Foto: ashyq derekkóz
Al ekonomıst, sarapshy mamandar azamattardyń qarjylyq saýatyn arttyrmaı máseleni túbegeıli sheshý múmkin emes ekenin alǵa tartady. Biz osy oraıda ekonomıst Maqsat Halyqtan turǵyndar nesıe alýda basty eskerý kerek mańyzdy máselelerdi tizbektep, túsindirip berýdi suradyq.
«Sizge nesıe berdi degende, kózin jumyp turyp kelisimshartqa qol qoıyp shyǵady...»
Ekonomıst Maqsat Halyq nesıeni qaıtararda artyq aqsha tólemeý úshin eskerý kerek 5 mańyzdy máseleni egjeı-tegjeı túsinidirip berdi:
- Qarjy menedjerimen kezdeskende qansha paıyzben nesıe beriletinin bilińiz.
Ádette osy suraqqa qarjy menedjerleri nomınaldy paıyzdyq mólsherleme 16-18 paıyz degen sekildi jaýap beredi. Muny ataýly paıyzdyq mólsherleme dep te ataıdy. Asylynda bizge negizgi kerekti paıyz jyldyq tıimdi paıyzdyq mólsherleme. GSV dep turady. Godovaıa effektıvnaıa stavka voznagrajdenıe. Tutynýshy osy mólsherlemeniń paıyzyn bilý kerek. Ol zań boıynsha 2-shi deńgeıli bankterge 10 paıyzdy 56 paıyzǵa deıin qoıý ruqsat etilgen. Bul komıssııa syndy barlyq qyzmetti qamtyǵandaǵy paıyzdyń formasy. Bizdiń elde GSV 40-50 paıyzdan joǵary berilip jatady. Ol óte joǵary paıyz. Azamattar osyndaı joǵary paıyzben nesıe alsa, óziniń qarjylyq jaǵdaıyn nasharlatady. Qaryzdyń shyrmaýyna kirip, nesıesin óteı almaý táýekeli joǵary. Osy paıyzdyq mólsherleme qaı bankte tómen sol bankpen kelisimshart jasaýǵa bolady. Bul nesıe alarda birinshi mán berý kerek dúnıe.
- Kelisimshartty oqyp shyǵý kerek.
Bizde kóbinese azamattar sizge nesıe berdi, «odobrenıe» aldyńyz degende qýanyp ketedi de, kelisimsharttyń ár betine kózin jumyp turyp qol qoıyp beredi. Bul durys emes. Keı kelisimsharttarda mynadaı bólim bolady: «eger jyldyq ınflıasııa 10 paıyzdyń ústinde bolsa onda bank nesıe paıyzdaryn qaıta qarastyrady». Sizge eskertpesten «refınansırovanıe» jasaıdy degen joldar bar. Máselen, ótken jyly ınflıasııa 20 paıyzdyń ústine shyqsa, nesıeni avtomatty túrde qaıta qarjylandyrýǵa jibere salady. Nátıjesinde paıyzdar ósedi. Qaıtaryp júrgen nesıeniń negizgi qarjysy da ulǵaıyp ketkendeı bolady. Osyndaıda azamattar arasynda «men qansha tóledim, nege meniń negizgi qaryzym azaımaǵan» degen sekildi túsinbestik týyndaıdy.
- Kelesi mańyzdy másele nesıeni alý prosesin rásimdeý tártibi.
Mundaıda qarjy menedjeri nesıe alýshydan berekshekti annýıtet jolmen keste boıynsha tóleısiz be álde teń bólip tóleýdi tańdaısyz ba dep suraıdy. Tutynýshy teń bólip tóleýdi tańdaǵan durys. Annýıtettik joldy tańdaǵandar utylady. Árıne ol ádemi keste bolyp turady. Bir somma. Shartty túrde 1 mıllıon teńge alǵan bolsańyz aı saıyn 50 myń tóleısiz degendeı. Kópshilik osy tártipti yńǵaı kóredi. Al teń tólemde 65 myń teńgeden bastalyp ár aı saıyn 500-1000 tg kemip otyrady. Ár aıda qansha tóleý kerek. Ony baqylaýǵa alasyz. Bul tártip kóp adamdarǵa qolaısyz kórinip, birden annýıtettik tártip boıynsha tólem jasaýdy tańdaıdy. Biraq bul jerde azamattar utylady. О́ıtkeni annýıtettik jolda kóp jaǵdaıda paıyz joǵary bolady jáne artyq aqsha tólenedi. Munda eskeriletin kelesi mańyzdy másele - annýıtettik tártipte birinshi paıyzdar tólenedi, keıinnen negizgi qaryz óteledi. Al teń bólip tóleý aty aıtyp turǵandaı tólengen qarajattyń jartysy negizgi qaryzdy, jartysy paıyzdy jabady. Máselen, shartty túrde 1 mıllıon alǵan azamat 1 jyl boıy tólem jasaıdy. 1 jyldan keıin kredıtimdi tolyq jaýyp tastaıynshy dep qarasa áli 1 mln jýyq qaryzy bar bolyp turady. Mundaıda ol 1 jyl boıy banktiń paıyzyn tólegen bolyp shyǵady. Teń bólip tólegende negizgi qarjy 1 jyldan keıin baryp tóleý kerek bolsa, mysaly 30 myń teńgeden negizgi qarjy jabylsa 300 myń teńgege negizgi qarjy kemıdi.
- Bank komıssııalaryna mán berý kerek.
Birshama bankte 7-8 paıyz komıssııa bar. Kelisimshartta 1 mln teńge alatyndaı rásimdeledi. Biraq qolyńyzǵa mıllıon teńge ustamaısyz. Bank shot ashqany úshin taǵy basqa bank áreketteri úshin komıssııa ustap qalyp, shamamen qolyńyzǵa 910 myń tg aqsha alasyz. Alaıda paıyzdyń bári bastapqy sharttaǵy 1 mıllıon teńgemen óteledi. Keı bankterde nóldik komıssııa degen bolady. Sol bankten nesıe alǵan durys. Sodan keıin komıssııanyń Ulttyq bankpen ruqsat etilgen túrleri bar. Qazir muny Qarjylyq qadaǵalaý agenttigi baqylaıdy. Bankter tek agenttik qoıǵan komıssııany alýǵa quqyly.
- Saqtandyrýdy surańyz.
Damyǵan memleketterde nesıe beretin bank birneshe saqtandyrý kompanııasyn alternatıv retinde usynady. «Mysaly myna kompanııadan saqtandyrý alsańyz mynansha paıyz az tóleısiz, kepildendirilgen, myna kompanııada paıyzy joǵary, repýtatsııasy jaqsy degen sekildi balama usynady». Bizde olaı emes. Bizdegi saqtandyrý kompanııalary, bankterdiń enshiles kompanııalary bolady. Olar nesıe alýshydan suramaı avtomatty túrde sol kompanııany tirkep jiberedi. Tutynýshy osyndaı quqyqtyq, qarjylyq tártipterdi bile júrse artyq shyǵynsyz nesıesin ótep, tólem qabileti tómendemeı qaryzdan qutylady.
