JAS EREKShELIGINE QARAI BALALARDYŃ UIаLY TELEFONDY QOLDANÝ KО́RSETKIShI Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Mysaly, AQSh-ta 8 jasqa tolmaǵan balalardyń medıa tutynýyn zertteıtin «Common Sense» sanaǵy bar. Joba amerıkalyq balalarǵa medıanyń áserin anyqtaý maqsatynda júrgiziledi. Al Ońtústik Koreıada mektep jasyna deıingi balalardyń sıfrly medıany tutyný tendensııalaryn taldaý nátıjeleri boıynsha arnaıy zertteýi bar. Bul taldamada balalardyń medıa qurylǵylaryn qoldanýynyń ýaqyt jıiligine jáne jynystyq erekshelikterine basa nazar aýdarylady. Zertteý nátıjelerine súıensek, Koreıada mektep jasyna deıingi balalar arasynda mýltımedııalyq qurylǵylardy paıdalanýdyń ósý tendensııasy baıqaldy.
Balalardyń medıa tutynýyn zertteýdi elimiz de qolǵa aldy. 2021 jyly osy salany zerdeleýdegi alǵashqy keshendi jobanyń «Balalar jáne medıatutyný-2021» zertteýiniń nátıjesinde balalardyń ınternet, teledıdar jáne ádebıettegi kontentke degen qyzyǵýshylyǵy týraly suraqtarǵa jaýap alynyp, olardy jas erekshelikteri, sondaı-aq áleýmettik medıa men messendjerlerde ótkizgen ýaqyt taldanǵan.
Balalar taqyrybyndaǵy álemdegi irgeli zertteýlerdiń biri – brıtandyq «Ofcom» (Office of Communications) medıaretteýshisi jyl saıyn júrgizetin «Balalar men ata-analar: medıany paıdalanýy jáne oǵan degen kózqaras týraly esep». Zertteý ádisnamasy ınternette otyratyn balalardyń ádetterin, medıa saýatyn; osy taqyryptarǵa qatysty ata-analardyń oıyn anyqtaıtyn úsh onlaın saýaldamany qamtydy.
Osy zertteýdiń 2022 jylǵy qorytyndylarynyń biri uıaly telefon men planshet – 3 pen 17 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda eń kóp qoldanylatyn (10 balanyń 7-eýi) qurylǵy ekeni anyqtaldy. Degenmen jasqa baılanysty aıyrmashylyqtar baıqalady: 12 jasqa deıingi balalar planshetti jıi qoldanady (shamamen 10 balanyń 8-i), al 12 men 17 jas aralyǵyndaǵy balalardyń kóbi (10 balanyń 9-y) ınternetke qosylý úshin uıaly telefondy paıdalanady.
Beınehostıng platformalaryn paıdalaný 3 pen 17 jas aralyǵyndaǵy (95%) balalardyń arasynda keń taralǵan. Olar kontentti qaraý úshin beınehostıngti jıi paıdalanǵanymen, ózderi túsirgen beınelerdi jarııalaıtyndar úlesi áldeqaıda az.
Balalardyń jıi jasaıtyn onlaın áreketterdiń biri (3 pen 17 jas aralyǵyndaǵy 8/10-i) – habarlama jiberý nemese beınedaýystyq qońyraýlar shalý úshin messendjerdi paıdalaný. Balalardyń jasy ulǵaıǵan saıyn olardyń qoldaný kórsetkishteri de artty. Strımge arnalǵan qoldanbalar men saıttardy paıdalaný – eresek toptar arasynda áleýmettik medıany paıdalaný sııaqty joǵary bolmasa da, kishkentaı balalarǵa qaraǵanda birshama joǵary zertteý qorytyndylarynyń biri.
Balalardyń medıany tutynýy týraly álemdik zertteýler negizinen birdeı taqyrypty, maqsattar men mindetterdi qamtıdy, sondyqtan olar bir-birimen jıi qıylysady. Sondaı-aq sholýda qarastyrylǵan barlyq zertteýdiń arasynda uqsastyqtar bar ekenin baıqaýǵa bolady. Atap ótsek, zertteý ádisi, zertteý nysany, ata-analardy zertteýge qosý.
AQSh, Ulybrıtanııa, Ońtústik Koreıa jáne Qyrǵyz Respýblıkasynda júrgizilgen zertteýler COVID-19 pandemııasynyń áserinen balalar arasynda aqparattyq kommýnıkasııalyq tehnologııalardy (AKT) paıdalanýdyń ózgerý dınamıkasyn kórsetedi. AQSh pen Ulybrıtanııada júrgizilgen zertteýler balalar arasynda medıatutynýdyń ózgergenin ańǵartady. Koreıa men Qyrǵyz Respýblıkasynda júrgizilgen zertteýler balalar arasynda elektrondy qurylǵylar men medıatutynýdyń patterndaryn taldaýǵa baǵyttalǵan.
Pandemııaǵa baılanysty engizilgen shekteý sharalary Qazaqstanda da aqparattyq tehnologııalardy jáne medıa ónimderdi tutynýda ózgerister alyp keldi. Aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda 2020 jyly kommýnıkasııa qurylǵylaryn paıdalanatyn balalardyń úlesi aıtarlyqtaı ósti. Bul Qazaqstanda álemdik tájirıbedegideı, balalar arasynda AKT paıdalanýshylardyń deńgeıi kúrt óskenin ańǵartady. Statıstıkalyq derekterden balalardyń sıfrly qurylǵylardy paıdalanýynda jańa tendensııalardyń bar ekenin ańǵarýǵa bolady. Alaıda sandyq derekter sıfrly qurylǵylar men mýltımedııalyq kontentti tutynýdyń sapasy men motıvasııasy týraly aqparat bermeıdi.
Aızat SERǴAZY,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
