Qaratóbedegi halyq qalaýy

Alash sezi ótken jer

Qaratóbe – qara shańy­raq, kıeli bıik degen uǵym­dy bildi­retin baıyrǵy qa­­zaq ataýy ǵoı. Elimizdiń jal­pyulttyq qasıetti ny­san­dary tizimine engen saq zamany eskertkishteri – Se­gizsaı patsha obalary al­qa­by osy Qaratóbe men Shyń­ǵyrlaýdyń shekarasyn­da ja­tyr. Ońtústigin­de Aty­raý­dyń Qyzylqoǵasymen, shy­ǵysynda Aqtóbeniń Oıyl, Qob­dasymen japsarlas jat­qan kıeli topyraqta talaı ta­rıhı oqıǵa ótipti.

1918 jyly aqpan aıynda Ja­hansha men Halel basta­ǵan qazaq zııalylary dál osy Qaratóbede sezd ótkizip, alasapyran ýaqytta Alash úshin asa mańyzdy mılısııa qu­rý, salyq jınaý máselelerin talqylaǵan eken. Arada on jyl ótkende, 1928 jyly 17 qańtarda Qazaq avtonomııa­ly sosıalıstik keńes respýblıkasy ortalyq atqarý komıtetiniń sheshimimen qura­mynda 15 aýdany bar Oral okrýgi quryldy. 15 aýdannyń biri – Jaqsybaı, Qaldyǵaı­ty, Sabynkól, Baıǵutty, Bul­dyrty jáne О́leńti bolys­tarynan quralǵan Qaratóbe aýdany bolatyn. Sol kezdegi aýdannyń jer kólemi – 10,255 sharshy kılometr bolypty. 1928 jyly aýdanda 34072 halyq bolsa, 8116 bas jylqy, 87868 bas iri qara, 1694 bas túıe, 127939 bas qoı men eshki esepte turǵan.

Tarıhqa kóp tereńdemeı qys­qa qaıyrsaq, búgingi Qaratóbede keshegi Alashtyń izi saırap jatyr. Aǵa býynnyń el aldyndaǵy erligin keıingi urpaq umytpaǵan. Alash sıezi ótken meshit ornynda búginde eskertkish belgi ornatylǵan. 2021 jyly munda Alashorda jáne Qaıyrjan Hasa­novtyń memorıaldyq mýzeı ke­sheni ashyldy. Ardager jýrna­lıst, Mahambet atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń qurmetti profes­sory Qaıyrjan Hasanov aǵamyz búkil ǵumyryn osy Qaratóbe óńi­riniń tarıhyn jınaýǵa, tulǵa­la­ryn ha­lyq­qa tanystyrýǵa ar­naǵan ól­ketanýshy edi. Ol ómir­den ót­kende uldary Erjan men Nurjan áke murasyn shashyratpaı, óz qarjysyna úlken mýzeı turǵyzyp, aýdanǵa tartý jasady. Búginde bul mýzeı jas urpaqqa patrıottyq tárbıe beretin, óńirdiń óz tarıhymen tereń tanystyratyn rýhanı ortalyqqa aınalǵan.

Aıtpaqshy, ótken kúzde erekshe bir oqıǵa boldy. Qa­ra­tóbe aýdanynyń quryl­ǵanyna 95 jyl tolýyna jáne Kúnbatys Alash­ordanyń Qa­ra­tóbedegi seziniń 105 jyl­dyǵyna oraı «Altyn ǵasyr» jartylaı marafony ót­ti. Marafonshylar Jym­pıty aýlyndaǵy Alash mý­zeıinde tur­ǵan Alash týyn bir-birine ta­bys ete otyryp, Qaratóbe aýda­­nyn­daǵy mýzeıge jetkizdi. Bul el­diń kóńi­lin selt etkizgen, erekshe áser­­ge bólegen oqıǵa boldy. Mý­zeı­de turǵan Alash týyn kó­rýge aýyldyq okrýgterden mektep oqý­shylary top-tobymen kelip, túrli is-shara ótkizdi.

Táýelsizdik tartýy

Qaratóbe búginde tolyǵy­men tabıǵı gazdyń qyzyǵyn kó­rip otyr. Aýdan boıynsha 22 el­di ­mekenniń 13-inde ortalyq­tandyrylǵan aýyz sý qubyry bar. Bul aýdan halqynyń 91,3 paıyzyn qu­raıdy.

Búginde aýdanda tirkel­gen 421 agroqurylymda 515 turǵyn jumys isteıdi. Jal­py sany 49 273 bas iri qara, 102 132 bas qoı-eshki, 16 523 jylqy, 19 bas túıe tir­kelgen. Aýdanda asyl tu­qymdy malmen aınalysa­tyn 44 sharýashylyqta 7671 sıyr, 120 bas jylqy, 1739 bas qoı ósi­riledi. Bunyń syrtynda bıylǵy jyly «Aýyl amanaty» jobasy boıynsha 113 bas sımental tuqymdy sıyr satyp alyndy.

«Keıingi 5 jyl ishinde aýdan sharýalary 118 traktor jáne bas­qa da 247 tehnıka satyp aldy. Sóıtip, tehnıka­lyq park memleket tarapynan kórsetiletin qol­daýdyń arqasynda 35%-ǵa ja­ńardy. Aýdanda sońǵy málimetter boıynsha 1031 kásipkerlik nysan tirkelip otyr. О́tken 9 aıda kásipkerler 196,7 mln teńge jeke ınvestısııa qu­ıyp, 12 jobany iske qosty. Jańadan 23 adam ju­myspen qamtyldy», deıdi aýdan ákimi Qadyrjan Súıeýǵalıev.

Qaratóbe aýdanynda «Qolje­timdi turǵyn úı – 2020», «Nur­ly jer» baǵ­dar­lamalary aıasyn­da 2006-2020 jyldary 136 tur­ǵyn úı salynyp, 139 otbasy bas­panaly bolǵan. Turmysy tómen otbasylardyń tur­mys jaǵdaıyn jaqsartý maq­satynda aýdan óz kúshimen 13 páter salyp, muqtaj jan­dar­ǵa beripti.

Aýdan aýmaǵynda tek tá­ýel­sizdik jyldarynda ǵana sa­lyn­ǵan bilim ordalaryna toq­tala­ıyq: 1991 jyly Qos­kól aýyldyq bala­­baqsha­sy, 1994 jyly Aqtaı aý­ly­nan 624 oryndyq mektep, 1995 jyly Jýsandoı aýly­nan 324 oryndyq mektep, 1995 jyly Qaraqamys aýly­nan 624 oryndyq mektep, 2006 jy­ly Shóptikól aýlynan 345 oryn­dyq mektep, 2009 jyly Úsh­ana aýyldyq mektebi­niń ǵı­ma­rattary salynǵan. 2009 jy­ly aýdandyq saz mek­tebi ­paı­da­lanýǵa berildi. 2010 jyly 300 oryndyq Qaratóbe mektep gımnazııa­sy jáne 100 oryndyq «Da­ryn» ınternatynyń jańa ǵı­ma­raty, 2012 jyly tıptik úl­gi­degi 108 oryndyq Úsh­aǵash negizgi mektebi jańa­dan salyndy. Al búginde Han­kól, Sonaly, Shalǵyn eldi me­ken­derinde jańa mektep qu­rylysy júrgizilip jatyr. Áne-mine paıdalanýǵa be­ri­­lip, oqýshylardyń shat kúl­kisine tolǵaly tur.

Keıingi jyldary aýdanda jol qurylysyna da jan bitti. Dál qazir «Qarató­be – Jympıty» tas jolynan Shóp­­tikól aýlyna deıingi 1,7 km, «Samara – Shymkent» tas­jolynan Qoskól aýlyna de­ıingi 9 km kirme joldarǵa kúr­deli jóndeý jasalyp jatyr. Al Qaraqamys pen Sýlykól­de aýyl­ishilik joldar saly­nyp jatyr. «Ke­shikpeı «Qara­tó­be – Qaraqamys» aýdan­­dyq mańy­zy bar avtomobıl ­jo­ly­­nyń 30 km-ine kúrde­li jóndeý bas­­­talady», deıdi Qadyrjan Oryn­basaruly.

О́ńirdiń óz uly

Bıyl qarasha aıynda ­eli­­mizdiń ár óńirinde qa­nat­qaqty re­jimde aýdan ákim­derin halyq tikeleı saılap alǵan bolatyn. Mundaı saılaý Batys Qazaqstan obly­sy­nyń úsh aýdanynda ótti. Sonyń biri – Qaratóbe aýdany.

Saıası dodaǵa úsh adam qa­tar tús­ti. Saılaý nátıjesinde Qanat Muqanov – 557 daýys, Ermek Saıynov – 448 daýys, al Qadyr­jan Súıeýǵalıev ­4 329 daýys alyp, Qadyr­jan Orynbasaruly ákim bo­lyp bekitildi. Elimizde ha­lyq saı­laǵan tuńǵysh aýdan ákimi bolǵan soń ba, jańa bas­shynyń qımyl-áreke­tin­de ózgeris bar sııaqty. Muny Qazaq KSR-i­niń eńbek sińirgen mádenıet qyz­met­keri, «Qurmet» ordeniniń ıege­ri, «Qaratóbe aýdany­­nyń Qur­metti azamaty», dás­túr­li aıtys óneriniń aqbereni Sholpan Qydyrnııazova da anyq baıqapty.

«Turaqtylyq pen tatý­lyq­­ty tý etken, birligi bekem, tirligi tynysh, qasıetti Qaratóbeniń má­denı-rýha­nı ahýaly qashan­da qalypty. Men sol úshin tý­ǵan jerimdi maq­tan tutamyn, hal­qynyń aldynda basymdy ıemin, nıet­terine, tilekterine saı adal qyzmet etýge tyrysyp kelemin. Salt-dástúrin saq­taǵan, ónerlisin jaqtaǵan, baba senimin aqtaǵan nebir dúl­dúlder dúnıege kelgen aýdanda urpaq sabaqtastyǵy tamyryn tereńge jaıyp, ná­tıjesin kórip otyrmyz. Eli­mizdegi jańa bastamalarǵa jer­lesterim jatsynbaı qol­daý bildirip keledi. Sonyń bas­tysy – aýdan ákiminiń saılaýy uıymshyldyqpen ótti. Nátıjesinde, óziniń ót­ken tarıhynda aýdanǵa tuń­ǵysh ret óz kadrymyz bı­likke kel­di. Budan burynǵy ákim­der jumys jasamady degen oı ­týyndamasyn, jalpy halqy­nyń aýyzbirliginiń myqtylyǵy bolar, jaman ákim bolǵan joq, bári de ósip ketti. Degenmen qa­zaqtyń «О́z balań ózekke tepseń de ket­peıdi» degen maqalynyń tegin aıtyl­ma­ǵanyn moıyndadyq. Ha­lyq pen bılik birigip ket­ti. Oılaryn ortaǵa salyp, ashyq taldaý jasalyp, she­shim shyǵarylatyn boldy. «Ke­lisip pishilgen ton kelte bolmas» degen. Halqy se­nim artqan soń, saılanbaly ákim de jaýapkershilikpen ba­tyldaý bolady eken. Jańa­shyl, izdengish, bilikti jas­tar bılikke kelýin qol­daı­myn. El bolashaǵynyń kilti – jastar. Qaratóbelikter qa­shanda bıikten kórinetinine senim­dimin, tyń talpynys, eren eńbek bar jerde jaqsylyq kóp bolady», deıdi Sholpan Batyrqyzy.

P.S. Árıne, halyq saılaǵan ákimniń jumysyna baǵa berip, qo­rytyndy jasaýǵa áli erte. Degenmen el ishindegi oń ózge­rister kóńilge qýanysh uıalatady. Halyq senimi – úlken mandat. Jańa sıpattaǵy basshylar senim údesinen shyǵyp jatsa, úmit­tiń aqtalǵany ǵoı. Laıym solaı bolsyn.

Batys Qazaqstan oblysy