Baıanaýyl jeri – san ǵasyrlyq tarıhy bar, aty ańyzǵa aınalǵan alyptar men ǵulamalardyń, qasıet qonǵan áýlıelerdiń eli. Ol – sonymen qatar ańyzdardyń toǵysqan mekeni. Jasybaı kóliniń jaǵasynda ornalasqan Dravert qýysyndaǵy eski jartas sýretteriniń mán-mańyzyn arheologter ashyp kórsetip berse, endi bir jerlerdegi kóne beıneler áli kúnge ǵalymdardyń zertteýine suranyp tur.
Byltyr jazda Pavlodar oblystyq Buqar jyraý atyndaǵy ádebıet jáne óner mýzeıi men Baıanaýyl aýdandyq ákimdigi birlesip uıymdastyrǵan ólketaný ekspedısııasynda qyzyq jaıtqa tap boldyq. Aýdan ortalyǵyn Qaraǵandy oblysymen jalǵaıtyn úlken tas joldyń boıynda Qarajar dep atalatyn eldi meken bar. Bul jerde Pavlodar oblysyndaǵy jalǵyz taý-shańǵy kesheni – Myrzashoqy ornalasqan. Keshen qysta ǵana jumys isteıdi.
Ańyzǵa súıensek, ataqty Buqar jyraý Qalqamanuly osy Myrzashoqy taýynyń bıiginen turyp, Maldybulaqqa deıingi jerdi bólip bergen eken. Sonda oń jaǵy – qarjas, sol jaǵy – aıdabol rýlaryna tıesili bolsyn dep úkim aıtypty. Sol Myrzashoqy taýymen qatarlas jatqan Qarajar taýlarynda erekshe syr búkken, aınalasyn jartas qorshaǵan shatqal bar. Shatqaldaǵy jaqpar tastar tolǵan sýret. Munda Kúndi aınalǵan bıshiler, jyrtqysh jáne mıftik ańdar, Kún beıneli qudaılar men baqsylardyń sýretteri, úlken qońyzdyń, qaraqurt pen ózge de jándikterdiń beınelerin ushyrastyrýǵa bolady.
Shatqalǵa kireberiste eń áýeli Kúndi aınala bılep júrgen adamdar men ańdardyń sýretteri ushyrasty. Arasynda ejelgi baqsynyń, úlken qustyń beıneleri bar.
Bul jerden taıaq tastam jerde, ábden shóp basqan soqpaq boıyndaǵy qoıtasta qaraqurttan qashyp bara jatqan áıeldiń beınesi óte jaqsy saqtalǵan. Bul keskindi áldebir sýretshi keshe ǵana salyp ketkendeı, óte aıqyn baıqalady.
Kelesi kezekte adamdar men túrli ańdardyń, úı janýarlarynyń keskinderin kórýge bolatyn shym-shytyryq sýretke tap toldyq. Qazaqtyń kóne nanymynda tabıǵattaǵy barlyq jaratylys bir-birimen tamyrlas dep atalmaıtyn ba edi. Bul beıneden sondaı dúnıetanymdy ańǵarýǵa bolatyndaı.
Odan keıingi qanatty adamdar, geometrııalyq keskinder, alyp qońyz ben sý astyndaǵy jándik tárizdes, báıterek ústindegi jolbarys (nemese sileýsin), kóz tańbalary jáne ózge de túsiniksiz beınelerdiń barlyǵy ár jerde shashyraı ornalasqan. Adam túgili, mal aıaǵy basa qoımaıtyn tylsym jerdiń qupııasy bizdi rasymen tańǵaldyrdy.
Kóne tas ǵasyryndaǵy tarıhtyń qatparlaryna qatysty jádigerler osy ýaqytqa deıin nege zerttelmegen? Zerttelse, kitap pen baspasóz betterinde, ǵalamtorda nege joq?
Bul suraǵymyzdy tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Jambyl Artyqbaevqa qoıǵanymyzda ǵalym bul sýretter jaıyn jaqsy biletinin, arheologııalyq jádigerler týraly «Baıyrǵy beıneleý óneriniń abyzdyq mazmuny» eńbeginde baıandaǵanyn jetkizdi.
– Baıan taýlarynyń bári de granıt, sıenıt, porfırıt, taqtatas sııaqty taý jynystarynan túzilgen. Osy kúngi bederi mezozoı dáýirinde, ıaǵnı mıllıondaǵan jyldar buryn qalyptasqan delinedi. Mezozoı erasy tómennen joǵary qaraı trıas, ıýra, bor kezeńderi bolyp bólinedi. Ol shamamen jerdiń 165 mıllıon jyldyq tarıhyn qamtıdy. Baıanaýla óńirinde qadym zamanda quz-jartas, taǵy tas betine qashalǵan petroglıfterdi de, sonymen birge qyzyl-qońyr boıaýmen salynǵan sýretterdi de kezdestirýge bolady. Jasybaı kóliniń oń jaq jaǵalaýynda bıik jarlaýyt tastyń qýysyna qyzyl-kúreń tústi josamen salynǵan sýretterdi alǵashqy ret ǵylymı ortada jarııalaǵan Reseı geografııalyq qoǵamynyń Batys-Sibir bólimshesiniń ókili P.L. Dravert edi, – deıdi ǵalym.
Negizi Baıanaýla taýlary «Jaqsy aýla» jáne «Jaman aýla» bolyp ekige bólinedi. Jergilikti ólketanýshy Muhamedqaıyr Sháripovtiń aıtýynsha, joǵaryda aıtqan Myrzashoqy Jaqsy aýlaǵa enip tur. Al Jambyl Artyqbaevtyń joǵaryda atalǵan eńbeginde shatqaldyń ornalasqan jeri Jaman aýla dep kórsetilgen: «Baıanaýla ejelgi beıneleý óneriniń tamasha sýretteri Jasybaı kóliniń shyǵys jaǵynda, Jaman aýla taýynyń shatqaldarynda kezdesedi. Kún shuǵylasynyń astynda tizbektele bılep júrgen adamdardyń beınesi arasynda oqshaýlaý erekshe tulǵalar ańǵarylady. Olardyń bastarynyń ornynda jan-jaǵyna sáýle shashqan kún beınesi bar. Alqyzyl shapaqtar áleminiń tórt buryshyna sáýlesin shashyp tur. Sýretterdiń ishinen erkek jaýyngerler ózderiniń qudiretti qarýymen kózge túsedi. Tas betinde qyzyl-kúreń boıaýmen salynǵan kýlttik sýretterdiń arasynda báıterek basyndaǵy jolbarys, kóz tańbalary, qaraqurt, t.b. beıneler bar. Bıik taý shyńdaryna, qııa jartastarda beınelengen kún shuǵylaly adamdar men mıftik sıýjetterdi boıaýmen salý ońaı bolmaýǵa tıis», dep jazady tarıhshy ǵalym.
– Men ol aýylda boldym. Sýretterdiń bárin de qaradym, bári de neolıt dáýiri týyndysy, josamen salynǵan. Kúndi aınala bılep júrgen adamdardy erte zamandaǵy abyz-sýretshi keremet kórsete bilgen. Mine, sán osy Kúnge tabyný saltanatyna baılanysty týǵan sóz. Qazirgi kúni maǵynasy qarapaıymdanǵan, ıaǵnı ádemilený, jaqsy kıiný, t.b. Bertingi zamannan ol jerde sýret joq. Sýret mazmuny sońǵy zamandardy kórsetpeıdi. Bul sýretterdi saqtaýdy oılastyrý kerek, 10 myńjyldyq tarıhy bar, dep áńgimesin jalǵaı tústi J.Artyqbaev.
Alaıda jergilikti turǵyndar men ólketanýshylar bul shatqaldyń rasymen neolıt dáýiri kezeńine jatatyny kúmán týdyrady dep otyr. Mysaly, Baıanaýyl ulttyq parkiniń ınspektor-nusqaýshysy, elimizdiń úzdik ólketanýshysy Altynbek Qurmanov ol jerdegi beınelerdi ótken ǵasyrdyń sońyna taman áldebireýler qoldan salýy múmkin degen kúdigin jetkizdi. Zamanynda Álkeı Marǵulan Baıanaýyl taýlarynyń barlyǵyn súzip, arheologııalyq zertteý jumystaryn júrgizgen. Sol tusta Qarajar taýlary áıgili arheologtiń nazarynan tys qalýy múmkin emes dep esepteıdi ol.
Al S.Toraıǵyrov ýnıversıteti Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııalyq ǵylymı zertteý ortalyǵynyń basshysy, óńirge tanymal arheolog Vıktor Mers: «Bul – zamanaýı ımıtasııalar. Eń áýeli, keıbir sýretterdegi boıaý eski emes, jaǵylǵanyna kóp jyl ótpegeni ańǵarylady. Ekinshiden, ol jerde túrli stılderdi ushyrastyrýǵa bolady. Máselen, bizdiń jerimizge jat afrıkalyq, aýstralııalyq túrleri de kezdesedi. Men ol jerdi zertteı kele, áldebir áýesqoı sýretshi salǵan degen túıinge keldim. Bálkim, ol adam túrli sýretterdi jınastyryp, bar ónerin osy shatqalǵa tókken. Sol arqyly óziniń týǵan ólkesin tanytqysy kelgen bolýy múmkin» degen pikirin aıtty.
Jergilikti adamdardyń aıtýynsha, Qarajar aýylynda Oljabaı Álibaev esimdi ónerli adam turǵan. Sýretshiliginde shek joq desedi. Keıbireýler sol salýy múmkin degen dolbaryn jetkizdi. Biraq aýyl turǵyny Esen Júsipbaev álgi sýretshi eldi mekenge 2000-jyldardyń basynda kóship kelgenin, al sýretti el úlkenderi ótken ǵasyrdyń 1980-1990-jyldary stýdentter salyp ketken dep aıtatynyn baıandady. «Sol tusta stýdentter jaz boıy shatqalda shatyr tigip jatypty. Aýyldan alys ári soqpaǵy qıyn jer. Ol jerge atpen kirý múmkin emes. Jergilikti halyqtyń kóp kele bermeıtinin paıdalanyp, áldebireýler salyp ketken dep oılaımyn», deıdi ol.
Qarajardaǵy jartas sýretteri osylaısha búginde ǵalymdar aýzynda daý týdyryp tur. Shatqaldy arheologter keńirek zerttep, aqıqatyn ashady degen úmit zor. Tastaǵy beıneler shynymen neolıt dáýirine tıesili ekeni dáleldense, Baıanaýyl aýmaǵynda taǵy bir týrıstik baǵyt ashylyp, al memleket atalǵan jerdi qaraýyna alatyny anyq.
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Qarajar aýyly
