– Qazir Ǵafekeńdi kózi kórgen qalamdastary men zamandastarynyń qatary da sırep qaldy. Keıingi jastar ardaqty aqyn týraly jaqyn bilgisi keledi. Jalpy, ákeńizdiń bolmysy, minezi qandaı edi, áńgimeni sodan órbitsek...
– Osy suraqqa jaýap berýge azdap qınalamyn. Nege deseńiz, men qazaqtyń baıyrǵy dástúrimen ájemniń baýyrynda ósip, sonyń tárbıesin aldym. Ájemniń minezi qataldaý edi. Ákemdi meniń janyma jolata bermeıtin. Ekeýmiz aǵaly-inili sekildi boldyq. Oǵan «siz» dep sóıleýshi edim. Ájem 10- synypta oqyp júrgende dúnıe saldy. Odan keıin Máskeýge oqýǵa kettim. Ony támamdaǵan soń qyzmetke ornalastym. Úılendim. Sondyqtan ákemniń qasynda júrip, tálim-tárbıesin tolyq aldym dep aıta almaımyn. Biraq ata-anamdy óte jaqsy kórdim. Ekeýiniń de qoldary ashyq, dastarqandary mol, qonaqjaı jandar bolatyn. Bizdiń úıden qonaq úzilmeıtin. Men nemese qaryndasym sabaqtan «5» alyp kelsek, sonyń ózi toıǵa ulasatyn. Soǵystan keıingi qıynshylyq jyldary biz Almatydaǵy Tastaq shaǵyn aýdanynda páter jaldap turdyq. Osy úıde ákemniń dostary, joldastary jıi bas qosatyn. Bári de belgili aqyn-jazýshylar. Quddy, bizdiń úı ádebıet salony sekildi edi. О́leń oqıdy, án salady. Tańǵa deıin dýyldap otyrady. Arasynda oıyn oınaıdy. Oıyndary da qyzyq, mektep oqýshylary sekildi qoldaryna bir-bir qalam men aq paraq alyp, soǵan ataqty adamdardyń esimderin jasyrady. Bireýi bas árpin aıtady, kelesisi sony taýyp alýy kerek. Ákem keıin Tastaqtan jer alyp, úı saldy. Jyr jınaqtary jaryq kórip, elge tanyla bastady. Ol kisiniń minezi ashyq, jaıdarly, «bireýge bolsyn» dep turatyn keń adam edi. Jamandyqpen jany qas bolatyn. Únemi kóńildi júrip, ortasyn dýmanǵa aınaldyryp jiberetin. Tabanda taýyp aıtatyn aıtqyshtyǵy da bar.
– Máskeýdegi M. Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda oqýyńyzǵa ol kisiniń yqpaly boldy ma?
– Árıne. Mektepte matematıkany óte jaqsy oqydym. Osy pánnen ótetin túrli olımpıadalarǵa qatysyp, júldeger boldym. Orta mektepti bitirgen soń fızıka-matematıka fakýltetine baramyn dep daıyndalyp júrdim. Biraq bári basqasha órbidi. Sol jyly Jazýshylar odaǵyna M. Gorkıı atyndaǵy ádebıet ınstıtýtynan Qazaqstannan talapkerler qabyldaýǵa mamandar keledi. Ákem maǵan sony aıtyp keldi de: «Sen óleń jazasyń ǵoı, sony maǵan jınaqtap ber. Qujatyńdy tapsyryp kóreıik», dedi. Bozbalalyq shaqta bári de óleń jazady ǵoı. Biraq aqyn bolamyn dep oılaǵan emespin. Sol jyly atalǵan oqý ornyna bizden 300-den asa úmitker qujat tapsyrypty, sonyń ishinen beseýmiz qabyldandyq. Máskeýdegi qyzyqqa toly stýdenttik jyldar kózdi ashyp-jumǵansha zýyldap óte shyqty. Dıplom qorǵaıtyn kún de keldi. Biraq ony aldyn ala ata-anama aıtqan joq edim. Sóıtsem, sol kúni maǵan aıtpaı ákem Máskeýge ushyp kelipti. Zalda otyrǵanyn kórip, qulap qala jazdadym. Dıplomdyq jumysymdy óte sátti qorǵadym. О́leńderimdi, aýdarmalarymdy oqydym. Aýdarmalardyń ishinde ákemniń de týyndylary bar edi. Bir jaǵynan ol «meniń óleńderimdi durys aýdarmapsyń» dep aıta ma dep qoryqtym. Biraq komıssııa músheleri aýdarmalarymdy joǵary baǵalady. Ákem de dán rıza boldy. Sodan meni kezinde orystyń uly aqyny A. Pýshkın toqtap, aýqattanǵan bir meıramhanaǵa alyp bardy.
Máskeýden oqý bitirip kelgennen keıin «Jazýshy» baspasynyń orys redaksııasyna qatardaǵy redaktor bolyp ornalastym. Ádebıet ınstıtýynda sabaq bergen bilikti ustazdarymyz kórkem shyǵarmaǵa joǵary talap qoıatyn. Sony bizdiń de boıymyzǵa sińirdi. Al munda jaǵdaı múlde basqasha. Avtorlardan túrli qoljazbalar túsedi. Onyń ishinde jaqsylary da, ortashalary da, tipti iske alǵysyzdary da kezdesedi. Sondaı tatymy joq keıbir qoljazbalardy «jaramaıdy» dep ıelerine qaıtaryp bergem. Sol úshin bálege qaldym. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń mádenıet bólimine meniń ústimnen aryz túsipti. Bir kúni bólim meńgerýshisi shaqyryp jatyr degen habar jetti. Bardym. Mıhaıl Ivanovıch Esenálıev esimdi júzi jyly kisi qabyldady. «Balam, bir top aqyn-jazýshylar, onyń ishinde maıdanger qalamgerler bar. Sonyń bári baspaǵa bir jas redaktor kelip, bizge qalaı jazýdy úırete bastady degen aryz túsirdi. Buǵan ne aıtasyń?» dedi. О́zimmen birge sol qoljazbalardy, oǵan jazǵan pikirlerimdi, eskertpelerimdi alyp barǵam. Ol kisi sony bir saǵatqa jýyq asyqpaı otyryp qarap: «Balam, seniki durys, bara ber», dedi qolymdy qysyp. Sol kezdegi laýazymdy tulǵalardyń minezi, mádenıeti qandaı bólek. Qazirgi sheneýniktermen múlde salystyra almaısyń. Ýaqyttyń qalaı ózgergenin sodan baıqaısyz. Aryzdy jazǵandardyń bári – ákemniń tanystary. Oǵan da aıtypty. Bir kúni maǵan: «Balam, qatty ketpeseńshi, sen áli jassyń», dedi. «Áke, men ózime berilgen jumysty oryndadym. Eger ony durys istemesem, sizdiń atyńyzǵa kir keledi», dep edim, «Jaraıdy», dedi biraýyz sózben. Budan keıin ol kisi meniń qyzmetime, jumysyma aralasqan emes.
– Ákeńizdiń qandaı aqyl-keńesi oıyńyzda qaldy...
– Ákemniń jas kúnimde maǵan aıtqan úsh keńesi bar. Sony ómirime temirqazyq etip ustanyp kelemin. Birinshisi – eshkimge ýáde berme, berdiń be, orynda. Ekinshisi – bir jumysty bastasań, ony sońyna deıin jetkizip, tııanaqty oryndaýǵa umtyl. Úshinshisi – búgin isteıtin jumysyńdy eshqashan erteńge qaldyrýshy bolma. Bylaısha aıtqanda, qarapaıym ǵana aıta salǵan sóz sekildi. Biraq maǵan erekshe áser etti. Onyń aıtqan osy úsh keńesi – ómirde meni únemi alǵa jetelep, bále-jaladan qutqaryp keledi.
– Shyǵarmashylyqpen qaı kezde aınalysatyn edi?
– Ákem uıqydan boza ala tańnan turyp, tańǵy asyn iship alǵannan keıin segizge deıin tapjylmaı otyryp jumys isteıdi. Oǵan gazet-jýrnaldan, televıdenıe men radıodan kóp tapsyrys túsetin. Sonyń barlyǵyn oryndaıdy. Maqala deısiz be, aýdarma deısiz be, ssenarıı deısiz be, óte jyldam jazady. Temekisin tartyp, yńyldap otyryp, óleńdi de burqyratyp tastaıdy. Biraq óleńdi qolymen kólegeılep jazady. Bir baıqaǵanym, ákem shyǵarmashylyqpen túske deıin ónimdi aınalysýshy edi. Keıde maǵan tańerteń habarlasyp, «Men anany jazdym, mynany jazdym, sen ne istediń?» dep surap, «jynyma» tıetin. Uıqymyz qanbaıtyn jas kezimiz ǵoı. Negizinen kúndelikti qalyptasqan tártibi solaı. Odan keıin tańǵy toǵyzda «Juldyz» jýrnalyndaǵy qyzmetine barady. Ondaǵy jumystaryn da túske deıin aıaqtap tastaıdy. Sodan keıin qoly bos. Tústen keıin túrli jıyndarǵa qatysady. Tamasha aqyn Jarasqan Ábdirashev ákeme arnaǵan epıgrammasynda bolmysyn dál beınelegen. Keshke úıge keledi. Teledıdarǵa kóp úńilmeıdi. Erte uıyqtap qalady. Qazir men de ákem sekildi erte turyp, barlyq jumysymdy túske deıin oryndaýǵa tyrysamyn.
Jalpy, ol kisi birge júrgen qalamdastarynyń týyndylary týraly ashy syn jazyp, artyq pikir aıtqan emes. Bir qaınaýy jetpegen shyǵarma bolsa da, sony ózi túzep, kúzep, tolyqtyryp, jýrnalǵa jarııalaıtyn. Keıde ekeýmiz ońasha áńgimelesip otyrǵanda, sol týraly aıtqanda, «Qaıtesiń, kim aqyn, kim aqyn emes, ony oqyrmannyń ózi baǵalaıdy», dep sózin qysqa qaıyratyn.
Ákem ómiriniń sońǵy jyldarynda keıbir maqalalaryn oryssha jazdy. Keıde maǵan sol dúnıelerin «Ústinen qarap bershi», dep usynatyn. Basynda qarap, odan keıin qoıdym. Birde soǵan renjigendeı keıip tanytty. Sosyn: «Sizdiń oryssha jazǵan maqalalaryńyzdan qazaqtyń rýhy, minezi ańqyp turady. Sóılemderińiz de kórkem. Men ony túzesem qarabaıyr bolyp qalady», dep túsindirdim. Ol oryssha da sheshen sóılep, saýatty jazatyn.
– Ádebı ortada kimdermen jaqyn syılasyp, aralasty?
– Joǵaryda Tastaqta turǵanymyzda úıge aqyn-jazýshylar jıi keletinin aıttym. Ájem qaıtys bolǵannan keıin ákem ózi salǵan úıin satyp, aqyn Qaınekeı Jarmaǵambetovtiń úsh bólmeli páterinde bir jylǵa taıaý turdyq. Qaınekeı aǵa ákemniń oqýyna da, Almatyda jumysqa qalýyna da qoldaý kórsetken. Ol kisi meni qatty jaqsy kóretin. Kitaphanasy óte baı bolatyn. Men sol kitaphanadan kóp kitap alyp oqydym. Syrbaı aǵamyzdyń otbasymen bir úıimiz sekildi aralastyq. Odan keıin Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov sekildi ádebıet alyptarymen de jaqyn syılasty. Bul kisiler anamnyń qolynan dám tatty. Ákem Sábeńmen birge talaı issaparǵa shyqty. Sol saparda túsken sýretteriniń birazy úıde saqtalǵan. Al Ǵabeńmen syılastyǵy múlde bólek. Ǵabeń qaıda barsa, ákem de sonda baratyn. Eshqashan qasynan qaldyrmaıtyn. Ol kisi de ákemniń shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalady. Ákem Ǵabeń týraly «Eltinjal» atty jınaǵynda jazýshynyń týǵan jeri, elge sapary, shyǵarmashylyǵy týraly keń qamtyp jazdy. Dosym Valerıı Mıhaılovtyń «Ǵalamat jut shejiresi» atty derekti hıkaıaty ákemniń ashtyq týraly jazǵan bir áńgimesinen bastalady. Bul áńgimeni oǵan Ǵabıt Músirepov aıtyp bergen. О́ıtkeni Ǵabeń alapat ashtyq jyldary Torǵaıǵa baryp, sol oqıǵalardy óz kózimen kórgen. Aıtýly aqyn Taıyr Jarokovpen de ini-dos boldy. Jazýshy Muhamedjan Dúzenov te úıge jıi bas suǵatyn. Ákem ózin Qasym Amanjolovtyń shákirtimin dep sanaıtyn. Aqynnyń asqaq minezin, óleńderin aýzynan tastamaıtyn. Sondaı-aq onyń sol kezdegi odaq kóleminde jaqyn syılasatyn aqyn dostary da kóp edi. Solardyń biraz jyr jınaqtaryn qazaqshaǵa aýdardy. Ataqty partızan jazýshy Qasym Qaısenov pen Reıhstagqa birinshi bolyp Jeńis týyn tikken qazaq batyry Raqymjan Qoshqarbaevpen de tyǵyz aralasty. О́zinen jasy kishi bolsa da, Saǵı Jıenbaev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myrza Áli, Shámil Muhamedjanov sekildi aqyn inilerin erekshe jaqsy kórdi.
– Ǵafekeńniń jurtshylyqqa beımálim taǵy qandaı qyrlaryn bilesiz?
– Ákem ádebıettegi qadamyn jyrshylyqtan bastaǵan. Bala kúninen Qazaqstannyń halyq aqyny, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurhan Ahmetbekovtiń «Ury Qarǵa», «Esim seri» atty dastandary men kóne qıssalardy jattap alyp, aýyldaǵy jıyn-toılarda aıtyp júripti. Aıtysqa da qatysqan. Bul balalyq shaǵy týraly baıandaıtyn «Jelqaıyq» atty kitabynda keńirek qamtylǵan. Ákemniń ekinshi qyry – ánshiligi. Ásirese Qasym Amanjolovtyń «Darıǵa, sol qyz» ánin qońyr daýysymen óz mánerine salyp oryndaıtyn. Bul ándi talaı ánshi aıtty, biraq ol basqasha shyrqaıtyn. Alpysqa tolǵanda týǵan jeri – Torǵaıǵa baryp, «Men saǵan sábımin» atty derekti fılm túsirdim. Ákemniń aıtýynda osy ándi jazyp alsam dep oıladym. Biraq onyń túrli is-sharalardan qoly bosamady. Almatyǵa ketetin sońǵy kúni ǵana jazyp aldym. Bul kezde ákemniń daýysy eptep qarlyǵyp qalǵan edi. Sonda da taspaǵa daýysyn túsirip alǵanyma qýanamyn. Ákem anam ekeýi qosylyp, Muhtar Shahanovtyń «Jubaılar jyry» ánin de keremet shyrqaıtyn.
Ánshilik degennen shyǵady. Birde Tatarstanǵa barsam, ákem sózin jazǵan «Ana týraly jyr» atty ándi jergilikti turǵyndar tatardyń halyq áni dep aıtyp júr eken. Sodan keıin men ondaǵy jaqyn dostaryma ánniń tarıhyn baıandap berdim. Umytpasam, 1965 jyly bizdiń úıge juqaltań bir er adam keldi. Ákem ony qushaq jaıa qarsy alyp, ekeýi áńgimelesip otyrdy. Jaqynda anasy qaıtys bolǵan ba, ákeme ana týraly án shyǵardym, soǵan sen sózin jazyp bar dep aıtyp otyrǵanyn estidim. Bul kompozıtor Shámshi Qaldaıaqov edi. Ol kisi úıden shyǵyp bara jatyp, esiktiń janynda turǵan pıanınony qolymen nusqap: «Muny kim oınaıdy?» dep surady. Ákem meni kórsetip: «Balam oınaıdy», dep jaýap berdi. Men alty jasymnan Ámire Qashaýbaev atyndaǵy mýzykalyq mektepte oqyǵam. Shámshi aǵa pıanınoǵa otyra qalyp, ózi shyǵarǵan áýendi oınady da, nota jazylǵan dápterge «Kompozıtor bolsań Bahtaı bol, aqyn bolsań ákeńdeı bol», dep qoltańbasyn jazyp berdi. Ákemniń anaǵa degen qurmeti bólek edi. «Anamnyń qýaty» atty alǵashqy óleńi 1941 jyly aýdandyq gazette jaryq kórgen. Onyń shyǵarmashylyǵynyń bir ózegi ana taqyrybyna arnalǵan. Ana týraly jazǵan óleńderi óte kóp. «Ana týraly jyr» ániniń sózin jazýyna da onyń osy taqyrypqa etene jaqyndyǵy sebep bolsa kerek.
– Ákeńiz týraly túsirgen derekti fılmge toqtalasyz ba?
– Ol týǵan jeri – Torǵaıdy erekshe jaqsy kórdi. Almatydan qııan túkpirdegi Torǵaıǵa jetý ońaı emes. Arqalyqtan ári 300 shaqyrym jol júresiń. Qara jol soǵyp tastaıdy. Biraq ákem elge tabany tıisimen sharshaǵanyn múlde umytyp, kóńili kóterilip, jadyrap, jasaryp shyǵa keletin. Torǵaı ózenine baryp shomylady. Qarııalarǵa sálem berip, aǵaıyn-týyspen kezdesip, arqa-jarqa bolady. Onyń shyǵarmashylyǵynda týǵan jer taqyryby úlken ról atqarady. Ákem bala kúninde áke-sheshesinen, aǵalarynan erte aıyrylyp, kóp qıynshylyq kórgen. Sony ózi aıtyp otyratyn. Alpys jyldyq toıy Torǵaıda aýqymdy atalyp ótildi. Biz soǵan derekti fılm túsirý úshin túsirilim tobymyzben bardyq. Fılmde ákemniń ómirin, taǵdyryn jan-jaqty qamtýǵa tyrystym. Ata-anasy týraly da qundy derekterdi keltirdim. Estelikter aıtyldy. Shyǵarmashylyǵy jaıynda baıandaldy. El adamdarynyń aqyndy aıalaǵan jyly qushaǵy kórinis tapty. Halqymyzdyń dástúrin qaıta jańǵyrtyp, ákemdi týǵan jeriniń topyraǵyna aýnattyq. Ákem bul fılmdi kórip, «kózi tirimde bir eskertkish ornattyń», rıza boldy.
Budan bólek, ol 3-4 derekti fılmime tústi. Máselen, «Salt-dástúrler» týraly týyndymda ertekshi qarııanyń beınesin somdady. Sonda oǵan shapan kıgizip, qolyna qobyz ustattym. Bórik ákep berip edim «Balam, bul bireýdiń bas kıimi ǵoı, taǵdyry tıip keter», dep kımedi. О́z bas kıimin kıdi. Jalpy, ol kisiniń baqsylyq qasıeti bar edi. Jas balalarǵa kózim tıedi dep tike qaramaıtyn. Qobyzdy mýzeıden alǵan edik. Fılmdi túsirip jatqanda kamera buzylyp qalyp, biraz áýrege tústik. Ákem sony kórip: « Balam, myna ónerdi qaıtesiń? Azaby kóp eken. Birneshe adam sabylyp júresińder. Bir qurylǵy isten shyqsa, jumysyń toqtap qalady. Sen aqynsyń ǵoı. Aqynǵa ne kerek? Júrdek qalam, aq paraq jáne sıgaret qajet», dep aıtqany esimde. Biraq ol kisiniń ekranda beınesi, daýysy qaldy. Búginge deıin 100-ge jýyq derekti fılm túsirdim. Sonyń bári kóńilimnen shyqty dep aıta almaımyn. Bir jaǵynan oılasam, ákemniń aıtqan sózinde jan bar sekildi.
– Arqaly aqyn ádebıettiń barlyq janrynda ónimdi eńbek etti. Shyǵarmalarynyń bári kitap bolyp shyqty ma?
– Ákem 1994 jyly ómirden ótti. Aldaǵy jyly dúnıeden ozǵanyna 30 jyl bolady. Anam kózi tirisinde ákemniń barlyq ádebı murasyna bas-kóz bolyp, shyǵarmalaryn jınaqtap, qoljazbalaryn tergizip, kóp jumys istedi. Tıisti jaýapty mekemelerge hat jazyp, baspalarǵa usyndy. Nátıjesinde, 10 tomdyǵy jaryq kórdi. Anamnyń arqasynda ákemniń mereıtoılary jaqsy atalyp ótildi. Qostanaı, Astana qalalarynan aqyn esimin mektepke berýge uıytqy boldy. Áke-sheshemniń bir-birine degen mahabbaty erekshe edi. Anam ózi ómirden ótkenshe ákemniń rýhyna adal qyzmet etti. Ákem aýdarmamen de tabandy aınalysty. Ásirese Baırondy aýdarýǵa biraz kúshin jumsady. Densaýlyǵyn da aıamady. «Qorymda qansha sózim bar, sonyń bárin saldym», dep aıtyp otyratyn. Sondaı-aq Lev Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» romanyn da tárjimeledi. Bul týraly oqyrmandar kóp bilmeıdi. Áli de baspa betin kórmegen týyndylary bar. Endi solardy jınaqtap, kitap etip shyǵarsam deımin. Biraq aqyn shyǵarmalary ádebıet zertteýshileri tarapynan tolyq zertteldi deı almaımyn. Gazet-jýrnaldarda shaǵyn maqalalar jaryq kórgenimen, aýqymdy jazylǵan dúnıe az. Ákem týraly sóz bolsa qalsa, ázil áńgimeleri aldymen aýyzǵa iligedi. Onyń súıekti poemalary, dastandary, balladalary, óleńderi, prozalyq dúnıeleri, aýdarmalary óz zertteýshisin kútip jatyr.
– Mine, siz de ol kisiniń jasynan asyp barasyz. Biraq ákege degen saǵynysh basylmaıtyny anyq...
– Ras aıtasyz. Saǵynamyn. Ákemniń arqasynda elden tamyrymdy úzgen joqpyn. Týǵan eline ózimen birge jıi ertip aparatyn. Qarııalardyń qasyna otyrǵyzyp, solardyń áńgimesin tyńdatatyn. Torǵaıdyń aqsaqaldary astarlap óte sheshen sóıleýshi edi. Olardyń eldiń, jerdiń tarıhy týraly aıtqandaryn oıyma toqydym. Jýsannyń ısi qandaı keremet! Qalada óssem de, ulttyq qundylyqtardy bala kúnimnen boıyma sińirdim. Sol úshin ákeme rızamyn. Onyń ómirden ótkenine biraz jyl bolsa da, áli kúnge deıin janymda júrgendeı sezinemin. Túsime kiredi. Rýhymen qoldaıdy. Meniń baqytym Ǵafýdaı ákem bolǵany jáne onyń tálimi dep bilemin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
