Sot júıesin jetildirý – qoǵamnyń ádil talaby

– Aslambek Amangeldiuly, Mem­leket basshysy jarııa­la­ǵan reformada sot júıesin jańǵyrtýǵa erekshe ba­symdyq berilgen. Naqty mindetter júk­­teldi, tapsyrmalar qoıyl­dy. Sot júıesin damytý ba­ǵytynda qazirgi tańda qandaı jumys istelip jatyr?

– Sot júıesin jańǵyrtý refor­masy dál qazir belsendi kezeńde dep aı­týǵa bolady. О́ıtkeni qazirgi ýaqyt­ta Pre­zıdenttiń baǵdarlamalyq qu­jat­taryn­da aıtylǵan tapsyrmalar turaqty oryn­dalyp keledi. Sýdıa retinde de, qa­rapaıym adam retin­de qoǵamǵa reforma ǵana emes, sot tóreligin atqarý sapasynyń da joǵary bolǵany mańyzdy eke­nin jaqsy túsinemin. Halyqtyń sot júıesine degen úmiti men sura­nysy kún­nen-kúnge artyp keledi. Son­­dyqtan al­ǵash­qy kúnnen bas­tap jumystyń osy ma­ńyzdy baǵytyna nazar aýdardym.

Memleket basshysynyń tapsyr­masy­­men Senatta sot júıesin refor­malaý jó­nindegi jumys toby qu­ryl­dy. Top quramyn­daǵy depýtattar, advokattar, zań­ger-praktıkter, ǵalym­dar, memlekettik organdardyń ókil­deri ózderiniń jáne biz­diń bas­ta­ma­­lary­myzdy talqylaıdy. Bul – nátı­jeli qadam. Sebebi mundaı alań tek shaǵym­dardy emes, sot qyzmetterin tike­leı paıdalanýshylardyń naqty usy­nys­taryn tyńdaýǵa múmkindik beredi. Platforma bizge syndarly dıalog quryp, kóptegen mańyzdy sheshim boıynsha ymy­raǵa kelýge múmkindik týǵyzdy. Birinshi kezeńniń nátıjesi – bıyl naýryzda qa­byl­danǵan zańnamalyq aktiler. Bul – óte aýqymdy jańalyqtar blogi. Kóp shaǵym sot úderisteriniń sozy­lyp ketýine baılanys­ty aıtylatyn. О́ıt­keni birinshi saty isterdi pysyq­tamaı­dy, apellıasııa is­terdi keri qaıtar­ǵan­nan keıin bárin qaıtadan bastaýǵa týra keletin. Saldary – joǵal­ǵan esil ýa­qyt pen qarajat. Sol sebepti apellıa­sııa­lyq sottar shildeden bas­tap isterdi qaı­tarýdy toqtatty. Eger apel­lıasııa birin­shi satydaǵy sheshim­niń kúshin joısa, sol satydaǵy sot qaǵı­da­lary­na sáıkes is­tiń núktesin qoıady, ıaǵnı istiń bar­lyq mán-jaıyn anyqtap, she­shim qabyldaıdy.

Bul qadam isti tez ári tıimdi sheshýge, bu­z­yl­ǵan quqyqtardy tezirek qal­py­na kel­­tirýge múmkindik beredi. Sony­men qatar bul shara eki satydaǵy sýdıa­lar­­dyń ózderi qabyldaǵan sheshim úshin jaýap­kershiligin kúsheıtip, sot prak­tı­kasynyń birizdiligin qamtamasyz etedi. Jıi kóteriletin taǵy bir másele – quqyq qorǵaý organdary men sot tóraǵalary ta­rapynan sýdıalarǵa jasalatyn q­y­sym. Qýdalaý organdary tarapynan qy­­­symdy joıyp, sýdıalarǵa qatysty ja­sy­ryn arnaıy jedel is-sharalardy júr­gizý maq­satynda burynǵydaı oblys pro­­kýrorynyń emes, endi tek Bas pro­kýrordyń sanksııasy qajet. Bul shara da zańnamalyq turǵydan belgilendi.

Sondaı-aq Joǵarǵy sot sýdıalyǵyna kan­dıdattar retinde Senatqa balamaly negizde keminde eki kandıdat usynyla bastady. Jańa jyldan bastap aýdandyq sottardyń tóraǵalaryna qatysty saılaý elementterin engizemiz. Bul laýa­zymdarǵa kandıdattardy sýdıalar ja­syryn daýys­ berý arqyly ózderi saılaıdy. Bul reforma aýdandyq deń­geıdegi 376 sotqa qa­tysty. Ýaqyt óte kele, saılaýdyń osy tásilin oblystyq sottarǵa qoldanýǵa bola­dy. Mundaı qa­damdar sýdıalardy ta­­ǵaıyndaý úde­risiniń ashyqtyǵyn arttyryp qana qoı­maı, mansaptyq ósý júıesin anyq ári túsinikti etedi.

Taǵy bir mańyzdy jańashyldyq – «Otbasylyq sottardyń» qurylýy. Másele ıývenaldy sottardyń sottyly­ǵyn keńeıtýge qatysty bolyp otyr. Biz bala múddesin aldyńǵy qatarǵa shy­ǵardyq. Sondyqtan bıyl 1 qyrkúıekten bas­tap, ıývenal­dy sottar kámeletke tolmaǵan­dardyń zańdy quqyqtary men múddeleri qozǵalatyn ister men daýlardyń bar­lyǵyn qaraı bastady.

Reformalardyń ekinshi paketi jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin sot arqyly qor­ǵaý tıim­diligin, sýdıalardyń jaýap­ker­­shiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sýdıa­lardy jaýap­qa tartý máselesine qatysty syn­nyń kóp aıtylatyny belgili. Sýdıanyń zańdy óreskel buzýǵa jol ber­geni tikeleı kórsetilgen apellıasııalyq ne­mese kassasııalyq saty­daǵy qaýlylary az da bolsa kez­desedi. Biraq eshqandaı san­ksııa qol­da­nyl­­maıdy.

– Osy tusta «ne­likten?» degen zańdy suraq týyndaıdy.

– Statıstıkaǵa mán bersek, keıingi ­4 jyl­­da zańdylyqty óreskel buzý týraly 1,5 myńǵa jýyq qaýlynyń tek tórt­ten biri ǵana Joǵary Sot Keńesiniń ja­nyn­daǵy Sot jıýrıine jetken. Túıtkil tártiptik is júrgizýdiń qoldanystaǵy tet­i­­ginen týyndap otyr. Qazirgi tańda zań buǵan sýdıaǵa qatysty materıaldardy Sot jıý­rıine berý-bermeýdi oblys­tyq sot­tyń jalpy otyrysy sheshedi.

Jańa tetik sýdıanyń zańdylyqty óreskel buzǵany týraly kórsetilgen ár kúshi joıylǵan sot aktisin Sot jıýrıiniń tekserýin kózdeıdi. Sottyń jalpy otyrysy endi sýdıalar qaýymdastyǵynyń anyqtalǵan buzýshylyq týraly pikirin usynym retinde bildire alady.

Sot tóreligin júzege asyrý sapasy jó­­nin­degi komıssııa jumysyn jetil­dirý – basty máseleniń biri. О́kinishke qa­raı, ko­mıssııany áli kúnge jazalaýshy organ retinde qabyldaıdy, óıtkeni buryn onyń fýnksııalaryn Sot jıýrıi janyndaǵy biliktilik komıssııasy at­qarǵan. Biraq is júzinde olaı emes.

Sýdıalar korpýsynyń sapalyq qu­ramyn jaq­sartý, kásibı biliktiliginiń ar­týyn yn­talandyrý, sot isterin qa­raý ke­zinde jaýapkershilikti arttyrý, sýdıa­nyń kásibı ózin-ózi jetil­dire­tin salalaryn aıqyndaý úshin onyń kásibı qyzmetin baǵalaý qajet. Mun­daı baǵalaý sharasy eń aldymen, ár sýdıa­nyń álsiz ári kúsh­ti jaqtaryn anyq­taý maqsatynda júrgiziledi. Sol sebep­ti komıssııa otyrysy – eń aldymen, sýdıalarǵa kómek kórsetý jáne keri baılanys ornatýǵa baǵyttalǵan ózara is-qımyldyń dıalogtik nysany. Zań jobasynda baǵalaý kórsetkishiniń sany ońtaılandyrylyp, sýdıalarǵa túsinikti bolatyndaı jeńildetildi. Kez kelgen sýdıaǵa qyzmet kórsetkishterin onlaın rejimde kórýge múmkindik bere­tin sıfrlyq modýl qurý komıssııa jumy­synyń ashyqtyǵyn arttyrady.

Zań jobasy sheshetin negizgi másele­niń taǵy biri – «Tutas kassasııany» engizý. Jumys toby Joǵarǵy sotta aza­­mat­tyq jáne qylmystyq ister bo­ıyn­­sha kassasııalyq shaǵymdardy aldyn ala qaraý satysyn alyp tastaýdy usyndy. Dál osy satyny kásibı zań­­gerler, sondaı-aq sot úderisine qaty­sý­­shylardyń barlyǵy ótkir synǵa ala­dy. О́tinish ıeleriniń suraqtary oryn­dy. Sebebi bir sýdıa qaraǵan azamat­tyq is kas­sasııalyq alqada qaıta qara­lady. Osy máseleni sheshý úshin zań­­ger­ler jáne ká­sipkerlik qoǵam­das­tyqpen birlesip, kas­sasııalyq satynyń balamaly modelin ázirledik.

– Usynystardyń osy blogi – kóp­tiń kókeıinde júrgen másele-tin. Kas­sa­sııalyq sottardyń qandaı modelin engizýdi usynyp otyrsyzdar? Bul usy­nys­tyń qandaı oń jáne teris jaqtary bar?

– Sot isin satyly júrgizý máse­lesi – eń ótkir, kúrdeli ári ózekti másele. Sot tóreligin júzege asyrý sa­pa­sy men azamattardyń sottar­ǵa degen senim deńgeıi ár saty ju­mysy­nyń tıimdiligine tikeleı baılanysty. Keıingi 30 jylda sot júıe­sin qalyp­tastyrý jáne jańǵyrtý ba­ǵytyn­da 3 iri reforma júrgizildi. 5, 4 jáne 3 býyndy modelder engizildi. Bul modelderdiń basty problemalyq túıini bárimizge tanys. Ol – «Joǵarǵy sot – oblystyq sot – aýdandyq sot» degen sot júıesiniń 3 deńgeıli ıerarhııasyna sáıkes kelmeýi. Bir deńgeıdegi sottarda eki saty boldy, olar ýaqyt óte kele «tutasyp», tıimdiligin joǵalta bastady. Mysaly, 2016 jylǵa deıin oblystyq sottar sot sheshimderin apellıasııada (zań­dy kúshine enbegen) jáne kassasııada (zańdy kúshine engen) qaıta qarady. Joǵarǵy sotta qadaǵalaý jáne qaıtadan qadaǵalaý boldy.

2016 jyly «Ult jospary – 100 naq­ty qadamdy» iske asyrý aıasynda 5-ten 3 býyndy modelge kóshý, ókinishke qaraı, basty máseleni sheshken joq. Is jú­zinde tolyqqandy eki sot jumys isteı­tin 4 býyndy model quryldy – aýdan­dyq sottardaǵy birinshi saty, apellıasııa – oblystyq sottarda jáne eki qysqar­tyl­ǵan saty – Joǵarǵy sottaǵy kassasııa men qadaǵalaý.

Qadaǵalaý kóp jaǵdaıda Joǵarǵy sot tóraǵasynyń usynýy boıynsha bolady. Bul úsh sýdıadan turatyn alqaly quramnyń kassasııalyq shaǵymdy qarap, ol boıynsha sheshim qabyldaýy. She­shimge narazy tarap Joǵarǵy sot tóraǵa­syna júginip, kassasııanyń úsh sýdıasy qabyldaǵan sheshimdi jeti sýdıanyń qaıta qaraýy úshin ótinishhat keltirýdi suraıdy. Meniń atyma osyndaı júzdegen emes, tipti myńdaǵan ótinish­hat kelip tú­sedi. Mysaly, byltyr Joǵarǵy sotqa qyl­mystyq jáne azamattyq ister bo­ıynsha 17 myń kas­sasııalyq ótinishhat kelip tústi. Onyń shamamen 5 paıyzy ǵana alqaly túrde qaıta qaraýǵa berildi.

Sheteldik sarapshylar Joǵarǵy sot tór­aǵasynyń mundaı usyný ınstı­tý­tyn sýdıalardyń táýelsizdigine qaýip retinde qabyldaıdy. Bul turǵyda men halyqaralyq sarapshylardy qol­daı­myn. Qazirgi kassasııa jáne qada­ǵalaý modeli («jetilik») zańgerler qo­ǵam­das­tyǵy, bıznes ókilderi men azamattar tarapynan kóp synǵa ushyrap júr. Mun­daı shaǵymdar ákimshilik ádilet boıyn­sha ǵana joq, óıtkeni munda «tutas kassasııa» qaǵıdaty ju­mys isteı­di. Qoǵamnyń tolyqqandy «tutas kassasııaǵa» degen suranysy jo­­ǵary ekenin eskere otyryp, biz sot isin júrgizýdiń túbegeıli jańa satylyq mode­lin usyndyq.

– «Tutas kassasııa» qaǵıdaty qalaı júzege asyrylady?

– Búgingi tańda apellıasııalyq saty – óńir­lerde, is júzinde taraptardyń orna­lasqan jerinde bolady. Aldyńǵy tá­jirıbeni eskere otyryp, konsýltasııa­lar barysynda elordada qylmystyq, aza­mattyq jáne ákimshilik ister boıynsha bir-birinen bólingen úsh kassasııalyq sot qurý modeli tujyrymdyq túrde qol­daý tapty. Sottardyń elordada aýmaq­­tyq oqshaýlanýynyń da ózindik qı­­syndy negizdemesi bar. Bul úsh jańa sot jáne olardyń sýdıalary jergilikti mem­lekettik jáne memlekettik emes qu­rylymdardyń yqpalyna túsip qalmaýyna múm­kindik beredi.

Úsh tolyqqandy saty – birinshi, apel­lıasııa men kassasııa. Ár saty óziniń der­bes (aý­dandyq sot, oblystyq sot, kas­sasııalyq sot) deńgeıinde jumys isteıdi. Sot isin júrgizýdiń barlyq túri boıynsha­ júginý men qaıta qaraýdyń biryńǵaı qa­ǵı­dalary engiziledi.

Birinshiden, daýdy máni boıynsha she­shetin barlyq sot aktisi apellıasııa­dan keıin kúshine enýge tıis. Ekinshiden, isti aldyn ala qaraýdy joıýdy usynamyz. Bar­lyǵy «tutas kassasııa» qaǵıdaty bo­ıyn­sha jumys isteýi kerek, ıaǵnı, is­ter birden keminde 3 sýdıadan tura­tyn­ qu­ramnyń qaraýyna túsýge tıis. Úshin­­­­­shi­den, kassasııa merzimi «aqylǵa qo­­nym­­­dy merzim» degen uǵymmen qam­ty­­lýǵa, biraq ol 6 aıdan aspaýǵa tıis. Kúr­­deli is­ter boıynsha bul merzim kem degen­de taǵy 6 aıǵa uzartylýy múmkin. Tór­­tin­shiden, sot úderisi taraptardyń min­­detti qatysýymen aýyzsha júrgizilýi ke­­rek. Besinshiden, birinshi kezeńde kas­sa­sııa­nyń qoldanystaǵy «súzgilerin» saq­taý usy­nylady. Keıin materıaldyq «súz­gi­ler­den» (ıaǵnı, talap qoıý somasy, qyl­­mys túri boıynsha) prosessýaldyq «sú­z­gi­­lerge» (ońaılatylǵan is júrgizý, pro­­­ses­­tik kelisim t.b.) aýysýǵa bolady.

Mundaı model Joǵarǵy sotqa sot prak­­tıkasynyń birkelkiligin qadaǵa­laý­ǵa jáne qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Eger sot sheshimderin jergilikti jáne kassasııalyq sottar sot praktıkasyna qarama-qarsy qabyldasa nemese quqyqty damytý múddesi úshin qaıta qaraýdy talap etse, qadaǵalaý óndirisi Joǵarǵy sot sýdıasynyń bastamasymen qozǵalady. Sýdıalar korpýsynda ja­­san­dy ıntellekt elementteri de qol­da­nylady. Máselen, «Sot praktıka­sy­nyń sıfrlyq analıtıkasy» atty tıimdi IT quraly bar.

Qadaǵalaýdyń jańa tetigi Joǵarǵy sot tóraǵasynyń usynýdy engizý ıns­tıtýtyn aýyrtpalyqsyz joıýǵa múm­kindik beredi. Sondaı-aq elordada kassa­sııalyq sottardy ishki rezerv ese­bi­nen qurýdy usynyp otyrmyz. Qazir 300-den astam bos jumys orny bar. Iаǵnı biz sýdıalardyń jalpy shtatyn kóbeıtýdi suramaımyz.

Reformanyń kúrdeli ári aýqymdyǵyn eskere otyryp, iske qosý merzimin ­2025 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap bel­gi­ledik. Júıe­li reformalar belsendi túr­­de iske qo­sylyp keledi, negizgi steık­hol­­derlermen syndarly dıalog jolǵa qoıylǵan.

Qazirgi tańda Májiliste ákimshilik ádilet aıasyn keńeıtýge, «úkimettik tóre­lik­ti» engizýge baǵyttalǵan zań jobala­ry qa­rastyrylyp jatyr. Ákimshilik ádi­let – jańa ınstıtýt. Keıingi 2,5 jyl­­­da bul ınstıtýt azamattar men ká­sip­­­ker­lerdiń quqyqtary men zańdy múd­­­del­erin memlekettik organdardyń zań­­syz is-áreketterinen qorǵaýda tıimdi eke­­nin kórsetti. Buryn azamattar men bız­­nes­tiń memleketten utyp alýy 15 pa­­ıyz bolsa, búginde bul san 60 paıyzdan asady. Bul derek bir jaǵynan jańa ákim­­shilik sot praktıkasyn kórsetse, ekin­shi jaǵynan, eń mańyzdysy – mem­leket­tik organdar jumysyndaǵy máse­leni baı­qa­tady. Ákimshilik ádilet sottar úshin emes, mem­lekettik apparat ju­my­synyń sap­a­syn arttyrý úshin engi­zildi. Son­dyq­tan qazir memlekettik organ­dar­­dyń ju­mysyn baǵalaýǵa – árbir mem­le­ket­tik organǵa qarsy qansha talap qoıyl­ǵa­nyn jáne onyń qansha iste jeńil­genin kór­setetin jańa ındıkatordy engizý má­se­lesi pysyq­talyp jatyr. Shara ádis­terdi qaıta qa­rastyrýǵa, ortalyq jáne jer­gilikti atqarýshy organdardyń jumy­syn jaq­sartýǵa sep bolady degen úmit bar.

– Áńgimemizdiń basynda siz sot tóre­ligin atqarý sapasyn arttyrý maq­satynda qoldanylatyn sharalar tý­raly aıttyńyz. Bul qandaı sharalar?

– Sot jumysyndaǵy eń bastysy – sot tóreligin atqarý, onyń sapasyn art­tyrý. Osy salada kóp jyl jumys iste­gen sýdıa retinde men bul másele­den attap kete almas edim. Bul baǵyt­ta biz sot praktıkasyna monıto­rıng júr­gizý, ony taldaý jáne qorytý, Joǵar­­ǵy sottyń normatıvtik qaýly­laryn ózektendirý jumysyn jandan­dyr­­dyq. Jergilikti sottardy qosyp, bul rette olardyń naqty erekshe sala­lar­daǵy mamandanýyn eskerdik. Ná­tı­jesinde, bir jyl ishinde óńirlik deń­geıde taldaý men jalpylaý sany – 2 ese, al elimiz boıynsha 3 esege ulǵaıdy.

Bıyl Joǵarǵy sottyń 111 norma­tıv­tik qaýlysynyń 42-sin, ıaǵnı, búkil norma­tıvtik qaýlylardyń keminde úshten bi­rin qaıta qarap, túzettik. О́zge­rister sot isin júrgizýdiń barlyq túrine derlik qatysty boldy. Basty maqsat – sot prak­tıkasynyń birkelkiligin, zańdardyń durys qoldanylýyn qam­tamasyz etý.

Mysaly, qylmystyq jáne qyl­mys­tyq-prosestik zańnama boıynsha sot praktıkasynda týyndaıtyn má­selelerge tek sýdıalar emes, advokat­tar, prokýrorlar, quqyq qorǵaý organ­darynyń, bıznes-qoǵamdastyq ókil­deri men basqa da quqyq qoldaný sýbek­tileri de túsindirme berdi. Sýdıa­lar­dyń, sottardyń qyzmetine sot tóre­ligin atqarý kezinde zańsyz ara­lasý jaǵ­daılaryna baılanysty sý­dıalar­dyń táýelsizdigin qamtamasyz ete­tin zań­dardy durys qoldaný jóninde túsinik­temeler berildi.

Sot isterdi qaraý kezinde taraptar­dyń jaryspalylyǵy men teń quqyq­tylyǵy qaǵıdatyn qamtamasyz etýge mindettiligi týraly tolyqtyrýlar en­gizil­di. Sýdıa sot isterine qandaı da bol­syn túsinikteme berýge jáne óz piki­rin bildirýge mindetti emes. Jo­ǵarǵy sottyń zańdy tulǵalar men jeke kásip­kerlerdi ońaltý jáne bankrottyq týraly normatıvtik qaýlysy tolyǵy­men derlik qaıta qaralyp, jańa redaksııada bekitildi.

«Tórelik týraly» zań – Joǵarǵy sot ta­rıhynda alǵash ret paıda bolǵan nor­­­ma­tıv­tik qujat. Zań 2016 jyly qa­byl­­dan­ǵanymen, osy ýaqytqa deıin o­tandyq jáne sheteldik tórelikter shy­­ǵarǵan sheshimderdi taný jáne máj­búrlep oryndaý týraly aryzdardy sot­tardyń qaraýy boıynsha sot praktı­ka­syn túsindiretin normatıvtik qaý­ly bolǵan joq. Oblystyq sottar tór­aǵa­larynyń apellıasııalyq qaıta qa­raý­ǵa jeke qatysýy – sot praktıkasyn qa­lyp­tastyrýǵa yqpal etetin mańyzdy fak­tor. Bul úshin olar tóraǵalyq etýge min­detti bolatyn ister sanattary bel­gilendi. Olar – áleýmettik mańyzy bar, re­zonanstyq ister, alqabıler soty qa­raǵan, ınvestorlardyń múddelerin qoz­ǵaıtyn jáne basqa da ister.

– Sot júıesindegi IT-servısterdiń tıimdiligi jóninde oń pikirler jıi aıtylyp júr. Paıdalanýshylar úshin óte yńǵaıly Sot kabıneti jumys is­teıdi. Osy baǵytta taǵy qandaı ja­ńa­shyldyq kútýimizge bolady?

– Jasandy ıntellekt elementteri qol­da­nylatyn «Sot praktıkasynyń sıfr­lyq analıtıkasy» IT ónimi júıe­ge júk­teletin talap qoıýlardyń ne­gizin­de is­tiń nátıjesin boljaýǵa múm­kin­dik be­­re­­di. Qazir ony tek sýdıalar qol­­dana ala­dy, biraq júıeni úderistegi tarap­tar­dyń sotqa júgingen kezde qol­daný múm­­kin­­digin qarastyryp jatyrmyz. Sot­­­qa júgingen kezde adamdarǵa ta­lap qoıý­­­dy berý ne kontragentpen ymy­raǵa kelý tý­raly sheshim qabyldaý úshin ta­bys­qa jetý múmkindigin baǵalaýǵa kó­mek­­­te­­s­etin robottyq júıeni engizýi­miz múmkin.

Árıne, bir suhbatta bárin qamtý múmkin emes. Degenmen oqyrman esine salǵym keletin mańyzdy tustar bar. Bıyl sot júıesi táýelsizdigine qatysty tarıhı jetistikke qol jetkizdik. Áńgime sot júıesiniń bıýdjetin qalyptastyrýǵa qatysty. Endi jańa qarjylandyrý modeliniń arqasynda bıýdjet derbes bolady. Buryn sottardyń bıýdjeti qandaı bolatynyn Úkimet pen Parlament she­shetin. Bıyldan bastap bári basqasha bolady. Respýblıkalyq bıýdjette sot júıesin qarjylandyrýǵa bólinetin paıyz­ naqty bekitildi. Jańa tetik bizdi jyl saıyn, tipti, jylyna eki ret Qarjy mı­nıstrliginen bıýdjet suraýǵa májbúr etpeıdi. Bul – óte mańyzdy.

Bir jyl ishinde taǵy bir eleýli ta­rı­­hı oqıǵa – Sottardyń qyzmetin qam­­­ta­­masyz etý departamentiniń ornyna Sot ákimshiliginiń qurylýy. Bul – re­­for­­­manyń mańyzdy bóliginiń biri. Már­te­besi boıynsha Sot ákimshiligi Úkimet pen Par­lament apparattarynyń deńgeıine jat­qyzyldy. Mundaı buryn-sońdy bol­maǵan. Bul – mańdaıshadaǵy ataýdy kezekti ózgerýi emes, túbegeıli ózgeris.

Birinshiden, ol sot tóraǵalaryna tán emes mindetter men fýnksııalardy Sot ákimshiligine aýystyrýǵa jáne sot tóreligin atqarý mindetterin sottardy basqarýdan naqty ajyratýǵa baǵyttalǵan. Ekinshiden, sottardaǵy sot qyzmetteriniń sapasyn jaqsartýǵa baǵyt­talǵan strategııalyq jáne opera­sııalyq menedjmenttiń jańa modeli.

Sonymen qatar Joǵarǵy sot alańyn­da azamattardy jeke qabyldaýdy bas­tadyq. Osy baǵytta barlyq oblystyq jáne aýdandyq sot tóraǵalarynyń jumy­syn jandandyrdyq.

– Sot reformasy, jalpy Joǵarǵy sot júrgizip jatqan aýqymdy jumys týraly nelikten BAQ-ta keńinen jarııalanbaıdy?

– Sot júıesi – tiri organızm jáne ol ár­daıym jaqsy jaqqa ózgerýdi qajet etedi. Áıtpese, ol ómir shyndyǵyna jáne qoǵamnyń suranystaryna jaýap berýin toqtatady. Mundaı áreket­siz­dik­tiń nege ákep soǵatynyn biz tipti, keı­bir eýro­palyq elderden de kóre ala­myz. Joǵarǵy sottyń basshy­ly­ǵyn­da bolǵan azamattar da muny jaqsy túsi­nip, óz ýaqytynda sot júıe­sin jań­ǵyr­tý ke­zeń­derin júrgizdi. Mem­le­ket­­tiń damýy­men qatar sot júıe­sine qoıy­la­tyn jańa talaptar da ósedi. Tarıhı turǵy­dan sot bıligi konserva­tıv­ti bolyp ke­le­di. Bul – bizge ǵana emes, búkil álemge tán.

Qoǵam sot júıesin jetildirýdi talap etýin ádil túrde jalǵastyrady. Biraq kez kelgen júıege jańa ınstıtýt­tardy engizip, nátıjesin kórý úshin ýaqyt jáne kóp eńbek qajet. Jumy­sy­myzdy keńinen jarııalaý jaıyna kele­tin bolsaq, óz basym muny qoldaı qoımaı­myn. Qoǵam men azamattar óz obektıvti baǵasyn beredi. Atqarylǵan jumystar jaıynda aqparattan­dyrý bizdiń emes, kóbine sizderdiń, ıaǵnı, BAQ-tyń mindeti. Bizdiń mindetimiz – sottarǵa degen senimge qol jetkizý. Sot zalynan shyqqan ár azamat sýdıanyń sot aktisinen zańdylyq pen ádildik taba alatyndaı bolýy kerek.

Áńgimelesken –

Baný ÁDILJAN,

«Egemen Qazaqstan»