Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jańa jyldan bastap Salyq kodeksine ózgerister engizilip, kásipkerlerge bıznesti adal júrgizý jáne salyqtan jaltarmaý talaby kúsheıtildi. Árıne, zań – halyq pen kásipkerdiń quqyǵyn tarazyǵa teń tartqany qýantarlyq jaıt. Shırek ǵasyr jilikti súlikteı soryp kelgen monopolııamen maıdandasyp jatqan ádiletti Qazaqstannyń negizgi ustanymdarynyń biri de osy ádil básekelesik ornatyp, salyq tóleý mádenıetin qalyptastyrý bolsa kerek-ti. Deıturǵanmen kez kelgen jańa bastama kópshiliktiń kókeıine qonyp, onyń oń yqpalyn sezingenge deıin arada mundaıdy óz maqsatyna paıdalanyp ketetin pysyqaılardyń bolatyny da jasyryn emes. Kórgen kózde, estigen qulaqta jazyq joq, keıbir dúkenderge barsań, qolma-qol aqsha surap qylqyldaıtyndar da ushyrasady. Biraq muny kóbimiz zańsyzdyq ekenin bilmegendikten talap etpeımiz. Bul rette memleket tarapynan qadaǵalaý qyraǵy bolýǵa tıis. О́ıtkeni Memlekettik kirister komıtetiniń mamandary bul talaptyń zańsyz ekenin aıtady.
Keıingi jyldarda elimizde tólem jasaý úshin bankterdiń mobıldi qosymshalaryn kóbirek paıdalanyp keldik. 2023 jyly 11 aıda qolma-qol aqshasyz tólemderdiń úlesi 86%-ǵa deıin jetipti. Tipti «alty jasar Alpamystar» da mobıldi tólem jasaıdy eken. О́ıtkeni ata-analardyń 41,4%-y balalaryna bank kartasyn rásimdep bergeni baıqalady.
«Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» zańynyń normalarynda ártúrli tólem ádisteri – bank kartasy, QR tólemi nemese qolma-qol aqsha qarastyrylǵan. Sondyqtan onlaın ne karta tólemderdi qabyldaýdan bas tartqandar jazalanatyny aıtylǵan. Olarǵa birinshi eskertý jasalady, al qaıtalap zań buzǵany úshin 147 680 teńge (40 AEK) mólsherinde aıyppul salynady.
«Qolma-qol aqshasyz tólemderdi qabyldaýdan bas tartý faktileri týraly memlekettik kirister organdaryna habarlaý qajet. Sondaı-aq eOtinish arqyly rastaıtyn qujattardy júkteı otyryp nemese Wipon Cashback tegin qosymshasy arqyly aryzdanýǵa bolady. Taýarlardy satqanda nemese qyzmet kórsetkende kásipkerler satyp alýshyǵa túbirtek berýge mindetti. Ony berýden bas tartsa, ákimshilik jaýapqa tartylady. 2024 jyldyń 1 qańtarynan bastap barlyq kásipkerler men olardyń jubaılary deklarasııa tapsyrýǵa tıis, sondyqtan kásipkerlik qyzmetten alynǵan kiristerdi durys kórsetý óte mańyzdy», delingen Memlekettik kirister komıtetiniń málimetinde.
Qazir tek tólemder ǵana emes, qaıyrymdylyq aksııalaryna, aǵaıyn-týys arasyndaǵy alys-beris, kommýnaldyq tólem jáne teatrlardyń bıleti, oqý aqysy, salyq nemese aıyppul tólemderdi ekinshi deńgeıli banktiń qosymshasy arqyly tóleımiz. Sóıtip, sıfrlanǵan álemniń ıgiligin sezinip, qaǵaz aqshany umyta bastaǵan edik. Alaıda mobıldi aýdarymǵa salyq salynady degen habar taraǵaly kásipkerler onlaın qyzmet túrinen bas tartyp, qolma-qol aqsha talap etý burynǵydan da beter kóbeıdi.
Al Qarjy mınıstrligi Memlekettik kirister komıtetiniń resmı ókili Aınur Sartaevanyń aıtysyna qaraǵanda, bul ekonomıkanyń kóleńkeli tustaryna sáýle túsirý bolyp otyr.
– Mobıldi aýdarymdy tekserý zańsyz kásipkerlik qyzmetti kóleńkeden shyǵarýǵa baǵyttalady. Kásipkerler arasynda satylǵan taýar nemese qyzmet úshin tólemdi mobıldi aýdarym arqyly alady. Alaıda aýdarymdy kassalyq apparat, POS-termınal jáne QR-kodty qoldanbaı júrgizedi. Tıisinshe, chek berilmeı, tutynýshynyń quqyǵyn buzady, – dedi ol.
Zertteýshilerdiń dereginshe, elimizde kóleńkeli ekonomıkanyń kólemi 30 paıyzǵa jetken. Halyq pen salyqty aınalyp ótken bul qarajatpen elimizdiń búkil áleýmettik máselesin ońaltýǵa jetedi deıdi mamandar.
– Salyq organdary barlyq mobıldi aýdarymdy teksermeıdi. Tek ártúrli tulǵadan úsh aı qatarynan aı saıyn 100 nemese odan da kóp mobıldi aýdarym jasap, kásipkerlik qyzmettiń belgisi baıqalsa ǵana tekseredi. Jeke tulǵalar burynǵydaı óziniń jeke maqsaty úshin týysyna, dosyna, ata-anasyna, balasyna jáne basqa da ómirlik jaǵdaıǵa baılanysty mobıldi aýdarym qoldana beredi. Buǵan shekteý joq, – dedi Aınur Sartaeva.
Halyqaralyq valıýta qory álem elderindegi kóleńkeli ekonomıkanyń úlesin zerttep, sońǵy ret 2018 jyly reıtıngin jarııalady. Sol boıynsha 159 eldiń ishinde Qazaqstan 45-orynda tur. Sóıtip kóleńkeli ekonomıkanyń jalpy ishki ónimdegi úlesi 38,8 paıyzǵa teń ekeni kórsetildi. Reıtıngte kósh bastaǵan Bolıvııa, Zımbabve, Nıgerııa, Gvatemala sekildi elderdegi beıresmı ekonomıka úlesi 55-65 paıyz bolǵan. Sarapshylar Afrıka elderiniń kedeılenýiniń basty sebebi kóleńkeli ekonomıkanyń kólemi ósýinen ekenin aıtady.
Ekonomısterdiń aıtýynsha, elimizde halyqtyń azyq-túlikti nesıege alyp, kedeılik kórsetkishiniń ósýine kóleńkeli ekonomıkanyń áseri bar. Máselen, Dalainside derekterine qaraǵanda, 2022 jyly Qytaı kedeni Qazaqstan 16,3 mlrd dollardyń ónimin alǵanyn málimdese, bizdiń kedenshiler taýardy 11 mlrd dollar dep kórsetken. Arada 5,3 mlrd dollar aıyrmashylyq basyrǵa da baıqalyp tur. Demek, osynsha kólemde taýar shekaradan baj salyǵynyń kóleńkesinen ótip ketken. Buǵan olıgarhtardyń elden urlap-jyrlap shyǵarǵan ofshordaǵy 167 mlrd dollardy qosyńyz.
– Salyq mindetin adal oryndaý kásipker úshin tıimdi. Búginde salyq rejiminiń tártibi jeńildedi, salyq mólsheri qyzmet túrine baılanysty 1-4 paıyzdy quraıdy. Bul rette mobıldi aýdarymdardy tekserý adal salyq tóleýshilerge áser etpeıdi, – deıdi Memlekettik kirister komıtetiniń resmı ókili.
Mobıldi tólemderdiń áleýmetke áserin bilý maqsatynda birneshe shaǵyn marketterdiń ıelerimen jáne satyp alýshylarmen sóılesip kórdik. Ázirshe kásipkerlerdiń de zańnyń uńǵyl-shuńǵylyn endi túsinip jatqany baıqalady. Alaıda olardyń da aıtar ýáji joq emes. Ásirese, qymbatshylyq, kommýnaldyq tólem túrleriniń jáne ınflıasııanyń ósýi, saýda oryndaryndaǵy jaldaý qunynyń qymbattaýy bızneske salmaq túsirip otyrǵanyn aıtady.
– Jańa jyldan bastap mobıldi tólemder qabyldaýdy toqtattyq. Bul – bizge buryn tıimdi bolyp keldi, óıtkeni munda salyq tólenbeıtin. Qazir qolma-qol aqshamen jáne ekinshi deńgeıli bankterdiń qosymshasyndaǵy QR arqyly tólem júrgiziledi. Munyń ekeýi de salyqty aınalyp óte almaıdy. Bul – árıne, durys nárse. Alaıda Úkimet shaǵyn bıznesmenderdiń de jaǵdaıyn eskerýge tıis. Kommýnaldyq tólemder men jalǵa alynǵan oryndarǵa baılanysty jeńildikter qajet. Áıtpese, munyń esebinen baǵa sharyqtaýy múmkin, – deıdi «Samal» shaǵyn dúkeniniń ıesi Almagúl hanym.
Al shaǵyn dúkenderge kelgen tutynýshylardyń da birazyn sózge tartyp, saýaldama júrgizip kórdik. Tutynýshylardyń kóbi QR arqyly tólem júrgizetinin jáne bul qıyndyq týǵyzbaıtynyn aıtady. Áıtkenmen keıbir zeınet jasyndaǵy úlken kisiler bankomatqa kezekke turyp aqsha sheship alyp, saýda júrgizetinin alǵa tartady.
Qoryta aıtqanda, mobıldi aýdarymdar – qorqynyshty nárse emes. Kerisinshe, kásipkerlerdiń salyqtan jaltarmaýyna, kóleńkeli ekonomıkanyń jolyn kesýge tıimdi bolmaq. Al adamdar arasyndaǵy burynǵydaı alys-beris sol kúıinde qala beredi. Tek 3 aıda 99-dan asyrmasańyz bolǵany.
