Jerasty kózderinen tartylatyn tirshilik nárin turǵyndardyń kútkenine kóp bolǵanymen, jobanyń belgilengen baǵdarlamaǵa saı atqarylmaýy óńirdegi onsyz da ýshyǵyp turǵan sý tapshylyǵy men sapasy máselesin odan ári kúrdelendire tústi.
Jalpy, joba aıasynda jerasty sý kózderinen (Úıtas-Aıdos, Esqula) keletin sýmen qamtý kólemin 70%-dan 100%-ǵa deıin ulǵaıtý kózdelgen. О́ńirdi sýmen jabdyqtaý isi jerústi jáne jerasty sý kózderi – Keńgir sý oımasy men «Úıtas-Aıdos» ken orny esebinen júzege asyrylady. Úsh kezeńnen turatyn joba kelesi jylǵa deıin jalǵasady.
Qalany jerasty sýymen qamtý deńgeıin 2026 jyldyń sońyna qaraı 70%-ǵa, 2027 jyly 100%-ǵa jetkizý josparlanǵan. Negizi, Aıdos jerasty sýynyń ken orny Jezqazǵan qalasyn sýmen qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Osyǵan deıin 1967–1985 jyldary salynǵan sý qubyry ábden tozyp, zamanaýı talaptarǵa sáıkes kelmeı qalǵan edi. Sondyqtan «Jezqazǵan qalasynyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bólimi» nysan qurylysyna tapsyrys bergen.
2023 jyly oblys ákimdigi ókilderiniń BAQ-qa bergen aqparatynda: «О́ńir turǵyndaryn tolǵandyratyn ózekti máseleniń biri – sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý. Investısııa kólemi 16,2 mlrd teńgeni quraıtyn Jezqazǵan qalasyndaǵy «Úıtas-Aıdos» sý qabyldaǵyshynyń II kótergish sorǵy stansasyn qaıta jańartý bastaldy. 2022 jyly qurylystyń bastalýyna 100 mln teńge bólindi. Qazir Úkimet rezervinen 8 mlrd teńge somasynda qarajat bólý máselesi pysyqtalyp jatyr», delingen.
Sol 2023 jyly oblysta «Úıtas-Aıdos» sý qubyrlaryn jańartý jumysy qolǵa alynyp, «Bi Global» merdiger uıymy birinshi kezeńniń jumysyn 80%-ǵa oryndaǵanyn málimdegen.
2024 jyly «Úıtas-Aıdos» sý qabyldaǵyshynyń salynǵaly jóndeý kórmegen sorǵy stansasy 56 jyldan keıin jańartylyp, zamanaýı qýatty sorǵylardy ornatý jumysy júrgizildi. Jańa qubyrlardy Jezqazǵan qalasyndaǵy sharýashylyq-aýyzsýdy tazartý ortalyǵyna deıin jetkizip, ótken jyldyń ortasynda turǵyndardy sapaly aýyzsýmen qamtýǵa múmkindik bar ekeni birneshe ret aıtyldy. Sol jyldyń qazan aıynda Ulytaý oblysynyń burynǵy ákimi Berik Ábdiǵalıuly áleýmettik jelidegi paraqshasynda: «Oblys ortalyǵyn sapaly aýyzsýmen qamtý maqsatynda qolǵa alynǵan «Úıtas-Aıdos» jerasty sýaǵarynan tirshilik nárin tartý jobasy aıaqtalý satysynda. Jańa qubyrlar tolyqtaı aýystyryldy. Nátıjesinde, keler jyly jezqazǵandyqtar sapaly sýǵa qol jetkizedi», dep jazǵan edi.
Alaıda budan keıin óńir basshysy aýysyp, oblys tizginin Dastan Ryspekov ustady. Bul joba aldyńǵy ákim jazǵandaı tez aıaqtala qoımady. 2025 jyly óńir basshysy uzaq ýaqyttan beri alǵash ret aýqymdy jańǵyrtýdan ótken «Úıtas-Aıdos» jerasty sý qorynyń ekinshi kótergish sorǵysynyń jumysyn tekserdi. Sý qorynyń ekinshi kótergish stansasyna úsh jańa sorǵy ornatylyp, 60 jyldan keıin alǵash ret rezervýar men sý júıeleri tolyq jańartylǵan. Jańa transformatorlyq qosalqy stansa iske qosyldy. Osy jyldyń kúzinde atalǵan aýmaqtan oblys ortalyǵyna deıin uzyndyǵy 50 shaqyrym bolatyn jańa sý qubyrlaryn tartý jumysy aıaqtalǵany málim boldy. Sorǵy stansasyna sý jelileri jetkizile bastap, onda uńǵyma qazý, qubyr jelilerin tartý jumysy júrgiziletini de habarlandy. Uńǵymalar keler jyldyń kókteminde iske qosylýǵa tıis.
Osyǵan qaramastan, Jezqazǵanda aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesi áli de ótkir turǵanyn atqarýshy bılik ókilderi jaqsy biledi. Byltyr qańtar aıynyń ortasynda Májilis tóraǵasy Erlan Qoshanov bir top depýtatpen óńirge jumys saparymen kelip, Jezqazǵan, Sátbaev qalalarynyń turǵyndarymen kezdesti. Ol óz sózinde: «Jezqazǵan qalasyndaǵy gıdrotehnıkalyq sehtyń jumysymen tanystyq. Oblys ortalyǵyndaǵy ózekti máseleniń biri – halyqty sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý kúni búginge deıin sheshimin tappaı keledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2022 jyly birqatar is-shara atqaryldy. Biraq áli de kóptegen suraq sheshilmegen kúıi qalyp otyr. Jezqazǵandy aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesin jerasty sý kózderin paıdalaný arqyly eki sý qubyry – Esqula, «Úıtas-Aıdos» sý júıeleri esebinen sheshý josparlandy. 2025 jyly Jezqazǵandy aýyzsýmen qamtamasyz etý baǵytynda naqty qadamdar jasalýǵa tıis. О́ıtkeni ulytaýlyqtardyń densaýlyǵy men ál-aýqaty osyǵan, óńirdegi ekologııalyq jaǵdaıǵa tikeleı baılanysty», dep qadap aıtqan bolatyn.
Máseleniń mán-jaıyn bilý maqsatynda júgingenimizde, Jezqazǵan qalasy ákiminiń orynbasary Asylan Álipuly: «Halyqty sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý maqsatyndaǵy asa mańyzdy baǵyt – «Úıtas-Aıdos» sý alý qurylymdaryn qaıta qurý jobasynyń I kezeńi iske qosyldy. Nátıjesinde, halyqqa jetkiziletin aýyzsýdyń 30%-yn jerasty sýlary qurap otyr. 2025 jyly atalǵan jobanyń II kezeńi bastaldy. Quny – 6,4 mlrd teńge. Bul maqsatta respýblıkalyq bıýdjetten 1,8 mlrd teńge bólinip, qurylys-montajdaý jumysy júrgizilip jatyr. 2026 jylǵa qajetti qarajat kólemi 4,6 mlrd teńgeni quraıdy. Bıýdjettik ótinim tapsyryldy, arnaýly memlekettik qor esebinen qarjylandyrý josparlanyp otyr. Jobanyń III kezeńi Úıtas ken ornynyń uńǵymalary men qurama kollektorlaryn rekonstrýksııalaýdy qamtıdy, quny – 2,7 mlrd teńge. Qurylys jumysy bıyl bastalady, joǵaryda aıtylǵan bıýdjetterge ótinim tapsyryldy. Bıyl oblystyq bıýdjetten 10 mln teńge bólinip, merdiger uıymmen shart jasaldy», dedi.
Jobanyń atqarylyp jatqan jumys kólemi jóninde Jezqazǵan qalasynyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń basshysy Murat Seıtqazınov: «Byltyr Aıdos ken ornyndaǵy jeras-ty sý alý qurylysyn rekonstrýksııa-laý jobasyna respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten 1 mlrd 865 mln 629 myń teńge bólinip, tolyq ıgerildi. Jumystyń oryndalý deńgeıi – 94%. Qazir 17 shaqyrym 812 metr sý qubyry jelileri jańartylyp, sý shyǵyny azaıtyldy, aýyzsý sapasy jaqsardy. Bıyl jobany jalǵastyrýǵa 1 mlrd 623 mln 927 myń teńge qarastyrylǵan. Josparǵa sáıkes, sý qubyry jelilerin tartý, demontajdaý, elektr jelilerin montajdaý, uńǵymalar ústinen pa-vılondar salý kózdelgen. Sonymen qatar Úıtas ken orny jónindegi joba da iske asyrylyp jatyr. О́tken jyly 240 metr transheıa qazý jumysy júrgizildi. Bıyl bul jobaǵa 1 mlrd 754 mln 463 myń teńge bólinip, uńǵymalar burǵylaý, sý alý ınfraqurylymyn damytý josparlanǵan. Jezqazǵan qalasy turǵyndaryn «Úıtas-Aıdos» ken ornynyń jerasty kózderinen aýyzsýmen qamtamasyz etýge qatysty sý tartý qurylysyn jańǵyrtý, onyń ishinde uńǵymalardy qaıta burǵylaý, kollektorlardy ornatý baǵdarlamasy jalǵasyn tabady», dep málimdedi.
Sonymen «Úıtas-Aıdos» jobasynyń I kezeńi aıaqtalyp, sý qabyldaý ornyndaǵy kóterme sorǵy jańartylyp, dıametri 800 mm bolatyn 51 shaqyrymdyq qubyr aýystyryldy. Sý jınaý, súzý júıeleri ornatyldy. Sýqoımalary men sorǵy stansalarynyń qurylysy máresine jetti. Jezqazǵan qalasynyń sharýashylyq-aýyzsýdy tazartý ortalyǵynda iske qosý-retteý jumysy qolǵa alyndy.
2022 jyly bastalǵan birinshi kezeń tórt jylǵa sozylyp, Jezqazǵannyń 30%-y ǵana jerasty sýymen qamtyldy. Bul – kózdegen mejeniń jartysyna da jetpeıtin kórsetkish. Bıylǵy jyldyń sońyna deıin qalany jer-asty sýymen qamtý deńgeıin 70%-ǵa ulǵaıtý kózdelip otyr. Degenmen bir jyldyń ishinde 70%-ǵa jete qoıatyny kúmán týǵyzatyny ras. 2027 jyly 100%-ǵa jetkizý josparlanǵan. Árıne, jobanyń kezeń-kezeńimen júzege asýy birte-birte jerústi sýyna táýeldilikti azaıtyp, nátıjesinde, tolyqtaı taza aýyzsýǵa qol jetkizýge múmkindik beretini qýantady. О́kinishke qaraı, atalǵan jobanyń tolyq nátıjesin kórip, sapaly sýdyń ıgiligin seziný úshin Jezqazǵan qalasy men jaqyn mańdaǵy eldi meken turǵyndary áli de biraz ýaqyt kútýge májbúr bolatyn syńaıly.
Jezqazǵan – iri ónerkásip ortalyǵy. Sol turǵyda oblys ortalyǵyn aýyzsýmen, onyń ishinde jerasty sýlarymen qamtamasyz etý – ómirlik mańyzy bar strategııalyq másele, qalanyń ekologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq qaýipsizdiginiń basty kepili. Osy oraıda jerasty sý qorlaryn ıgerý men tıimdi paıdalanýǵa memlekettik deńgeıde erekshe mán berilip, salaǵa jaýapty barlyq quzyretti organdardyń jaýapkershiligin barynsha arttyrý – kezek kúttirmeıtin mindet. Jobaǵa bólingen árbir teńgeniń maqsatty jumsalýy qadaǵalanýǵa tıis. Qoǵamdyq, memlekettik baqylaýdy kúsheıtý kerek. Salǵyrttyq tanytqan, jumysty sozbalańǵa salǵan nemese sapasyz jumys istegen merdigerler men jaýapty tulǵalarǵa zań aıasynda qatań sharalar qoldanylýy qajet.
Ulytaý oblysy
