Seıbl jylqylary

Ǵalamshardyń tańǵajaıyp ári jumbaq buryshy atalyp ketken qumdy mekende 1800 jyldan beri 350-den asa keme sýǵa batyp, qansha adam izim-ǵaıym joǵalǵan. Araldyń ataýy aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «joqtaý, qara» degendi bil­di­redi. Jańa Shotlandııadan ońtústik-shyǵysqa qaraı 180 km qashyqtyqtaǵy bul jer Kana­daǵa tıesili. Kishkentaı ǵana aral bylaı qaraǵanda ıreleńdegen qurtqa uqsaıdy. Munda aǵash­tar da, dándi daqyldar da, janýar­lar da tamyr jaımaǵan. Tek jabaıy jylqylar ǵana osy qum tóbelerin mekendeıdi. 300 jyl boıy jylqylardyń tuqymy muhıttyń ortasynda qalaı aman qalǵanyna tańǵalasyń.

Seıbl aralyndaǵy jyl­qy­lar­dyń kóbi – 1760 jyly kelgen tuıaq­tylardyń tuqymy. Saýdager Tomas Henkok janýarlardy ıen daladaǵy qumǵa ákeldi. Bular – Andalýsııa, Breton, Berber jáne Norman tuqymdary. Barlyǵy – 60 bas bolǵan. Olar­dyń­ sany aıtarlyqtaı ósip-óngen. Sóıtip, aral men qurlyq arasynda turaq­ty­ jylqy saýdasy paıda boldy. Jylqylardyń baǵasy tómen bolǵandyqtan, saýdagerler mol baılyqqa kenelemiz degen úmitpen Seıblge tuıaqtylardy ákele bergen.

Araldyń kez kelgen núkte­sinen muhıttyń eki jaǵyn da kórýge bolady. Sebebi araldyń uzyndyǵy – 42 km, eni nebári – 1,5 km. Biraz ýaqyttan keıin adamdar bul kózsiz araldy da ıgerdi. 1801 jyly Seıblde qutqarý stansasy ashyldy. Stansa qyzmetkerleri kúnine eki ret araldy aınalyp ótip, sýǵa batqan kemelerden qalǵan qaldyqtardy izdedi. Al jabaıy jylqylar qurlyqqa qulaǵan qutqarý qaıyqtaryn, qajetti qural­dardy, qaldyqtardy, júk­terdi tasymaldady. Osylaısha, ja­baıy jylqylar adamdar men júk­terdi tasýǵa beıimdeldi. Ýaqyt óte kele aralda júzýdiń qaýipti ekeni eskerilip, stansa jabyldy. Adam­dar kenetten qajetsiz bolyp qalǵan janýarlardy satýǵa sheshim qabyldady. Sóıtip, qoregi az jaǵalaýdy meken etip, bir ǵana shóp túrimen qorektenetin jylqylar sany azaıa tústi.

1960 jyldary Kanada úkimeti jylqylardy kómir shahtalary­na­ nemese soıýǵa jiberemiz degen jospar qurdy. Bul bir jaǵy­nan janýarlarǵa qam­qor­lyq, ekinshi jaǵynan, araldy ınvazıvti túrlerden qorǵaý edi. Alaıda bul sheshim kópshiliktiń narazylyǵyn týdyrdy. Tabıǵat janashyrlary jylqy úıirin barynsha qorǵap qalýǵa tyrysty. Sebebi 300 jyl ishinde jylqylar araldyń rámizine aınalǵan edi. Olar týraly fılmder túsirilip, kitap­tar jazyldy. Kanadanyń sol kezdegi premer-mınıstri Djon Dıfen­baker zańǵa túzetýler engi­zip, jylqylardy tolyq qor­ǵaýdy tapsyrdy. Bılik qyl quı­ryq­tylarǵa qol tıgizý týraly sheshi­min ózgertip qana qoımaı, olardy­ qor­ǵaýǵa kiristi.

Jylqylar men aral «qol tıgi­zýge bolmaıdy» degen már­te­be­ge ıe bolǵannan keıin, aralǵa ıtbalyqtar kelip, tirshilik jandana bastady. Sur ıtbalyqtar da kózsiz araldy mekendedi. 1960 jyly Seıblde 200-300 ıtbalyq bolsa, 2004 jyly olar 50 myń boldy. Tóldeý maýsymy kezinde ıtbalyqtar jaǵajaılardy, búkil araldy basyp alady. Jylqylar osy ıtbalyqtarmen jymdasyp tirshilik keship jatyr. Ár qys sa­ıyn ıtbalyqtyń 500 myńy jaǵaǵa shyǵyp, tóldeıdi. Itbalyqtar jabaıy jylqylar ómirin saqtap tur desek te bolady. Sebebi birneshe apta boıy jaǵada tóldeý arqyly jerdi qunarlandyra túsedi. Bul úderis jylqylardyń jaıylýy­na, qunarly qorek jeýine oń áser etedi.

Jabaıy jylqylar negizinen saq, qyraǵy, asaý bolatyny bar­sha­­myzǵa málim. Biraq Seıbl jyl­qy­lary – jýas, mańǵaz. Adam­zat­tyń úzdiksiz arpalysy men qym-qýyt tirshiliginen ada. Esh­kimge tıesili de emes, esh adam bala­syn elemeıdi. Degenmen teńiz­den tynyshtyq tapqan tuıaqtylar ómiri bulaı jalǵasa bere me degen suraq bıologterdiń kókeıinde júr. Sebebi olar Shotlandııa jaǵa­laýyndaǵy sırek kezdesetin bıo­ártúrlilikti joıýy múmkin. Erkindikte ómir súrgen jaqsy bolǵanmen, jylqylardyń saý ári jaıly tirshiligine aral jaramsyz. Mysaly, Seıbl araly ınstıtýty eki apta saıyn jyl­qy­lardyń óligin sanaý úshin qanshama eriktini jiberedi.

– Jylqylardyń qazirgi jaǵ­­­­da­ıy­ aýyr. Janýarlardyń ál-aý­qa­­ty turǵysynan qarasaq, olar qo­laıly tirshilik etý ortasy­nan tys ómir súrip jatyr jáne osy máse­leden qatty zardap shegedi. Jyl­­qy­lar óliminiń deńgeıi jyl sa­ıyn ósip, órship keledi. Son­daı-aq qanshama aýrý jaby­syp, dertten kóz ashpaıtyn kezderi jıi bolady. Taza aýyz sýǵa jáne qarapaıym shópke qol jetkizý de qıyn. Bular – úlken qysymǵa ushyraǵan «tas­tandy janýar­lar» popýlıasııa­sy, – deıdi Nıýfaýn­dlend memo­rıal­­dyq ýnıversıtetiniń professory Iаn Djons.

Sodan beri ǵalymdar zertteý ústinde júr. Jylqylardy aralda qaldyrý kerek pe, joq pa degen suraqqa jaýap tabylmady. Bir jaǵynan, jergilikti ekojúıege óte jaqsy áser etti. Pyshaqtyń bir ushy qan, bir ushy nan demekshi, bul qubylystyń da kóleńkeli tusy bar. Jylqylardyń ómir súrý sapasy qatty nasharlap, genetıkasyna keri áser berdi. Jel men ylǵaldylyqty qospaǵanda, qorek tabý jaǵy qıyn. Jeldiń áserinen araldaǵy bar­lyq shóp qum­men aralasyp, tuıaq­ty­lar­dyń­ tisterine júkteme tústi. Taǵy bir másele – parazıt­ter. Shyndyǵynda, aralda jylqy­lar­­dyń artynan eshkim tazalyq ju­mystaryn júrgizbeıdi. Zııan­dy­ zattardyń barlyǵy topyraq pen sýda qalady. Onyń ishinde patogendik organızm – parazıt te bar. Jylqylar iship-jegen­de, zııan­kesterdiń barlyǵy ıesi­niń denesine qaıta oralady. Son­dyq­tan araldaǵy aıǵyrlar orta eseppen 6 jyl, al bıeler 4,5 jyl ǵana ómir súredi. Bul qarapaıym úı jylqysynyń ǵumyrymen salystyrǵanda óte az.

Qazirgi ýaqytta aralda 200-350 jylqy bar. Olar bárine de kóndikken. Basqa jylqylar sııaqty úıir-úıir bolyp júredi. Ystyq kúnderi teńiz jaǵasynda kóp ýaqyt ótkizedi. Keıde teńizge kirip, tolqyndarmen talasa shabady. Biraq kóbine dymqyl qumdy kezip júrgenderin kórýge bolady. Seıbldiń bas­ty qasireti – jel. Qatty jel soqqan kezinde jylqylar qum tóbeleriniń arasyndaǵy shuń­qyr­lar­ǵa tyǵylyp, yq izdeıdi. Aralda adasqan jylqylar jel sekildi kún keship jatsa da, jel aıdaǵan qańbaqtaı qajetsiz.