Birlikpen bekemdelgen Táýelsizdik

Táýelsizdik – tutas bir eldiń baǵa jetpes baılyǵy, sheksiz baqy­ty. Táýelsizdik – kez kelgen adam­nyń, ulttyń, halyqtyń, eldiń er­kindigi. О́z aldynda der­bes­tigi. Álemdegi myńdaǵan ult pen ulys ishinde tek eki júzge tar­­ta táýelsiz memlekettiń bolýy bul sóz­­diń salmaǵyn ańǵartsa kerek. Táýel­­sizdik erkindikten týyndaıdy.

Meniń ata-babam – patshalyq Reseıge sonaý Ekaterına patsha­ıym zamanynda Germanııadan qonys aýdarǵan nemisterdiń ur­paǵy. Keńes kezeńinde Edildiń bo­ıyn en jaılamasa da avtonomııa degen enshisi bar el bolyp ómir súrdi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵannan keıin Edil boıyndaǵy Nemis avtonomııasy taratylyp, Saratov jáne Stalıngrad oblysynan 1941-1942 jyldary barlyǵy 1 209 myń nemis Qazaqstan men Sibir jerine jer aýdaryldy. Onyń 420 myńdaıy qazaq dalasyna qonys­tandyryldy. Olar 1955 jyl­dyń jeltoqsanyna deıin ar­­naıy komendatýranyń qatań baqy­laýynda boldy. О́ıtkeni olar­da erik bildirý quqy bolǵan joq.

«Otansyz adam – ormansyz bulbul» degen naqyl bar. Ormany joq qustyń uıasy da, qonar butaǵy da joq. Dál sol se­kildi bir kúnde tirlik keshý or­ta­synan aıyrylyp, Edil boıynan eriksiz kóshirilgen ata­larym­dy Ertis boıynyń meıir­ban qazaq­tary bótensimeı baýy­­ry­na bas­ty. Qaqaǵan qysta erki­nen tys ıen dalaǵa qonys aýdaryl­ǵan­dardyń jergilikti halyqtyń kómeginsiz búgingi kúnge jetýi múmkin emes edi. Bul – táýeldilik pen táýelsizdiktiń bir ólshemi.

Eldiń erkindigin ańsaý bar, oǵan jetý bar jáne ony saqtap qalý degen jaýapkershilik bar. Úsh túrli kezeńniń tarıhy úsh túrli. Bizdiń urpaqqa osy úshinshi kezeńde ǵumyr keshýdi násip etti. Iаǵnı biz keleshekke bastaýshy, keleshekti jasaýshy urpaqpyz. Qolda bar altynnyń qadirin bilý, ony kelesi bir dáýirge amanattaý jáne jetkizý  –bizge paryz.

Táýelsizdikke qoly jetken elder aldynda sol qol jetken azat­tyqty baıandy etý, táýel­siz­dikti nyǵaıtý, elimizdiń erkin­digin eńbekpen eseleý degen bıik maq­sat turady. Biz osyny umyt­paýy­myz kerek. Damyǵan elder bul sózdi qaıtalaı bermeıdi. Eldi nyǵaıtýdyń, kúsheıtýdiń jolyn izdeıdi. Bul durys úlgi. Biz sony qaperge alýymyz qajet. Mem­leket basshysy Táýelsiz­dik­tiń 30 jyldyǵyna oraılastyra jazǵan «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqa­lasynda bul jóninde: «Biz ádiletti qoǵam men tıimdi memleket qurýdy kózdep otyrmyz. Kez kelgen iste ádildik qaǵıdatyn basshylyqqa alsaq, buǵan anyq qol jetkizemiz. Mysaly, tur­ǵyn­­dardyń turmysyn jaq­sarta túspesek, elimizdiń jetis­tikteri men halyqaralyq tabys­taryn maq­tan etý artyq. Azamat­tary­myz eko­nomıkalyq ósimniń ıgili­gin sezine almasa, odan esh qaıyr joq», dedi.

Táýelsizdiktiń tórtinshi on­jyl­dyǵynyń bizge júkteıtin min­deti – eldiń qýatyn eseleý men halyqty kemeldikke jeteleý. Bul jolda búginde sony saıası serpilis bar. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń bas­ta­masymen qolǵa alynǵan saıa­sı-ekonomıkalyq reformalar men sanany jańǵyrtý, zaman tala­byna beıimdelgen ulttyń jańa bolmysyn qalyptastyrý jónindegi úderis búginde qoǵam ómiriniń qaǵıdasyna aınaldy.      

Men joǵaryda jer aýdarylyp kelgen óz atalarymnyń mysalynda búgingi táýelsiz eldiń uıytqysy bolyp otyrǵan qazaq halqynyń daladaı darqan peıili týraly aıttym. Aıdalyp, aryp-ashyp jetken atalarymdy bótensimeı baýyryna basqan qazaq halqynyń keń peıili bizge jer men eldi jatsynbaı, «Otanym» dep tanýǵa, birlese bolashaqqa qadam basýǵa, el birligin nyǵaıtýǵa jol ashty. Bul jóninde Memleket basshysy atalǵan maqalasynda: «Bizdi qaı zamanda da qıyndyqtardan aman alyp kele jatqan basty qudi­ret – el birligi. Yntymaǵy jaras­qan jurttyń qashanda upaıy túgel. Túrli jaǵdaıǵa baı­lanysty qazaq jerine ár kezeńde ártúrli ult ókili kóp­tep qonystandy. Qazaq halqy eshkimdi jat kórmeı, baýyryna basty. Búginde olardyń týǵan jeri de, Otany da – Qazaqstan. Esh­kimdi ultyna qarap, bóle-jar­ǵan joqpyz. Báriniń ósip-ónýi­ne tolyq jaǵdaı jasadyq, bir­­deı múmkindik berdik. Biz kópetnos­tyq sıpatymyzdy artyq­shy­lyǵymyzǵa aınaldyra alǵa­nymyz anyq. Kóptegen shetel­dik sarapshynyń elimizge qa­tys­ty «Eýrazııadaǵy shyrpy tı­se lap etkeli turǵan qýraı», «failed state» sııaqty boljamda­ryn joq­qa shyǵardyq», dep atap ótti.

Qazaqta «Yrys aldy – ynty­maq» degen dana sóz bar. Al yntymaq bar jerde táýelsizdik qundylyqtaryn saqtaý bar. Búgingi Májilis depýtattary da eldik múddege kelgende óz partııalyq belgisine qaramastan, yntymaqtasa jumys isteýge múddeli. Táýelsizdiktiń baıandy bolýyna osylaı qyzmet etedi. Ol jóninde Memleket bas­shysy: «Qazaqstannyń saıa­sı júıesi zaman talabyna saı damyp keledi. Májilis depýtat­tarynyń bıylǵy saılaýy – kóp­partııaly Parlamentti ornyq­tyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Bizde saıası kózqarasy ártúr­li partııalar bar. Olardyń usta­nymdary konservatıvti, lıberaldy, ultshyl, sosıalıst jáne taǵy basqa bolýy múmkin. Bul – tabıǵı úderis. Saıası plıýralızm memleketti evolıýsııalyq jolmen damytýǵa jáne nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Saıası kúshter osyndaı ár al­ýan bolsa da, barshasyn biriktiretin jáne bárine ortaq qundylyq bar. Ol – qas­terli Táýelsizdik», dep dóp basyp aıtty.

Buqaranyń búginde el ómirine belsendi aralasýǵa, sheshim qa­byldaý úderisine qatysýǵa degen yntasy artyp keledi. Elimizdi demo­kratııalandyrýǵa, saıası júıeni jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan saıasattan týyndaǵan bul bastamalar azamat­tyq qoǵamdy damytýǵa negiz bolýda. Táýelsizdik alýmen birge kelgen, keıinnen túrli sebeppen bir­shama tejelgen saıası reformalardyń jemisin kórý bir kúnniń, tipti bir jyldyń sharýasy emes. Ol el irgesin shaı­qaltpaı, bereke-birlikti buzbaı, baıyppen, birtindep iske asyrylatyn jumys. Iske asyrylyp ta jatyr. Aýyl men ishinara aýdan ákimderin saılaýdyń, sol arqy­ly eń tómengi deńgeıden bas­tap jergilikti ózin-ózi basqarý júıesin nyǵaıtýdyń qolǵa alynýy sonyń aıqyn aıǵaǵy. Oıym­dy Qasym-Jomart Kemelulynyń «Táýelsiz el bolý ony jarııa­laýmen nemese memlekettiń irge­tasyn qalaýmen shektelmeıdi. Táýel­sizdik úshin naǵyz kúres kún­de­likti eńbekpen, úzdiksiz ári dá­ıek­ti eldik saıasatpen máńgi jal­ǵa­sady. Biz qýatty táýelsiz memle­keti­mizben ǵana ult retinde jer betinde saqtalamyz. Osy aı­ny­­mas aqıqatty berik ustanýy­myz qajet. «Táýelsizdik bárinen qym­­bat!» degen biraýyz sóz máńgi ura­­nymyz bolýǵa tıis» degen só­zi­men túıindemekpin. Qazaqstannyń qýaty arta bersin, otandastar!

Nıkolaı ARSIýTIN,

Parlament Májilisiniń depýtaty, «Aýyl» fraksııasynyń múshesi