Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Rasymen, Memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy salasyna jiti mán berip, onyń áleýetin arttyrý úshin bar múmkindikti tolyq paıdalaný kerektigin atap ótti. «Qazaqstannyń aınalasynda ónim ótkizetin óte úlken naryqtar bar. Onda sapaly azyq-túlik ónimderi tapshy. Elimizdiń strategııalyq maqsaty – Eýrazııa qurlyǵyndaǵy basty agrarlyq ortalyqtyń birine aınalý. Osy maqsatqa qol jetkizemiz desek, aldymen ónimdi joǵary deńgeıde óńdeýge kóshýimiz qajet. Ol úshin biz aldaǵy úsh jyl ishinde agroónerkásiptegi óńdelgen ónim úlesin 70 paıyzǵa jetkizýimiz kerek. Bul – naqty mindet. Jurtty ónim óńdeýge yntalandyrý kerek. Ol úshin salyq saıasatyn qaıta qaraý qajet», degen edi Prezıdent.
Salada san másele bar
Memleket basshysy bul salada iri kompanııalar kóbirek bolsa, naqty serpilis jasaýǵa bolatynyn, sondyqtan eksportty ulǵaıtyp qana qoımaı, ishki naryqty da irkilis bolmaý kerektigin basa aıtty. О́zimizdiń otandyq taýarlardy shetelge tanytý jáne shyǵarý úshin tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Sondaı-aq jerdi bólý, elektr energııasymen uzaqmerzimdi perspektıvada qamtamasyz etý men sý máselesi sheshilse, aýyl sharýashylyǵy eń tartymdy sala bolatynyn aıtqan Prezıdent buǵan qosa logıstıka baǵytyn jandandyrý kerektigin tilge tıek etti. О́ıtkeni el boıynsha óńiraralyq saýdany damytý úshin bul óte mańyzdy. Sonymen qatar memleket basshysy aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeý, eginshilik, et jáne sút ónimderin óndirý ekonomıkanyń keleshegine zor ekenin aıtyp, kórshi memlekettermen saýda-sattyq ornatýdyń mańyzdylyǵyn kórsetip bergen edi.
Taǵy bir másele Joldaýda aıryqsha aıtyldy. Ol – respýblıkadaǵy mashına-traktor parkiniń ábden eskirip, tozýy. Búginde ishinara iri aýyl sharýashylyq qurylymdary bolmasa, kóptegen seriktestik pen qojalyq eski tehnıkanyń qyzmetine áli júginip júr.
«Qazir aýyl sharýashylyǵy tehnıkasynyń 80 paıyzy tozyp tur. Sondyqtan jyl saıyn onyń 8-10 paıyzyn jańartyp otyrý qajet. Bul rette elimizdegi tehnıka óndirýshiler men sharýalardyń da múddesin eskergen abzal», dedi Prezıdent.
Sondaı-aq Memleket basshysy sharýalardy jer jaǵdaıy nemese aýa raıy emes, ınnovasııalyq amal-tásilder tabysqa jetkizetinin málimdegen edi. Buǵan qosymsha sheteldiń tanymal agro-ǵylymı ortalyqtarymen tolyqqandy ǵylymı-tájirıbelik yntymaqtastyq ornatý keregin aıtqan.
«Zamanaýı ǵylymǵa súıenbese, aýyl sharýashylyǵy jaı toqyraýǵa emes, qurdymǵa ketedi. Agroǵylymdy damytý jáne eń bastysy, ony aýyl sharýashylyǵynda is júzinde qoldaný úshin sharalar qabyldaý qajet. Ulttyq agrarlyq ǵylymı-bilim berý ortalyǵyn zertteý isiniń barlyq satysyn qamtıtyn agrotehnologııa habyna aınaldyrý kerek. Sondaı-aq sheteldiń tanymal agro-ǵylymı ortalyqtarymen tolyqqandy ǵylymı-tájirıbelik yntymaqtastyq ornatý kerek. Biz jeke ǵylymı-tehnologııalyq bastamalardy qoldaımyz. Bilim berý baǵdarlamalaryn aýyl sharýashylyǵy talaptaryna beıimdeımiz», dedi Prezıdent Joldaý barysynda.
Agroǵylymnyń mańyzy
Sala ǵalymdarynyń pikirinshe, agrarly elge tolyq aınala alatyn memleket ekenimiz ras. 100 paıyz dep aıtýǵa bolady. Sebebi respýblıkadaǵy ár aımaqtyń ózine tán topyraq ereksheligi, klımattyq jaǵdaıy belgili bir sharýashylyqtardy júrgizý úshin óte qolaıly.
– Aldymen ózimizdi aýyl sharýashylyǵy ónimderin tolyqqandy qamtyp, artylǵanyn syrtqa eksportqa shyǵarý. Máselen, halyq sany óte kóp Qytaı memleketi túrli ónimge birneshe myń tonnaǵa deıin tapsyrys beredi. Biraq ony bizdiń el tolyq qamtı almaıdy ǵoı. Aıtalyq, bıdaı, kúrish, kúnbaǵys, júgeri, baqsha daqyldary, kókónis pen jemis-jıdek jáne et-sút, jumyrtqa syndy áleýmettik taýarlar, eń birinshiden, ózimizde qat bolmaýǵa tıis. Al kórshi memleketterge jóneltýdi ózimizden keıin oılanǵan durys. Sonda ǵana agrarly el statýsyn qoldana alamyz. Moıyndaý kerek, bul jaǵynan biz kesheýildep damyp kelemiz. Ekinshi másele, agroǵylym men agrobıznes arasy bir-birinen ajyrap ketti. Mysaly, agrobıznes ózinshe damyp ketti de, olar belgili bir tehnologııalardy paıdalanyp, engizip, salyqtaryn ýaqtyly tólep, adamdardy jumyspen qamtyp, qyzmetterin tıimdi júrgizip otyr. Al agroǵylym artta qalyp qoıdy. Mynany eskerý kerek. Agroǵylymsyz aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn qurylymdardyń ǵumyry uzaq bolmaıdy. Qarapaıym aıtar bolsaq, klımattyń ózgerýi, sýdyń tapshylyǵy, azyq-túlik qaýipsizdigi syndy máselede aýyl sharýashylyǵyndaǵy bıznes aqyr sońynda ǵylymǵa júginedi. Sondyqtan biz aldymen salalyq ǵylymdy damytyp, odan soń kásip júrgizýimiz kerek, – deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Samalbek Qosanov.
Onyń aıtýynsha, bıznes pen ǵylym arasyndaǵy baılanys úzilmese ǵana aýyl sharýashylyǵyndaǵy qaı kásip te ómirsheń bolyp qala bermek. Máselen, keıbir dándi daqyldardyń suryptary klımat jaǵdaıǵa baılanysty aýrýshań bolyp, burynǵydaı ónim berýin toqtatady. Bul – mal sharýashylyǵyndaǵy túrli asyl tuqymdy túlikterge de qatysty. Al jylda egetin daqylyna nemese baǵyp kelgen malyna úırengen sharýashylyqtarda burynǵy nátıjege jete almaı, kórsetkishinen aıyrylyp qalý qaýpi týady. О́ıtkeni olardyń qasynda qatar damyp otyrǵan agroǵylym joq. Aqyr sońy ózge jaqtan túrli suryp nemese mal tuqymyn aldyrady, biraq oǵan da kepildik bolmaı tur. Túıini sol, ár óńirdegi aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttary jumysyn jandandyrý qajet.
– Qazaqstan agrarlyq derjavaǵa sózsiz aınalady. Oǵan tabıǵı klımaty da, jer kólemi de, sý resýrstary tolyq múmkindik beredi. Biraq buǵan ǵylym ǵana kómektesedi. Mysaly, kishkentaı Izraıl memleketiniń kóptegen aýyl sharýashylyǵy ónimderin eksporttaýy – ǵylymı izdenisterdiń nátıjesi. Bizge kedergi bolyp otyrǵan da osy jaıt. Salalyq ǵylymǵa kóp qoldaý qajet. Memleket qamqorlyqty aıamasa, basqarý-uıymdastyrý jumystary tıimdi iske assa, barlyq óńirde de sharýashylyq jumysy jandanady. Ásirese ońtústik aımaqtarda kez kelgen daqyldyń ósýine qajetti jylý jeterlik, topyraq qunarlylyǵy jap-jaqsy. О́zimizdi qamtyp qoımaımyz, eksporttyq áleýetimiz de zor bolady. Mysaly, sý tapshylyǵyn kóp kóretin Qyzylorda oblysy ishki naryqty ǵana emes, syrt elderge de 100 tonnadan astam aq kúrish jiberip otyr. Buǵan qosa respýblıkada bıdaı, maıly, tehnıkalyq, mal azyqtyq daqyldardy da mol óndirýge bolady. Bul – mal sharýashylyǵy sektoryna da qatysty áńgime. Jalpy, agrarlyq ortalyqqa aınalamyz ba degen suraqtan góri, soǵan mindettimiz degen durys, – deıdi tehnıka ǵylymdarynyń doktory Serikbaı О́mirzaqov.
Egin ekken men mal baqqandy tyńdasaq
– Keńes ýaqytynda Qazaqstanda 25 mln gektar jerge dándi daqyl egiletin, – deıdi belgili agronom, «Qyzyl dıqan» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Aldanbergen Qulbaev. – Dándi daqylyń sol, bıdaı, arpa, suly, júgeri, kúrish t.b. egistik kiredi. Qazir meniń paıymymsha, bizde 21 mln gektardan asa jerdi paıdalanyp kelemiz. Biraq gektar sany azaıǵanymen, ónimdilik artyp otyr. Oǵan sebep – aýyl sharýashylyǵyndaǵy jańashyldyq, tehnıkalardyń zamanaýı úlgige birtindep kóshýi. Bile bilsek, Qazaqstannyń qundy baılyǵynyń biri – egin men mal, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵy. Reseı, Belarýs, Ýkraına sııaqty osy salany tıimdi damytyp, ónimderdi eksportqa shyǵaryp otyrýǵa bizdiń de tolyq múmkinshiligimiz bar.
Bul pikirdi áleýmettik jelide aýyl sharýashylyǵyna qatysty salmaqty oılaryn jazyp júrgen Qyzylorda oblystyq qoǵamdyq keńes múshesi Erulan О́mirserikov te qýattaıdy.
– Agrarly ortalyqqa aınalýǵa nege bolmasqa? Oǵan barlyq geografııalyq múmkindigimiz, eńbek kúshi, klımattyq qolaılylyq, ınfrastrýktýralyq júıe, sondaı-aq óndirilgen ónimdi satyp alatyn ári tıimdi ornalasqan kórshi elder de janymyzda. Rasymen de aýyl sharýashylyǵyn qoldaý – ekonomıkany tıimdi damytýdyń týra joly. Bir sózben aıtqanda, aýyl sharýashylyǵynyń damýy – ekonomıkanyń basqa salalaryn qosa damyta alatyn baǵyt. Tek basty kemshilik – salany jeteleıtin, júıeli jetildiretin memlekettik qoldaý baǵdarlamalardyń jetimsizdigi, – deıdi ol.
Ata kásip – tórt túlikti ósirip otyrǵan jergilikti sharýalar da aýyl sharýashylyǵy salasynda qoldaý az ekenin aıtady. Basty másele – jaıylymdyq jerdiń tarlyǵy.
– Ata-babamyzdyń basty tirshiligi bolǵan mal sharýashylyǵyn damytyp júrgen jigitter jeterlik. Biraq az. Nege? О́ıtkeni mal ósirip, onyń ónimin óndirem deýshilerge qoldaýdyń azdyǵy. Bir ǵana mysal, 50 nemese 100, tipti odan da kóp jerdi jalǵa alamyz. Burynǵydaı, qys qystaý, jaz jaılaý joq. Sol alǵan jerińdi qoldaǵy bar malyń aıtaqyr etip jep qoıady emes pe? Amal joq, shóp pen jemdi satyp alýǵa týra keledi. Onyń baǵasy tipten aspandap tur. Bar salmaq sharýanyń qaltasyna túsedi. Ekinshiden, bir jerde turǵan mal aýrýshań keledi. Durys tól bermeıdi. О́lim-jitimi kóp. Durysy, mal jaıylymyn jıi aýystyrýǵa, sýlandyrýǵa úlken qoldaý kerek. Men tek bir ǵana mysal keltirdim. Aıta bersek, túıtkildi dúnıe barshylyq. Osyndaı máselelerdiń sheshimi tabylsa, et pen sút ónimderine asa qat bolmaı, ishki naryqty da qamtyp, ózge elderge satyp otyrar ma edik, kim bilsin? – deıdi «Asan» sharýa qojalyǵynyń ıesi Qoıshybaı Asanov.
«Agro О́rken» JShS dırektory Medeý Esqojaev ta aýyl sharýashylyǵyna tyń serpin kerektigin aıtyp otyr.
– Múmkindik jetkilikti. Tek barynsha qoldaý kerek. Ásirese aýyl – qalanyń asyraýshysy dep eseptesek, mundaı eldi mekenderdi damytýdy alǵa qoıǵan durys. Sondaı-aq tek agro salaǵa baǵyttalǵan jeke qarjy uıymy bolǵany durys. Ekinshiden, tuqym ınstıtýttaryn, meıli, ol egin ne mal sharýashylyǵynda bolsyn, damytyp, zerthanalardy qaıta zamanaýı úlgide jabdyqtaý jaǵyn qolǵa alǵan durys dep esepteımin. Úshinshiden, lızıng máselesi. Prezıdentimiz aıtqandaı, kóptegen sharýashylyq keńes zamanyndaǵy tehnıkany paıdalanyp keledi. Kóbisi tozǵan. Tómen paıyzben jańa aýyl sharýashylyǵy mashınalary berilse, aýyldaǵy sharýasyn júrgizip otyrǵan aǵaıynǵa tıimdi kómek bolary sózsiz, – deıdi ol.
Sharýalar aıtqan ýáj ben pikirdi aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Áset Toqtamysov ta qostaıdy. Onyń aıtýynsha, tıimdi baǵdarlama men qarjylyq qoldaý bolmaı, sala jetistikke jetpeıdi. Sondaı-aq qazir tek shaǵyn nemese orta deńgeıdegi sharýashylyqtar jeke adamdy ǵana baıytýda.
– Aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qarjylyq qoldaý bolmaı, damý joq. Olar tehnıka, tuqym, tyńaıtqysh alý úshin jeke ınvestordyń qarjysyna júginip júr. Ásirese bul egistikke qatysty jaǵdaı. Kóktemde ınvestordan aqsha alady, kúzde bıdaı ne qara kúrishpen óteıdi. Tehnıka alý úshin de qomaqty aqsha kerek. Ár daqyldyń ózine arnalǵan aýyl sharýashylyǵy mashınalary bolatynyn eskersek, munyń kóbisi shet memleketterden keledi. Osynyń barlyǵy kedergi emeı nemene? Ekinshiden, elimizde aýyl sharýashylyǵyna qatysty 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolsa, bulardyń da jaǵdaıy máz emes. Al túrli surypty shyǵarý, sý tapshylyǵy men qurǵaqshylyqqa beıim daqyldardy zertteý, mal tuqymdaryn qaıta qaraý – osy ınstıtýttardyń quzyretinde. Eger bularǵa qarjylaı hám materıaldyq qoldaý bolmasa, onda olar qalaı qarqyndy jumys júrgizbek? Ǵalymdar qandaı jańa suryp daıyndaıdy? Bile bilseńiz, bir daqyldyń sortyn daıyndaý úshin kóptegen jyl zertteý jumysyn júrgizý qajet. Úshinshiden, moıyndaý kerekpiz, biz áli sý únemdeýdi tolyq úırenbedik. Memleket basshysynyń alańdap otyrǵany da osy. Ásirese sýarmaly egistikpen aınalysyp otyrǵan ońtústik aımaqtarda bul – úlken másele. Elde sýdy paıdalanýdyń ozyq tehnologııasyn ıgerý – kezek kúttirmeýge tıis, – deıdi ǵalym.
Sóz sońy. Maqalada agro salany damytýdaǵy basymdyq berer negizgi dúnıeler ǵana aıtyldy. Qorytyndysynda tyń tehnologııa, qarjylyq máseleniń bolmaýy, jańa tuqym daıyndaýda ǵylymı jańalyqtardy qoldaý, sýdy tıimdi paıdalaný, jer qunaryn saqtaý, aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn qurastyrý sııaqty jumystar eldegi agrarlyq salany alǵa jyljytady. Joǵaryda aıtqandaı, salada eńbek etip júrgen ǵalymnyń da, kásipkerdiń pikiri osyǵan saıady. El ekonomıkasyna alańdaýshylyq bildirgen Prezıdenttiń agrarlyq saladaǵy túıtkildi máselelerdi de sóz etýi sondyqtan. Endi tapsyrma berildi, tııanaqty oryndaý – jaýaptylardyń qolynda.
Erjan QOJAS,
jýrnalıst
Qyzylorda oblysy
