyz áser berýin bógeıdi, aıan bolar máseleni tyńdap otyrǵan qaýymnyń barynsha yńǵaıly, solaıymen tolyq jáne jeńil uǵýyna bar kúshin salady. Osy op-ońaı sharýa bolmasa kerek. О́zinen góri ózgeniń qamyn kóbirek oılaý jatqan sııaqty munda. «Jaqsy sóz – jarym yrys» degen osyndaıdan shyqqan-aý.
Sóz pármeni men qudiretin túsingen, bilgen kisi ǵana ony uqypty, tıimdi, jurtqa qaýipsiz kúıde qoldanady, óıtkeni ózgeden góri ol osyny jaqsy biledi, solaı jasamasa, sóz shataǵy onyń ózine de abyroı bermeıtinin sezedi. Nelikten olar osyndaı bıik jetistikke ıelik etken. Sonyń túbirin, túpki sebebin bilý mándi, árıne. Osy bıikke áriptesterim qudiretti tildi bilgeninen, qasıetti tildi jetik meńgergendikten, babalar tili boıyna týabitti daryǵanynan shyqqan eken. Qalaı degenmen, til men sózdi bilip, zerttegen azamat, bolmysty da keńinen túsinip, adamdar araqatynasyn osyǵan oraı jetik biletini jasyryn emes. Demek tildi jetik bilip, taldap túsiný, adamǵa bıik nesibe jetkizedi. Ol – bolmystyń syryna myqty qanyǵýy, neniń jaqsy, neniń kóleńkeli, neniń paıdaly, neniń zııandy ekenin jurttan buryn, erte bilý, seziný.
Sol azamattardyń árqaısysyna osy joǵary qasıet júrek qalaýymen kelgenin dáleldep jatýdyń qajeti joq. Eger adamǵa myń jaqsylyq týǵan tili arqasynda keletin bolsa, onda ol anasyndaı bolǵany da. Onda ana tilińdi syıla, súı deýdiń ózi ersileý emes pe? Osyǵan buıryq pen nusqaý kútý qajet pe? Osy ýaqytqa deıin bizdi bireý anańdy súı dep úgittedi me?
Ustazdar, ásirese qazaq tili men ádebıeti oqytýshylarynyń sabyrlylyǵy men baısaldylyǵy árdaıym kózge túsetini belgili. О́mir bolǵasyn túrli oqys, kútpegen jaǵdaı kezigetini ras, sonyń ózinde osy azamattardyń kúıgelektik minez kórsetip, aınalasyna salqyn men yzǵar shashýy – sırek kezdesetin, tipti múlde kezikpeıtin qubylys. Al endi osynyń ar jaǵynda sol azamattardyń bolmysty tereń túsingendigi men ózgege degen bıik qaıyrymdylyq pen mol janashyrlyq jatqanyn kóbimiz bile bermeımiz. Qashanda osy azamattarmen kezige qalsań, árdaıym jyly lebiz ben ystyq peıildi baıqaýǵa bolar. «Ashý – dushpan, aqyl – dos» degen qaǵıdany olar boıyna ana tilimen sińirgendeı!
«Ýyzǵa jarymaǵan» dep jatady. Týǵanda ýyzyn toıyp embegen tóldiń jetilip ketýi ekitalaı. Eger jas baldyrǵan sóıleýdi ana tilinde bastasa, sóz joq, onyń qasıetti babalar qazynasyna tereń súńgýine esik aıqara ashylady. Tek osy ult ókilderine tán, ózge jandar estip-bilip, kórmegen, qudiretti rýhanı álemge bas suǵady jas urpaq. Jańa týǵan jasóspirimnen sanaly ult ókili úkilenip shyǵýy úshin sol jannyń babalar qaldyrǵan qazynany boıyna, sanasyna tereń, barynsha aýqymdy sińirip, ózge, jat ustanymnyń kúrdeli áserinen ońaılyqpen ózgermeıtin berik qamaldaı ult qundylyqtary qorǵap, saqtaıdy. Mine, qazaq balapanyna qajet ýyzdyń kókesi osy. Endeshe, balalarymyzdy, nemerelerimizdi ózge til mektebine berip, olardy ana tili qudiretin uǵyný men túsinýden, tunyp turǵan qazaqy tálim-tárbıeden bólip, alshaqtatyp, alystatyp, dúbára jolǵa salý olardyń bolashaǵyna jasap jatqan qııanat bolmaı ma?
Balalarymyz, urpaǵymyz bizdiń búgin jiberip jatqan olqylyǵymyzdy bilmeıdi, sezbeıdi, olaı istemeńder dep bizge aıta almaıdy. Ýaqyt óter, balalarymyz ben urpaǵymyz óser, azamat bolar, olardyń da balalary men urpaqtary dúnıege keler. Sol zamanda olar qanynda bar mol izgilikti óz urpaqtarynan kúter de, biraq sony kóre almaı qınalar, oılanar, bul neden boldy eken dep tolǵanar, sonda ǵana óz ákeleriniń qatelikterin baıqap, oryndy, ádil ókpelerin ashyp, aldyńǵyny kinálar. Osylaı bolary ábden múmkin. О́ıtkeni urpaǵymyz barynsha órkenıetke órlegen álemde ómir súredi, olar ózge ult ókilderi san qıly jetistikterin paıdalanyp, ósip-órkendep jatqanyn óz kózimen kóredi. Soǵan jetemin degenshe urpaǵymyz qanshalyqty qınalyp, ómir soqpaqtarynyń taıaǵyn molynan jep súrinbeı me?
Árıne, ult rýhy joǵalmaıdy, joıylmaıdy. Ol báseńdeýi múmkin, tipti múlgýi de múmkin, biraq túbegeıli sónbeıdi. Qazaq azamatynyń boıynda, qazaq azamaty áýletinde, otbasynda sol qasıetti rýh saqtalady, qaıtadan jaryqqa shyǵyp jarqyraıtyn sátti asyqpaı kútip jatady. Júz jyl buryn ákelerimizdiń qanyndaǵy ultty súıý sezimi endi júz jyl ótkenmen, urpaǵymyzdyń qanynan joıyla qoımas. Sol uly kúsh tynysh jatsyn ba, urpaǵymyz zeıin qoıyp, ana tiline den qoıyp, shabyttanyp, ózi-aq shyndap úırener. Sarǵaıǵan kitaptardy qaıta-qaıta paraqtap, múlgip jatqan qasıetti ónegeni sanasyna sińirer. Sóıtip, biz jibergen qateni túzeter de.
Sonda adamǵa bar jaqsylyq tilmen keletin bolǵany ma? Solaı aıtpasqa lajymyz joq. Eger qazaq balasyna qajet barsha ómirlik qaǵıdalar men ónegeler ana tilin tolyq meńgergen jandarǵa ǵana buıyratyn bolsa, onda qazaq balasyna qazaq tili ata men anadan ǵana keıin oryn alatyn máni ózgermes zor da bıik shyń bolary anyq. Shirkin, barsha qazaqtyń balasy óz tilin jetik bilip, babalar ósıettegen ulttyq rýhanı qundylyqtarǵa qanyq bolar ma edi? Onda yntymaq, birligimiz múlde artyp, janymyz jaı taýyp, birligimiz bıikteı túser me edi? О́ıtkeni óz tilińdi shubarlamaı taza sóıleýiń, buryn-sońdy zorlyq-zombylyq jasap daǵdylanǵan adamnyń qataıǵan, sol qııanatqa kónip, úırengen pendeniń tot basyp qabyrshaqtanǵan júrekteri jibip, jumsaryp, tazaryp, onyń bala kezindegi taza, móldir ahýalyna jeter me edi?
Japonııa – órkenıetti elderdiń aldyn oraǵan memleket. Jer aýmaǵy onsha kóp emes, bizden jeti ese kem. Halqynyń sany kerisinshe alty ese kóp. Al endi osy eldiń ǵalam aldyndaǵy orny keremetteı. Ǵylym men tehnologııanyń damyǵany sonsha, turǵynnyń kúnkórisine qajet, olardyń kúndelikti tirligin barynsha jeńildetýin kózdegen qondyrǵylar men kólik jasaýda aldyna jan salmaıdy sol el azamattary. Osy ıgilikti istiń shapaǵatyn búkil dúnıejúzi kórip otyr deýge de bolady. Shamasy, osynyń syry japondardyń ulttyq qasıetterin bıik ustaýynda bolar. Munyń jaýaby osy eldiń bilim úrdisiniń aıtarlyqtaı ereksheliginde. Azamattarynyń ult qundylyqtaryn barynsha joǵary ustaýynda ekeni kórinip-aq tur. Eń aldymen ana tilin bıikke kóterip aspandatady olar. Munda baldyrǵan 4-synypty aıaqtaǵansha tek japon tilin oqıdy. О́zge tildiń qarasyn da, kóleńkesin de, mańaıyn da kórmeıdi. 5-synyptan bastap qana aǵylshyn tilin oqı bastaıdy. Nege? Buǵanasy qatpaǵan balapannyń sanasyna ana tiliniń barynsha ornyǵyp, ózgermesteı sińýine, tilmen kelgen qudiretti ónege jat tildiń yqpalyna qarsy turýyna múmkindik týǵyzady.
Endeshe, osy eldiń azamattarynan úırenerimiz kóp. Ásirese til jóninde. О́zimiz bastaýyshta, orta, joǵary synyptarda qaı pán qaı deńgeıde oqytylý keregin, dástúr men mádenıetti oqýshy men stýdent qalaısha sińirýdi, sondaı-aq otbasy qundylyǵynda tildiń berik rólin bilmesek, kimge renjigendeımiz? Ana tili qasıeti – ulttyń jany ekendiginde.
Serikbaı QOShQAROV,
professor
