Vırýsqa qarsy qabiletti kúsheıtti

Oqý ordasynyń bıotehnolog­teri genomdy óńdeý tehnologııa­sy arqyly ósimdikterdiń vırýstarǵa qar­sy turý qabiletin damytady. Olar CRISPR/Cas13 júıesin qol­danyp, onyń bel­sen­diligin aqýyz kómegimen arttyrady. Ǵalym­dar­dyń ınnovasııalyq sheshimi tiri aǵzaǵa ekzogendik nýkleın qysh­qyl­daryn jetkizý máselesin sheshedi.

– CRISPR/Cas – álemde ósim­dik­terge de qoldanylatyn gendi óńdeý tehnologııasy. Biz elimizde CRISPR/Cas13 júıesin alǵash ret qoldanyp otyrmyz. Ol DNQ-ǵa emes, tombýsvırýstar toby úshin RNQ tizbegine baǵyttalǵan. Tiri aǵzalardy zaqymdaıtyn barlyq vırýs negizinen 95 paıyz RNQ genomynan turady. Biz DNQ-ǵa baǵyttalǵan CRISPR/Cas 9 nemese 12 júıesin qoldanbaımyz. Sebebi vırýstar tez damyp, bul júıelerge qarsy turýdy úırendi, – deıdi ýnıversıtettiń postdoktoranty Nurgúl Iksat.

Ǵalymdar vırýstardyń bas­qa toby boıynsha zertteýler júr­gizip, olarǵa uzaqmerzimdi tózimdiligi bar ósimdikterdi alýdy josparlap otyr. Bul ádisti ósimdik vırýsologııasy, bıologııa jáne ósimdik bıotehnologııasy salasynda qoldanýǵa bolady. Sonymen birge qyzanaq, baklajan tárizdi alqatuqymdas ósimdikter úshin de paıdalanýǵa múmkindik bar. Ǵalymnyń aıtýynsha, ár aǵzanyń qorǵanys tetigi bar jáne bógde nýkleın qyshqyldary tússe, jasýshalyq ımmýnıtet olardyń taralýyn tejeýge tyrysady. Bul másele P19 aqýyzy arqyly sheshiledi. Onyń nátıjesinde CRISPR júıesiniń tıimdiligi artyp, vırýsqa tózimdi tuqym da alýǵa jol ashylady.

– Vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi tuqym alýǵa múmkindik bar. Sondaı-aq osy ádisteme negizinde dala jaǵdaıynda jarty saǵatta ósimdik aýrýlaryn anyqtaýǵa synama jasaýǵa bolady. Elimizge ártúrli tuqymdar ákelingen kezde olar NGS sııaqty qymbat ádistermen tekseriledi. Ekspress-testter muny tezirek tekserýge jáne elge tuqym ákelýdi ıa ákelmeýdi sheshýge kómektesedi. Elimizde vırýstyq aýrýlarǵa tózimdi jańa tuqymdar alynsa, bul materıaldyń syrttan jetkizilýin azaıtýǵa bolady, – deıdi N.Iksat.

Ǵalymdar bul baǵyttaǵy ǵy­lymı jobalarmen 2021 jyldan­ beri aınalysyp keledi. Ǵylymı-zert­teý jumystary L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eýrazııa ulttyq ýnı­ver­­­sı­tetiniń Rústem Omarov atyn­daǵy Bıotehnologııa zert­­ha­nasynyń baza­synda júrgi­zi­lip jatyr.