Halqymyzda «bir jamandyqtyń bir jaqsylyǵy bar» deıtin sóz beker aıtylmasa kerek-ti. Sýy sarqylyp, arnasy tartylyp bara jatqan teńizimizdiń de bir kádege jarap jatqany da kóńilge úlken medeý ekeni jasyryn emes. О́ıtkeni maqala avtory óz aýdıtorııasyna teńiz ósimdikteri keshenin kórýge jáne túnde juldyzdardy tamashalaý úshin Aral óńirine barýdy usynǵan.
Derekkóz jarııalaǵan jańalyqta AQSh, Chılı, Jańa Zelandııa, Úndistannyń týrıstik nysandarymen qatar Qaraqalpaqstannyń negizgi ekotýrızm nysany Ústirt jazyǵy da aıtylady. Máselen, teńizdiń qurǵaýy men ekologııalyq apattyń zardaptarymen kúresýde ekotýrızmniń alatyn orny erekshe. Sonymen qatar birneshe jyldan beri sheteldik týrısterge qyzmet kórsetip kele jatqan týrıstik kásiporyndar men Aral teńizi boıyndaǵy shabyndyq kesheni týraly eskerilgen.
Búginde Aral teńizi álem nazaryn ózine aýdardy. Qazir kez kelgen sheteldik qazaq eli dese Aral teńizin aıtyp, alańdaýshylyq bildirip jatady. Tipti onyń qazirgi ahýalyn óz kózimen kórgisi keletin ekotýrıster de jeterdik. Jýyrda elimizge kelgen qadirli meıman, jasyl energetıka jáne klımat máseleleri boıynsha álemdik sarapshy, Beıbitshilik salasyndaǵy Nobel syılyǵynyń ıegeri Rae Kvon Chýng otandyq BAQ ókilderine bergen suhbatynda Aral teńizine qatysty biraz jaıtty ańǵartty.
«Aral teńizi – XX ǵasyrdyń eń úlken ekologııalyq qasiretteriniń biri. Onyń sebebi maqta óndirisi boldy, al maqta ósirý úshin sý kóp qajet bolatyny anyq. Qazaqstan da maqta ósirgenimen, onyń kólemi azdaý, biraq О́zbekstanda maqta óndirisi – ekonomıkanyń eleýli bóligin quraıtyn mańyzdy sektor», deıdi sarapshy.
Mamannyń aıtýynsha, bul máseleniń sheshimin tabý óte qıyn. О́ıtkeni buǵan degen jaýapkershilik jan-jaqty bolýǵa tıis.
«Onyń tehnologııasy bolýy kerek, degenmen bul máseleniń sheshimin tek Úkimettiń moınyna ilip qoıýǵa bolmaıdy. Jaýapkershiliktiń bir bóligin halyq ta alýy kerek. Qazirgi jaǵdaıdy qarasaq, adamdar da qosa jaýapkershilik alatyn júıe qalyptaspaǵan», deıdi ol.
Iаǵnı qarapaıym halyq muny júzege asyrýǵa Úkimet qana mindetti, munyń maǵan esh qatysy joq dep oılaıdy degenge saıady maman pikiri. Ras, qazir mundaı jalpyǵa ortaq másele de jaýapkershilikti tek memleketke aýdaryp qoıyp, máseleniń oń sheshim tabýyna atsalysý deıtin mádenı sana qalyptaspaı jatqany bar.
Búginde jahandyq jylynýǵa baılanysty ózgergen klımatpen kúrese otyryp, oryn alǵan jaǵdaıǵa erterek beıimdelý máselesi jıi aıtyla bastady. Muny Rae Kvon Chýng myrzanyń da sózinen ańǵarýǵa bolady. Máselen, qazir keıbir ekolog mamandar Aral teńiziniń aınalasyna aǵash egý arqyly teńizdi qaıta qalpyna keltirý máselesi aıtylyp júr.
«Iá, bul bir jaǵynan kómektese alady. Degenmen aıtyp otyrǵanyńyz – Aral teńizin qalpyna keltirý emes, apat saldaryna beıimdelý sharasy. Atap aıtqanda, shóleıttený máselesin ustap tura alady. Osylaısha, aǵash otyrǵyzý arqyly apattan paıda bolǵan shóleıttený áserin azaıtýǵa bolady. Alaıda búkil óńirdi qurǵaqshylyq shalyp jatqanda, aǵash otyrǵyzýdyń ózi qıyn bolatyny aıdan anyq. Bul shara tek beıimdelý úshin qajet, onymen máseleniń aldyn alýǵa, ne ekologııany qalpyna keltirýge kelmeıdi. Aral teńizin saqtap qalý úshin maqta óndirisine sýdy az jumsaıtyn ınnovasııalyq tehnologııa tabý kerek», deıdi Rae Kvon Chýng.
Ekologter ne dese de, elimizdiń Aral teńizine degen úmiti úzilgen emes. Jaǵadan qashqan sý qaıta oralyp, aıdynǵa aqqý-qaz qonatynyna senimdi. О́ıtkeni Araldyń arnasy tartylǵanymen, bazary tarqaǵan joq. Endi, mine, álemdik astrotýrızmniń eń qolaıly jeri dep tanylyp otyr. Bir sózben aıtqanda, ebin tapsań, ekologııamen de paıda tabýǵa bolatyn tárizdi.
