Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Alaıaqtar keıbir belgili adamdardyń beınesin monıtordan kórsetip, aýyzdaryn jybyrlatyp qoıady da ózderi nemese jasandy ıntellekt solar bolyp sóılep, keıde tipti daýystaryn da keltirip, «qarjylyq keremet jobaǵa qatyssańdar, aqshaǵa qaryq bolasyńdar» degendi jarnamalap jatady. Qazir halyq danalyǵyna qulaq aspaıtyn urpaq ósip keledi. Eger halyq danalyǵyna qulaq asqandar bolsa, «bul ne degen batpan quıryq, tekten tegin jatqan quıryq» degendi eske alyp, ońaı oljanyń tegin bolmasyn túsiner edi.
Prezıdent memlekettiń ekonomıkalyq qaýipsizdigine qaýip tóndiretin, halyqtyń ál-aýqatyna nuqsan keltiretin qarjy pıramıdalaryn joıý mindetin qoıdy. Qarjy monıtorıngi agenttigi alaıaqtardy anyqtaý, jolyn kesý jáne aldyn alý boıynsha turaqty negizde jumys júrgizip keledi. Agenttik taratqan resmı derekke súıensek, 2022 jyly pıramıdalardyń sany 7-den 29-ǵa deıin ósken, al adamdar keremet tabys usynatyn jáne óz jınaqtaryn jańa shemalarǵa salatyn alaıaqtarǵa senýdi áli de jalǵastyryp keledi. Qazir elimizdegi qarjy pıramıdalarynyń qurbandary negizinen 31-den 60 jasqa deıingi halyq bolyp otyr. Bulardyń 74 paıyzynyń jumysy bar, al 62 paıyzy joǵary bilimdi.
Qarjy pıramıdalarynyń belgileri bar 6,5 myń saıt pen shot anyqtalyp, bıyl olardyń 4 myńnan astamy buǵattalǵan. Salystyrý úshin aıtar bolsaq, 2020 jyly tek 600-ge jýyq saıt pen eseptik jazba buǵattalǵan edi.
Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamenti Tergeý basqarmasynyń basshysy Erjan О́mirbekovtiń aıtýynsha, qazirgi tańda óńirde qolǵa alynǵan «Toqta, pıramıda!» sharasy aıasynda halyqtyń qarjylyq saýatyn arttyrý úshin aqparattyq-túsindirý jumystary men sabaqtar belsendi júrgizilip keledi. Alaıda ókinishke qaraı kúmándi operasııalarǵa aqsha salatyn azamattardyń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. «Mysaly, bıyl departament «Hermes Ltd» pıramıdasynyń qurylymdyq bólimshesine qatysty qylmystyq isti aıaqtap, sot úkim shyǵardy. Bul pıramıdaǵa 15 salymshy tartylyp, olar 15 mln 600 myń teńge qarajatyn salǵan. Sondaı-aq «Chia Tai-Tianqing Pharmaceutical» qarjy pıramıdasyn qurý jáne basqarý faktisi boıynsha sotqa deıingi tergeý bastaldy. 2023 jylǵy qańtar men sáýir aralyǵynda oblys aýmaǵynda «Shia Tai-Tianqing» ınvestısııalyq kompanııasynyń uıymdastyrýshylary áleýmettik jeliler arqyly azamattardyń qarajatyn zańsyz tartqan. Tergep-tekserý barysynda oblys aýmaǵynda pıramıda 27 qatysýshyny aldap-sýlap, olardyń 22 mln 700 myń teńgeden astam aqshasyn qoldaryna túsirgen.
Sondaı-aq «Qnet» qarjy pıramıdasynyń óńirlik bólimshesi boıynsha qylmystyq is tergelip jatyr. Qylmystyq istiń qatysýshylary Malaızııada tirkelgen «Qnet» halyqaralyq kompanııasy ónimderiniń ınternet-saýdasy aıasynda áreket etken. О́zderine tirkelý úshin olar azamattardan 600-den 800 myńǵa deıin aqsha tartyp otyrǵan. Sosyn olardy «Kompanııanyń táýelsiz tirkelýshisi» dep tirkep, Malaızııaǵa saıahat jasaıtyn karta berip jarylqaǵan. Onymen qoımaı keńseni jaldaýǵa 40 myń teńgeden tóleýdi talap etken. Qazir osy alaıaqtarǵa aldanǵan 73 adam belgili bolyp otyr. Olar ózderiniń 82 mln teńgesinen aıyrylǵan.
Alaıaqtar kóbine óz qyzmetin ınvestısııalyq kásiporyn retinde kórsetedi. Sonyń ishinde «IT kompanııa», «ınternet-kompanııa», «ınnovasııalyq joba» degen sııaqty tartymdy ataýlardy qoldanady. Aldaýdyń taǵy bir quıturqy ádisi – salymshylarǵa «kiris kompanııalardyń» aksııalary men oblıgasııalaryn satyp alýdy usyný. Tipti qurylysqa, krıptovalıýtaǵa aqsha salynatynyn jetkizedi. Is júzinde alaıaqtar eshqandaı ekonomıkalyq qyzmet júrgizbeıdi, al tólemder negizinen jańadan tartylǵan qatysýshylardyń qarajaty esebinen júzege asyrylady. Al túpki qorytyndysynda paıdany tek qarjy pıramıdalaryndaǵy qylmystyq shemalardy uıymdastyrýshylardan basqa eshkim kórmeıdi.
Sharalardy qabyldaý ýaqtyly maqsatynda Qarjy monıtorıngi agenttigi Telegram messendjerinde «@baiqapiramidabot» botyn ázirledi. Bul aqparat kózi otandastarymyzǵa qarjy pıramıdalaryna tartatyn alaıaqtardyń áreketterinen ózderin qorǵaýǵa kómektesedi. Endi azamattar saıttar men áleýmettik jelilerde jymysqy kompanııalardyń deregin óz betinshe teksere alady. Ol úshin «qyzmet kórsetpek bolǵan» kompanııa saıtynyń siltemesin Instagramnyń betine, «VKontakte» tobyna nemese Telegram-kanalǵa salsa jetkilikti. Olar bul kompanııanyń qarjylyq pıramıda ekenin kórsetip, dereý habarlama beredi.
Sonymen qatar Qazaqstan zańnamasynda qarjy pıramıdalaryn jarnamalaý jáne olardyń qyzmetin júzege asyrýǵa qylmystyq jaýaptylyq kózdelgenin aıta ketý kerek. Quqyqtyq saýatty arttyrýǵa baǵyttalǵan osyndaı bastamalardy árbir azamat bilýi kerek. Áıtpese az aqsha az ýaqytta mol aqshaǵa aınalady degenge eleńdeýshiler kóbeıip barady.
Soltústik Qazaqstan oblysy
