Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jyl basynda «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Ekonomıkanyń ósimin yntalandyrý sharalary men qurylymdyq reformalar qatar júrýi kerek. Naqtyraq aıtsaq, kásipkerlik pen básekeni damytý, jekemenshikti qorǵaý, ádil sot tóreligi bolýy óte mańyzdy. Sonda ǵana kózdegen maqsattarymyzdyń bárine qol jetkizip, belgilengen merzimde ulttyq ekonomıka kólemin eki ese ulǵaıta alamyz», dep naqty aıtqan bolatyn.
Alaıda búginde otandyq agroónerkásip salasynda keıbir ozyq ǵylymı izdenister men jańa gıbrıdti suryptardy engizý jaýapty mınıstrlik tarapynan qoldaý tappaı otyrǵany baıqalady. Buǵan Ekibastuzdaǵy jylyjaı kesheniniń basyna tóngen kelesi aýyrtpalyq tolyq mysal bola alady.
Máseleni asyqpaı baıandasaq. 2015 jyly Iordanııa memleketinde alǵash tirkelgen «Tobamovirus (ToBRF) – qyzanaq jemisteriniń qońyr qatparly vırýsy» búginde álemdegi jylyjaı salasy úshin óte qaýipti bolyp turǵany anyq. Vırýs Izraılde, Meksıka men Qytaıda, keıinnen AQSh pen Eýropa elderine tarap ketti. Qyzanaq pen burshaq egetinder úshin óte qaýipti. Joǵary patogendi ári uzaq ýaqyt boıy tuqymdarda, ósimdikterde ómirsheń bolyp qala beredi. Jylyjaı alqaptaryna tússe, bir aptanyń ishinde ósimdikterdi typ-tıpyl etip qurtady. ToBRF jańa vırýs túri bolǵandyqtan, Karantın men ósimdik qorǵaý jónindegi Eýropalyq jáne Jerorta teńizindegi uıymynyń arnaıy tizimine alynǵan. Soǵan oraı Eýropa men TMD memleketteri odan saqtanýdyń, el aýmaqtarynda taralyp ketýiniń aldyn alý is-sharalaryn turaqty júrgizip keledi.
О́kinishke qaraı, bul vırýstyń emi joq. Álemdegi qyzanaq ósirýshiler vırýsqa qarsy kúsh biriktirip, nebir preparattardy qoldanyp kórgen. Nátıje bolmady. О́sip turǵan ósimdikke tússe, japyraǵy óz betimen sarǵaıyp, keıin tolyq qýrap óledi. Ǵalymdar, tipti onyń qozdyrǵyshy 100 gradýs temperatýrada ǵana joıylatynyn anyqtaǵan.
Qyzanaq ósirýden álemdegi kóshbasshylardyń biri – nıderlandyq Enza Zaden kompanııasy jýyqta qyzanaqtyń qońyr qatparly vırýsyna tózimdi jańa gen oılap taýyp, ony seleksııalyq jolmen qyzanaq tuqymyna engizgen. Seleksıonerler komandasy oılap tapqan jańalyq qazirgi kúni álemdegi jylyjaılarǵa tarap jatyr. Jańa gen vırýsty jeńýdiń birden-bir joly retinde moıyndalǵany taǵy ras.
Otandyq «Greenhouse Qaztomat» kompanııasy – Qazaqstandaǵy eń iri jylyjaı sharýashylyǵy. Osydan eki jyl buryn qyzanaq úshin qaýipti vırýstyń biri – «Pepino mozaıkadan» kásiporyn qatty zardap shegip, áli kúnge jylyjaıdyń bir bóligi karantınge telingen. Negizi qaýpi men belgileri boıynsha eki vırýs uqsas. Seriktestik basshylyǵy qońyr qatparly vırýstan qutylýdyń jolyn izdeı kele, Enza Zaden-niń jańa gıbrıdi tuqymyn qoldanyp kórýdi jón dep sheshti. Seleksııalyq tuqymdy satyp alýǵa kompanııa 100 mln teńge shyǵyndanady. Alaıda qyzanaq jylyjaıda jaqsy ónip, alǵashqy jemisin bergen ýaqytta jergilikti karantınge jaýapty mekemeler «ónimniń boıynda Tobamovirus belgileri bar, sondyqtan 5 gektar jerdi karantınge jabý kerek» degen uıǵarym túsiredi. Kásiporyn ózderinde jınalatyn kókónisti áýeli Small jáne Magnum sııaqty iri saýda jelilerine jóneltpes buryn, karantın sertıfıkatyn ıelenýge tıis. Ol úshin jylyjaıdyń ónimi men ósimdik japyraqtary arnaıy zerthanalarǵa jiberiledi eken. Jergilikti zerthana bul partııadan qońyr qatparly vırýstyń belgilerin tapqan.
– Enza Zaden kompanııasynan satyp alynǵan tuqymnyń baǵasy ádettegi tuqymdarǵa qaraǵanda 2-3 esege qymbat. Sebebi bul gıbrıdke qaýipti vırýsqa qarsy vaksına egilgen. Tuqym ıeleri bizdiń jerimizde synaqtan ótkizýge múmkindik berdi. Qyzanaqtyń jańa gıbrıdti túri boıynsha eksklıýzıvti shartqa endi otyryp, Qazaqstanda alǵashqy bolyp álem ǵalymdary ashqan jańalyqty paıdalanamyz degen ýaqytta karantınge jaýapty mekemelerdiń bul sheshimi bizge jaı oǵyndaı áser etip otyr. Eýropalyq ǵalymdar eskertkendeı, bul gıbrıdtiń boıynda Tobamovirus-tyń shtamy bar. Iаǵnı adamǵa egiletin kádimgi vaksınalardaǵydaı. Al qońyr qatparly vırýstyń belgileri bizde ósip turǵan ósimdik pen onyń jemisinde múlde baıqalmaıdy. Mamandar aýrý belgileri retinde 4 sımptomdy usynady. Bul sımptomdardyń birde-bireýi joq. Eger jylyjaıda qaýipti vırýs shynymen taraǵan bolsa, ósimdikter áldeqashan qýrap qalar edi. Zerthana mamandary PSR test arqyly quramynan shtamdardy anyqtaýy múmkin. Biraq ol eshbir patogendi emes, kerisinshe ósimdiktiń vırýsqa qarsy tózimdiligin arttyratyn gen. Osyny karantındi qamtamasyz etetin memlekettik mekemeler aldynda dáleldeı almaı turmyz, – dep qynjylady «Greenhouse Qaztomat» kompanııasynyń dırektory Ańsat Jańataev.
Jańa gıbrıdti baǵasyna qaramastan, sonaý Eýropadan jetkizip, synaqtan ótkizip jatqan otandyq jylyjaıdyń ǵylymı turǵydaǵy umtylysy shyndap kelgende kisi qyzyǵarlyqtaı. Sebebi mundaı ozyq ádisterdi búginde óndiriske engizý ekiniń biriniń qaltasy kótermeıdi. Ekinshi turǵydan, bul ósimdik karantıni salasynda qalyptasqan úlken máseleni sheshýge talpynys. «Aýzy kúıgen úrip ishedi» degen. Mundaı shyǵyndy iske seriktestik 2 jyl burynǵy sátsizdikten soń amalsyz barǵany taǵy málim. Karantınge jaýapty organdardyń joǵarydaǵy uıǵarymy jylyjaı ujymynyń jigerin qum etip otyrǵany jasyryn emes.
Jalpy, ekibastuzdyq jylyjaıdaǵy kókónister jasandy jaryqtandyrý arqyly golland tehnologııasy boıynsha qorǵalǵan topyraqta ósedi. Al tuqym tolyqtaı Nıderlandtan, ósimdikterdi tozańdandyrýǵa arnalǵan aralar Anglııadan jetkizilip otyr. Tyńaıtqyshtar da shetten satyp alynady. Tek ósip shyqqan ónim ǵana otandyq sanalady. Bul da jylyjaı sharýashylyǵy úshin – úlken másele.
«Bizdiń qyzanaqtarymyz naryqta uzaq ýaqytqa saqtalatyn qasıetimen tanymal. О́nip shyqqan soń 12 aı buzylmaıdy. Barlyǵy 30 gektar jerge kókónis egemiz. Alaıda eki jyl buryn 7,5 gektarǵa karantın salynyp, Reseı eline eksportqa ónim shyǵara almaı keldik. Endi myna jaǵdaıda másele bizdiń paıdamyzǵa sheshilmese, taǵy 20 gektardy karantınge jabýǵa týra kelip tur. Jylyjaıdyń qalǵan 10 gektary bizdiń sharýashylyqtyń shyǵynyn jabýǵa qabiletsiz. Onyń ústine jańa tuqym men tehnologııa úshin jalpy somasy 1 mln dollarǵa shyǵyndandyq. Keleńsiz jaǵdaı bizdiń kompanııany orǵa jyǵyp, bankrottyqqa aparyp soqtyrýy ǵajap emes. Saldarynan seriktestik jabylyp, 500-den asa qyzmetkerimiz jumyssyz qalady», dep áńgimesin jalǵastyra tústi jylyjaı basshysy.
Máseleniń izimen Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıtetiniń Pavlodar oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Arman Shúıkenovke habarlastyq. Ol ótken jyldyń 8 jeltoqsanynda jergilikti mamandar ekibastuzdyq jylyjaıdan alǵan synamalardy respýblıkalyq ósimdikter karantıni ortalyǵyna jiberip, qyzanaqtyń quramynan qońyr qatparly vırýs shtamdary tabylǵanyn rastady. «Ol boıynsha jylyjaı basshylyǵyna uıǵarym jibergen edik. Keıin bizdiń mamandarymyz kásiporynnyń ósimdikterinen taǵy da synamalar alǵan. Alaıda úlgilerimiz jaramsyz bolyp shyǵyp, 28 jeltoqsan kúni taǵy da alyndy. Onyń barlyǵyn respýblıkalyq ósimdikter karantıni ortalyǵyna jóneltkenbiz. Qazir nátıjesin kútip otyrmyz. Eger zerthana vırýstyń taralǵanyn rastasa, jylyjaıdyń álgi gıbrıdti qyzanaqtar egilgen jerin tolyq qurtýǵa týra keledi», deıdi ınspektor. Negizi ósimdikterdiń quramyn zertteıtin zerthana Pavlodar oblysynda da bar. Biraq onda jańa jabdyqtar, reaktıvter joq. Amalsyzdan úlgilerdi elordaǵa tasıdy. Bul aralyqta alynǵan synamalardyń quramy ózgerip nemese syrttan qaýipti vırýs tasymaldaǵyshtardyń túsý qaýpi zor. Sondyqtan bul kemshilikti de Agroónerkásiptik keshendegi memlekettik ınspeksııa komıteti eskeredi degen úmit zor.
Atap óterligi, jýyqta jylyjaıǵa Májilis depýtattary Serik Egizbaev pen Nıkolaı Arsıýtın arnaıy keldi. Halyq qalaýlylary el Prezıdenti tuqym sharýashylyǵy máseleleri boıynsha úlken keshendi baǵdarlama ázirleýdi tapsyrǵanyn, alaıda bul mindet 2 jyldan beri áli kúnge iske aspaǵanyn jetkizdi. Sondyqtan problemany Parlamentte kóteremiz dep ýáde etti.
A.Janataevtyń aıtýynsha, qazir otandyq jylyjaılar óte qıyn jaǵdaıda tur. Reseı eliniń kompanııalary naryqtyq, karantındik turǵydan qyspaqqa alyp, saldarynan kóptegen jylyjaı jabylyp ta qalǵan. Másele bulaı jalǵasa berse, jyl saıyn otandyq naryqty 8 myń tonna qyzanaqpen qamtıtyn «Greenhouse Qaztomat» sııaqty iri keshen de quryp tynýy múmkin. Bul túptep kelgende ulttyq ekonomıkamyzǵa úlken aýyrtpalyq túsiredi.
Pavlodar oblysy,
Ekibastuz qalasy
