Mektepte kir tasyn kóterýdi daǵdyǵa aınaldyrǵan Artyq Dosalıev erdiń jasy elýge kelgeninde ziltemirdi jatyp kóterýden álem chempıony bolamyn dep, áste oılamaǵan bolsa kerek.
Belgili dintanýshy Qaırat Joldybaıuly «Kemel adam» kitabynda «Otyzda orda buzbasań, qyryqta qamal almassyń» degen maqalǵa qatysty kelispeýshilik tanytady. Muny qoǵamda adamdardy belgili bir qalypqa, standartqa buǵattap tastaıtyn psıhologııalyq kedergi retinde qarastyrady. Qamaldy, karerany kez kelgen jasta bastaýǵa bolatynyn aıtady. Oǵan ardaqty paıǵambarymyz Muhamedke (s.ǵ.s.) Paıǵambarlyq 40 jasta berilgenin, hakim Abaı óziniń qarasózderin 45 jasynda – 1890 jyly jaza bastaǵanyn, Ahmet Baıtursynuly 40 jasynda (1913) «Qazaq» gazetin shyǵarýdy qolǵa alǵanyn, Ybyraı Altynsarın 46 jasynda Yrǵyzda qyzdar mektebin ashqanyn, orys jazýshysy Lev Tolstoı 82 jasynda jas jigittershe shalǵymen shóp shapqanyn, Anglııada zań keńesshisi bolyp qyzmet atqarǵan Archı Ýaıt 96 jasynda ýnıversıtet túlegi atanyp, el tarıhynda eń qart stýdent atanǵanyn, basqa da derekterdi mysalǵa keltiredi.
Qazaqta «Kúsh atasyn tanymas» degen sóz bar. Osy sózdi aıtqanda, Qajymuqan Muńaıtpasuly eriksiz eske oralady. Álemniń otyzǵa jýyq eline baryp, eshkimge des bermegen balýan 56 medal jeńip alǵan. Dala batyrynyń negizgi jeńisteri qyryq jasyna deıin bolǵanymen, el aldyna shyǵyp, óner kórsetýi qartaıǵan shaǵyna deıin jalǵasqan. 1940 jyly Qajymuqan halyq aldynda sońǵy ret óner kórsetken. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵannan keıin de, jasynyń kelip qalǵanyna qaramastan, sırk-shapıto uıymdastyryp, aýyl-aýyldy aralap, balýan atamyz jerge jatyp, keýdesindegi taqtaı ústimen adamdarǵa lyq toly júk mashınasyn ótkizgenin, 100 myń som jınap, qorǵanys qory arqyly ushaq jasatqanynan habardarmyz.
Shymkenttik Artyq Dosalıevtiń de erdiń jasynda paýerlıftıng sportynan halyqaralyq jarystarǵa qatysýy «sport jasqa qaramaıdy» degenge aıqyn dálel. Áý basta ózi de «úlken sportqa otyz jastan keıin kesh» dep oılaǵanyn aıtady. Alaıda ǵalamtordan paýerlıftıngpen shuǵyldanatyn jasy úlkenderdi kórip, ishtegi kúmán seıildi. Onyń ústine, temir kóterip, jattyǵý jasaǵan sátinde óziniń 4 jasar kenje uly Haqnazardyń tótennen «Áke, siz chempıonsyz ba?» degen suraǵy da jigerin janı tústi. Artynsha-aq júıeli jattyǵýǵa kóshti. Sóıtip, chempıonattarǵa shyǵa bastady.
Paýerlıftıng – qazaqqa tańsyq sport túri. Bul sport túri ásirese AQSh-ta keń taraǵan. Reseıde damyǵan. Qazaqstanda da órken jaıa bastady. Soltústik óńirlerde osy sport túrine qyzyǵýshylyq basym. Endi, mine, Shymkentke de kelip jetti. Olımpıadalyq sport túrine jatpaǵandyqtan, onyń chempıonattary da, ótkizý jıilikteri de ózgeshe. Bir jylda birneshe jarysqa shyǵý múmkindigiń bar. Ziltemirshi Artyqqa paýerlıftıngtegi osyndaı artyqshylyqtar da unady. Eń alǵashqy synaǵy sátti ótti. Bıyl naýryzda Bishkektegi ótken jarysta Azııa chempıony boldy. Ony paýerlıftıngten álemdik WPC federasııasy uıymdastyrdy. Osy jarysta 4 medal enshiledi. Bul ony erekshe jigerlendirdi. Jaı serpiltip qana qoımady, jarty jyldyń ishinde ótken basqa da jarystarǵa erekshe kúshpen qatysýyna sep boldy. Nátıjesi de joǵary. Qaraǵandyda, Qapshaǵaıda, keıin Shymkentte ótken Azııa birinshilikteriniń jeńimpazy atandy. Bul jarystardy reseılik NPA federasııasy uıymdastyrdy.
Artyq Dosalıev munymen toqtaǵan joq. Shildede ótken Bishkektegi Eýropa chempıonatynda joǵary kórsetkishke qol jetkizdi. Ziltemirdi jatyp kóterýden 50-55 jas aralyǵyndaǵylar arasynda 180 kılo salmaqty baǵyndyryp, paýerlıftıngten sport sheberi ataǵyn qorǵady. Al Qaraǵandy qalasynda 1 qazanda álem chempıony atansa, ekinshi márte osy ataqty qarashanyń 18-i kúni Qyrǵyzstanda ótken birinshilikte jeńip aldy. Osylaısha, qysqa merzimde tórt dúrkin Azııa, bir márte Eýropa, eki ret álem chempıony bolyp shyǵa keldi. Bul kúnde qorjynynda 30 medal bar. Ár jarysqa qazaqtyń kók baıraǵyn ala barady. Chempıon bolyp, minberge shyqqan qýanyshty sátterde týdy jelbiretip, erekshe tebireniste júredi.
Alǵash álem chempıony atanyp, elge oralǵan sátinde ony shymkenttikter erekshe qurmetpen kútip aldy. Poıyzdan túsken mezetten chempıonǵa syı jasalyp, vokzalda erekshe án shyrqaldy. Telearnalar túrli baǵdarlamalarǵa shaqyryp, 50 jastaǵy sportshynyń esimi elge keńinen tanyla bastady. Qazyǵurttaǵy ózi oqyǵan mektep ujymy oqýshylarmen kezdesý uıymdastyrdy. «Sportqa qalaı keldińiz?», «Chempıon bolý úshin ne isteý kerek?», «Qansha ýaqyt jattyǵasyz, ne tamaq jeısiz, qalaı tynyǵasyz?» degen suraqtar jıi qoıylady. Jetkinshekterdiń sportqa erekshe qyzyǵýshylyǵy baıqalady. Basqosýda álem chempıony oqýshylardy salamatty ómir saltyn ustanýǵa, sportqa áýes bolýǵa, dene shynyqtyrýmen turaqty shuǵyldanýǵa shaqyrdy. Stol ústine qaz-qatar jaıylǵan chempıonnyń medaldaryn mektep oqýshylary bir-birden qoldaryna ustap, estelikke sýretke tústi. Orys balýany Ivan Poddýbnyı salmaǵy aýyr qorǵasyn taıaq ustap júrgeni málim. Artyqtyń da qolyndaǵy salmaǵy 8 kılodaı temir taıaǵy da balalardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatty. Bilegin únemi jattyqtyryp júretin taıaǵy ǵoı.
Synyptasy Talǵat Saparbekov Artyqtyń oqýshy kezinen-aq temir kóterýge qushtar bolǵanyn aıtady. Bıik jetistikke jetýine sol kezgi tynymsyz daıyndyq, úzdiksiz qımyly men mańdaı teri sebep boldy deıdi. – Biz bala kezimizden ári synyptas, ári dospyz. Ol sportqa áýes edi. Ziltemir kóterýden sharshamaıtyn. Osynshama jetistik bir jyldyń sharýasy emes, árıne. Bala kúnnen bergi sportqa áýestiginiń tolymdy nátıjesi.
Aýylda kórshi turyp, aǵaıyndaı aralasqan, Artyqty jaqsy biletin aǵa býyn ókilderi de chempıondyqqa jetý jolynda ata-ana tárbıesiniń alar orny bólek deıdi. «Baýyrymdy 1987 jyldan tanımyn. Otbasymen aralasqanbyz. Ákesi bilimdi, tárbıeli, abyroıly azamat edi. Anasy da janashyr, qamqor jan. Sol kisilerdiń tárbıesin alǵan jigit qoı. Esiginiń aldyna temir-tersek jınap alyp, sodan gantel jasaıtyn. Alla qoldap eki dúrkin álem atandy. Sportqa qushtarlyǵynan ózge, jetistikke ata-anasy tárbıesiniń de arqasynda jetti dep bilemin», deıdi aýyldasy Saparbek Qalbotaev.
Mektepten soń Arekeń Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsip, zańger mamandyǵy boıynsha bitiredi. Buryn qoly qalt etkende temir kótergeni bolmasa, arnaıy jarystarǵa qatyspaǵan edi. Al bul kúnderi sportpen qatar kásipke de bet burǵan. Sharýa qojalyǵynyń basshysy. Imandylyq jolyna túsken. Únemi izdeniste júredi. «Balalardyń shymyr, patrıot bolǵanyn qalaımyn. Elimizdiń shekarasyn rýhy myqty, bilegi kúshti, sanasy bilimge sýsyndaǵan azamattar qorǵaýǵa tıis», deıdi Artyq Dosalıev.
Sońǵy chempıonattan oralǵanda, qyrǵyzdyń Ábdiqaıym Musaev degen balýanyna aıryqsha tamsanǵan. Kórshi eldiń 65 jastaǵy azamaty áli de tyń, denesi shymyr, qımyly shıraq, tipti syrt kózge aqsaqal emes, jigit aǵasyndaı kórinetinin aıtqan. Kim bilsin, álemniń eki dúrkin chempıony Artyq Dosalıevke de sol jasta shıraq qımyldap, aýyr ziltemirdi elemeı kóterý buıyrar. Maqsatyna jetsin deımiz.
Erlan QÝANDYQ,
jýrnalıst
Shymkent
