Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Tólen Ábdik shyǵarmalaryn oqı otyryp, qalamgerdiń ómir boıy ishki kúresi tolastamaǵanyn baǵamdaısyz. Iá, naǵyz ómir – ishki ómir. «Jan dúnıesinde baqytty bola almaǵan jan, ol baqytty esh jerden taba almaıdy». Syrtqy túr – bolmys, ishki túr – minez. Jazýshy minezinde ótken, birde jeńgen, birde ıtjyǵys túsken qaıshyqtardy, uǵyný men túsinbeýshilik, adasý men oralý, mımyrt pen burqasyndy ólshemdi órnekpen bederleıdi. Qalasa quıyndaı ushyryp, keıde butaǵynan bal jalatqan ómir ormany kimdi esirkesin? О́rekpı jelip dóń basyna shyǵyp, bir-aq sátte shógip qumǵa aınalǵan bolmystar qanshama? Jel qaıda aıdasa sonda ushyp, jalańash jalǵannan túbir tappaı adamdyq qoqysyna tastalǵan tragedııaly pendeler nesheme?
Tólen Ábdik tulǵasynyń qatpar-qatpar pishimi «Parasat maıdany» shyǵarmasynan anyq kórinedi. Jazýshy jan álemindegi izgilik pen zulymdyqtyń tartysyn qoǵaly hattar arqyly oqyrmanǵa usynady.
«Meniń oıymsha, adam ómiri – jaqsylyq pen jamandyqtyń máńgilik qaqtyǵysy degen qalyptasqan tujyrym áli de oılanýdy qajet etedi. Sebebi jańaǵy Jamandyq pen Jaqsylyqty jeke-jeke buǵalyqtap, eki jaqqa bólip qoıa almaısyń. Kósheden kez kelgen bir adamdy ustap alyp, onyń jaqsy-jamanyn aıyrý múmkin emes. О́ıtkeni ol bireýge jaqsy bolsa, bireýge – jaman; jaýlaryna – jeksuryn, jaryna – aıaýly, dostaryna – súıkimdi, t.s.s. Adamnyń jaqsy kórý, jek kórý sezimderi de álgi eki uǵymǵa tikeleı qatysty emes. Iаǵnı adam únemi jaqsyny jaqsy kórip, jamandy jek kóre bermeıdi. Jaqsy men jamannyń dostyǵy nemese jaqsynyń ekinshi jaqsyny jek kórýi ómirde az ba? Sondyqtan ómir – izgilik pen zulymdyqtyń, jaqsylyq pen jamandyqtyń qaqtyǵysy ǵana emes, izgilik pen izgiliktiń de, jamandyq pen jamandyqtyń da qaqtyǵysy. Jaqsy men jaqsy da bir-birimen aıtysady, birin-biri qurta alady. Endeshe, jaqsy-jaman degen uǵymdar – shartty uǵymdar. Ony tek jaǵdaıǵa qarap qana jobalaýǵa bolady. Biraq bul da máseleniń bir-aq jaǵy».
Shyǵarmadaǵy ár sóz shynaıy, magııaly qalypqa ıe. Eger bul sóılemder ádepki bireýdiń qalamynan týsa, siresken fılosofııalyq oılar jıyntyǵy ispetti kórinýi múmkin. Biraq jazýshy árbir sózdi janyn qajap, aqylyn alty bólip sóıleıdi. Sondyqtan da kisige edáýir áser syılap, uıyǵyna batyrady.
Tólen Ábdiktiń «Qaıyrsyz juma» áńgimesi men Tostoıdyń «Ivan Ilıchtiń ólimi» povesi arasynda sáıkestik baıqalady. «Qaıyrsyz jumadaǵy» ómirdiń máni jaqsy qyzmet dep uqqan Áben Ilııasovıch laýazymynan túsken soń qaıǵyly oıǵa salynyp, dereksiz ótken taǵdyryna nalyp kóz jumsa, Tolstoıdyń Ivan Ilıchi naýqasqa ushyrap, ómiriniń sońǵy sátterinde ártúrli azapty oılar sheńgelinde ajal tyrnaǵyna iligedi. Tólen Ábdiktiń keıipkeri jeken sýyn jelkesine burýdy kózdegen dúrdarazdyqty sheneı otyryp, tragedııaly tulǵanyń bolmysyn ashady. «Boıy sál-pál tynystap edi, kezek meniki degendeı, ýaıym qaıta oraldy. Ýaıymnyń basy – «endi ne isteýim kerek» degen jaýaby joq suraq edi. Ne sharýa kúıttep, ne kórgen-bilgenin kitap qylyp jazyp, el qataryna qosylatyn birde-bir qasıeti joq eken. Tipti mınıstr bolǵannan basqa eshteńe qolynan kelmeıtin sekildi. «Endi qaıttim?» – dedi ol toryǵyp. Muń shaǵatyn eshkim joq. Bári de ádire qaldy. Áldeqandaı birdeńe sanasynda kólbeńdep, «muńdasatyn, syrlasatyn men bar» dep, óziniń bar ekenin sezdirgendeı bolady. Álgi «bardyń» ne ekenin tústep aıyra almaı turdy da, aqyry tanydy. Onysy – ózin ómir boıy qul qylǵan, aryna da, janyna da kisen salǵan, baýyrdan, dostan aıyrǵan, elden aıyrǵan taqsyr Qyzmet eken. Endi ol da joq. Mynaý turǵan onyń kóleńkesi ǵana...».
Biz Býdda Shakıamýnı, Konfýsıı, Sokrat, Tolstoı sekildi tulǵalardy qurmet tutqanda, olardyń arpalysqa toly rýhanı maıdanda ishki áleýetin saf kúıde saqtaı bilgeni, sol sáýleni elge jaıǵany úshin qaster tutyp jatamyz. Shynynda, bul – basty erlik. «О́mir súrý – velosıped tebýmen birdeı, qulap qalmas úshin alǵa jyljý kerek» degen Enshteın. Baqsaq, qoǵamdaǵy ár adam ózinshe adasyp jatyr. Biri jónsiz uran men jarnamasy zor dańǵazashynyń dárgeıine erip, sana quldyǵyna ilikse, biri az bilimine masattanyp, nápsisine erip, eýropalyq ortańǵol ónerpazdyń kúrmeýinen shyǵa almaı júr. Biri árkimnen juqpa minez juqtyryp, áldeqashan qıys ketkenin de ańǵarmaı daraqy qalypqa tússe, biri júreginiń silkinisin, jan alańynyń kúresin toqtatyp, óli balyq sekildi aǵyspen júzýge áldeqashan kóndikken. Bir qyzyǵy, parasat maıdanynda jas-kári, baı-kedeı, ataqty men ataqsyz degen bolmaıdy. Ataqtyń shyrqaý shegine jetip turyp, bir-aq sátte óz-ózinen adasyp masqara bolǵandar da jeterlik.
Tólen Ábdik – ómir boıy ózdi-ózin zerdelep, izgilik bıigine umtylǵan birden-bir qaısar jazýshy. Sol úshin bási bıik, baǵasy joǵary. Tólen Ábdik – parasat maıdanynyń maıtalmany.
