Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev: Taýardyń erkin qozǵalysyna tyń serpin kerek

Shaǵyn quramdaǵy kezdesýge Qazaqstan Prezıdentimen qatar, Reseı Federasııasy­nyń Pre­zıdenti – JEEK tóraǵa­sy Vla­dımır Pýtın, Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, Belarýs Prezı­denti Alek­sandr Lýkashenko, Qyrǵyz­stan Prezıdenti Sadyr Japarov, sondaı-aq Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Mıhaıl Mıasnıkovıch qatysty.

Memleketter basshylary Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq aıa­syndaǵy ıntegrasııalyq úderisterdi odan ári damytýdyń negizgi min­detteri men basty baǵyt­taryn, sondaı-aq Uıym­nyń 2024 jylǵa arnalǵan halyq­aralyq yntymaqtastyq josparyn talqylady. Sonymen qatar jıynǵa qatysýshylar EAEO qyzmetiniń jekelegen aspektileri jóninde pikir almasty.

Sondaı-aq Joǵary Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq keńestiń keńeı­tilgen otyrysyna qatys­qan Memleket basshysy óz sózin­de qonaqjaılyq kórsetip, jıyn­­dy joǵary deńgeıde uıym­das­tyr­ǵany úshin Reseı tara­pyna jáne Vladımır Pýtın­ge alǵys aıtty. Prezı­dent osy jyldyń ońaı bolma­ǵa­nyn, ásirese jahandy jaı­la­ǵan turaqsyzdyqtyń kúsheıe tús­kenin atap ótti.

– Inflıasııanyń qysymy, halyq­aralyq logıstıkalyq tizbek­terdiń transformasııasy, aı­maqtardaǵy qaqtyǵys­tar, sank­sııalyq teketirester – bul álem­dik ekonomıka­nyń damý qar­qynyn báseńdete­tin faktor­lar­dyń bir parasy ǵana. Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda Qazaqstan jyl­dyq ekonomıkalyq ósimdi 4,9 paıyz kórsetkishpen qory­tyndylaýdy josparlap otyr. «Eýrazııalyq bestikke» kiretin barlyq elde oń dınamıka baıqalatyny qýantady. Áıtse de ekonomıkamyzdyń ornyq­ty damý traektorııasyn saq­taý úshin 2024 jyldyń syn-qater­leri­­ne birlese daıyndalýymyz kerek. Sarapshylar boljamyna sáıkes kelesi jyly jahan­dyq ekonomıka birqalyp­ty, tipti baıaý qarqynmen, ıaǵnı 1,5 paıyzdan 3 paıyzǵa deıin ósedi. Naryǵynyń kólemi 2,6 trıllıon dollarǵa teń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq álemdik ekonomıkanyń ajyramas bóligi retinde ósim­niń báseńdeýin sezinýi múm­kin. Sondyqtan biz qazirgi eko­no­mıkalyq rezervti jáne óz­ara tıimdi ıntegrasııanyń qol­da bar áleýetin barynsha ju­myldyrýymyz qajet. Qazaq­stan áýel bastan Odaq­tyń eko­no­­mıkalyq sıpatyn aı­qyn­­daıtyn qaǵıdatty berik ustan­dy. EAEO-ǵa múshe memle­ket­ter óz isteri men sheshim­derinde dál osy kún tártibinen aýyt­qy­maýǵa tıis dep sanaımyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdenttiń pikirinshe, EAEO-ǵa múshe elder úshin tehno­lo­gııa­lyq kooperasııany eko­nomıkanyń naqty sektoryn­da damytý – basty mindet­ter­diń biri. Qasym-Jomart Toqaev ozyq tehnologııalar­dy jáne ınnovasııalardy keńi­nen en­gi­zý ekonomıkalyq birles­tik­tiń álemdik arenadaǵy ornyn ny­ǵaı­tady dep esepteıdi. Mem­le­ket basshysy bul máseleniń bú­gin qabyldanǵan «Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq jol» deklarasııasynda kórinis tapqanyn quptady. Qujat Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» jahandyq bas­tamasymen ushtasady.

Qasym-Jomart Toqaev Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaq­­­tyń qurylýyna negiz bol­ǵan irgeli maqsatty tolyqqandy júzege asyrý, ıaǵnı taýar­lar­dyń erkin qozǵalysyna tyń serpin berý qajet dep sa­naıdy. Keden shekaralary ashyl­ǵanyna qaramastan, árbir el is júzinde otandyq ón­dirý­shi­lerin EAEO-ǵa qaty­sýshy ózge báse­kelesterden qorǵaýyn jalǵas­tyryp otyr.

– Biz ortaq naryqta kez­desetin kedergiler men shek­teýlerdi jo­ıyp, biryńǵaı tehnı­ka­lyq reglament­ter engizýdi jyl­damdatýy­myz kerek. EAEO-nyń birikken aqparattyq júıesiniń tolyq formatta jumys isteýi múshe mem­leketter arasynda taýar tas­y­maldaý kezindegi bıznes shy­ǵyn­daryn aıtarlyqtaı azaı­týǵa sep­tigin tıgizer edi. Elekt­ron­dy saýda salasynda nátı­jeli yq­pal­dastyq ornatýǵa mol múm­kin­dik bar. Byltyr Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtaǵy atalǵan naryq­tyń jalpy kólemi 80 mıl­lıard dollarǵa jetti. Ja­qyn arada bul kórsetkish eki ese ulǵaıýy múm­kin. Alaıda muny­men toqtap qalmaımyz. Ke­den­dik rásimderdi jetildirý jáne onlaın saýdanyń tıim­di, teń quqyly ekojúıesin qu­rý baǵy­tynda barynsha belsendi ju­mys isteýimiz qajet, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar agroónerkásip kesheni yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyty retinde atap ótildi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, búginde «eýrazııalyq bestik» elderi ózin-ózi azyq-túlikpen qamtamasyz etý isinde joǵary nátıjege qol jetkize aldy.

– Soǵan qaramastan, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqqa múshe elder­diń álemdik naryqtaǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderi eksportynyń úlesi áli de óte tómen, ıaǵnı eki paıyzdan sál ǵana asady. Al dúnıejúzinde 800 mıl­lıonnan astam adam ashtyq pen azyq-túlik tapshylyǵynyń zardabyn tartyp otyr. О́kinishke qaraı, azyq-túlik jetkizýge qazirgi geosaıası ah­ýal, ásirese birinshi kezekte sanksııalar kedergi keltirip jatyr. Saldarynan azyq-túlikke muqtaj halyq japa shegip otyr. Sarapshylardyń baǵalaýyn­sha, EAEO elderiniń áleýeti 600 mı­l­lıonǵa jýyq adamǵa tamaq ta­ýyp berýge jetedi. Sondyqtan báse­kege qabiletti, ekologııalyq taza jáne eksportqa baǵdarlanǵan, ozyq halyqaralyq standarttarǵa saı ó­nim shyǵarý maqsatynda tyǵyz koopera­sııa­lyq baılanystardy jolǵa qoıý basym baǵyttarymyzdyń birine aınalýy kerek. Sondaı-aq agrologıstıka jáne ónim saqtaý júıesin damytyp, aýyl sharýashylyǵy salasyna sıfrlyq sheshimderdi engizý úshin kúsh biriktirýimiz qajet. Birlesken agroınnovasııalyq ortalyqtar qurý máselesin pysyqtaǵan jón. Mundaı ortalyqtar agroónerkásip keshenin kommersııalandyrýmen jáne óndiriske jańa tehnologııalardy engizýmen aınalysady, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysynyń pikirinshe, EAEO kúlli Eýrazııa keńistigin baılanystyratyn strategııalyq býyn qyzmetin atqarady. Uıymnyń osy már­tebesin saqtap qalýǵa múshe memle­ketterdiń barlyq múmkindigi bar.

– Bul jerde, eń aldymen, Taıaý Shyǵys, Iran, Pákistan jáne Úndistan elderine shyǵatyn «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytý týraly sóz bolyp otyr. Osy oraıda Qazaqstannyń bastamasymen «Chelıabınsk – Bolashaq – Iran» baǵytyn iske qosý jobasynyń júzege asyryla bastaǵany qýanta­dy. Biz óz tarapymyzdan elimizdegi temir­­jol jelileri men avtomobıl joldarynyń talapqa saı kelmeıtin ýchaskelerin rekonstrýksııalaýǵa ázir­miz. Men bul rette «Beıneý – Mań­ǵys­taý», «Maqat – Qandyaǵash» temirjol jelisi men «Beıneý – Shalqar» avtomobıl joly týraly aıtyp otyrmyn. Kólik dálizin odan ári damytý úshin Qazaqstan, Reseı jáne Túrikmenstannyń logıstıkalyq kompanııalary birlesken kásiporyn quryp jatyr. EAEO-ǵa múshe ózge elderdiń temirjol ákimshilikterin osy jumysqa atsalysýǵa shaqyramyn. Qazaqstan óziniń kólik-logıstıkalyq qurylymy men onyń Eýrazııalyq ekonomıka­lyq odaqpen baılanysyn belsendi nyǵaıtyp keledi. Biz Qytaıdyń Sıan qalasynda jáne Grýzııanyń Potı portynda qazaqstandyq termınaldardyń qurylysyn aıaqtaýǵa jaqyndadyq. Reseı, Qytaı, О́zbekstan jáne Qyrǵyz­stanmen aradaǵy shekarada, sondaı-aq Kaspıı teńizinde 5 transshekaralyq kólik-logıstıkalyq habyn iske qosýdy josparlap otyrmyz. Taıaý jyldary 1 300 shaqyrymdyq jańa temirjol jelisiniń, «Baqty» jáne «Qaljat» qurǵaq porttaryn, sondaı-aq Irannyń Bender-Abbas qalasynda teńiz portyn salý josparlanǵan. EAEO-ǵa múshe memleketterdi ózara tıimdi jobalardy birlese iske asyrýǵa, sonyń ishinde iri strategııalyq porttar­dyń serik­tes jelilerin, logıstıkalyq orta­ly­qtar men poshta habtaryn salýǵa shaqy­ramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Budan bólek, Memleket basshysy «EAEO-nyń sıfrlyq kún tár­tibi» men Qytaıdyń «Sıfrlyq jibek joly» bastamasyn ushtastyrý múm­kin­digin qarastyrýdy usyndy. Prezı­dent­tiń pikirinshe, sıfrlyq jáne ıntel­lek­týaldyq yqpaldastyqtyń jetil­di­ril­­gen modelin qurý Eýrazııa keńis­tigin­degi elder ekonomıkasynyń damýyna eleýli úles qosady.

– Sıfrlyq tehnologııa men jasandy ıntellekt salalaryndaǵy ynty­maqtastyqtyń keleshegi zor. Jekelegen salalardyń ǵana emes, tutas memleketter men birlestikterdiń keleshektegi tehnologııalyq progresi osyǵan tikeleı baılanysty ekeni anyq. Qazaqstan sıfrlyq sheshimderdi tabysty paıdalanyp otyr. Elimiz­degi memlekettik qyzmettiń 90 pa­ıyzdan astamy elektrondy túrde kór­setiledi. 2026 jylǵa qaraı IT sala­synyń eksporttyq kórsetkishin bir mıllıard dollarǵa deıin jetkizýge nıettimiz. Qazaqstan atalǵan saladaǵy yntymaqtastyqty jan-jaqty damytý­dy jaqtaıdy. Osy oraıda Úndi muhıty jaǵalaýymen ótetin halyq­aralyq jelilerge qosylý úshin «Reseı – Qazaq­stan – Iran» baǵytynda tal­shyq­ty-optıkalyq jeli tartý múmkin­digin qarastyrýdy usynamyn. Bul Eýra­zııa keńistiginde trafık tran­zıti­niń balamaly baǵytyn usynyp qana qoı­maı, jahandyq deńgeıdegi derekter logıs­tıkasynda EAEO-nyń ornyn aıtarlyqtaı kúsheıtýge múmkindik beredi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy osy kúrdeli kezeńde úshinshi eldermen jáne ınte­grasııalyq birlestiktermen saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damyta otyryp, syrtqy saıasatta EAEO-nyń áleýetin kezeń-kezeńimen nyǵaıtý mańyzdy ekenine toqtaldy.

– Biz Iranmen Erkin saýda týraly tolyq formatty kelisimge qol qoıý­dy quptaımyz. Bul el bizdiń saý­da-ekonomıkalyq baılanysymyzda ma­ńyzdy ról atqarady. Úndistan, Birik­ken Arab Ámirlikteri, Mysyr, In­do­nezııa, Mońǵolııa jáne basqa da múd­deli eldermen osy baǵyttaǵy maq­satty jumysty jalǵastyrǵan jón, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev sóziniń sońynda Reseıdiń Uıymǵa tóraǵa­lyǵy tabysty aıaqtalýymen Vladımır Pýtındi quttyqtady. Sondaı-aq Nıkol Pashınıanǵa Armenııanyń 2024 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organdaryna nátıjeli tóraǵalyq etýine tilektestik bildirdi. Budan bólek, Qazaq­­­stan Prezıdenti Eýrazııalyq eko­no­­­mıkalyq komıssııa tóraǵasy laýa­­zymyndaǵy mıssııasyn aıaqtaǵan Mıhaıl Mıasnıkovıchke alǵys aıtty.

Sammıtke Qazaqstan Prezıdentimen qatar, Reseı Prezıdenti – JEEK tór­aǵasy Vladımır Pýtın, Armenııa Premer-mınıstri Nıkol Pashınıan, Be­la­rýs Prezıdenti Aleksandr Lý­ka­shen­ko, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sa­dyr Ja­­parov qatysty, sondaı-aq EAEO ja­nyn­­daǵy baqylaýshy memle­ket basshysy – Kýba Prezıdenti Mı­gel Marıo Dıas-Ka­nel Bermýdes beıne­ún­deý joldady.

Jıyn qorytyndysy boıyn­sha birqatar qujat qabyldandy. Uıym­ǵa mú­she memleketterdiń basshylary Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq komıssııa al­qasynyń tóraǵasy qyz­metine Qazaq­stannyń ókili Baqytjan Saǵyntaevty saılady.