Oblystaǵy eń iri bilim shańyraǵy jas ǵalymdar men stýdentterdiń ǵylymı-zertteý jumysymen aınalysýyna qolaıly jaǵdaı jasap otyr. Qazir ınstıtýt aýqymdy jobalardy qolǵa alyp, jastardy jańa ıdeıalaryna qoldap otyr. Ǵylymı ortalyqta molekýlalyq genetıka jáne genomıka, bıotehnologııa, ekologııa baǵytynda jumys isteıtin 3 zerthana bar. Máselen, «bıotehnologııa» zerthanasy tamaq pen ósimdik mıkrobıologııasyna den qoıǵan. Qytaıdyń Shańhaı Djıao Toń ýnıversıtetiniń (Shanghai Jiao Tong University) doktorantýrasyn bıoınjenerııa mamandyǵy boıynsha tamamdaǵan bilikti maman Jadyra Saǵymannyń aıtýynsha, olar jergilikti dástúrli ashytylǵan taǵam ónimderiniń mıkrobtyq alýan túrliligin baǵalap, ondaǵy mıkrobtyq metabolızmnyń mánin ashpaq.
«Mıkrobtyq resýrstardy jınaý jáne taǵam ónerkásibinde qoldanylatyn mıkrobtardyń shtamm bankin qalyptastyramyz. Dástúrli ashytylǵan sút ónimderiniń negizinde jańa sút qyshqyldy sýsyndar ázirleýdi jergilikti kásipkerlermen birge iske asyrmaqmyz. Sondaı-aq rızosfera mıkrobıomy jáne olardyń ósimdiktermen ózara árekettesý mehanızmin zertteýdemiz. Mıkroorganızmderdi paıdalanyp qant qyzylshasy, arpa, burshaq sııaqty ekonomıkalyq daqyldardyń ónimin kóbeıtýdi oılap otyrmyz», deıdi zerthana meńgerýshisi J.Saǵyman.
Jas ǵalymdar aýyl sharýashylyǵynyń damýyna keri áser etetin zııankestermen bıologııalyq kúresýdiń jańa tásilin izdestirip jatyr. Munyń bári Jetisý óńiriniń agrarlyq áleýetin eskere otyryp júzege asady. Sol zerthananyń kishi ǵylymı qyzmetkeri Aıaýlym Muratbekova jobanyń nátıjeli bolýy úshin uzaq ýaqyt kerektigin aıtty.
«Bul ashytylǵan sút ónimderin óndirýge, sondaı-aq, aýylsharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan zamanaýı jobalar. Biz mıkrobtyq metagenomıkalyq zertteý negizinde qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytynda qaldyqtardy óńdeýge qatysatyn mıkroorganızmderdi anyqtap jatyrmyz. Mıkrobtardyń adam aǵzasyna paıdaly jaǵyn eskerip jergilikti halyqtyń aǵzasyna mıkrobıomdyq taldaý júrgizemiz», deıdi A.Muratbekova.
Rasynda aımaqta jyl saıyn mal basy ósip, óris malǵa tolyp, sút ónimderin óndirýdiń kólemi de arta túskeni anyq. Sonymen qatar, bazardaǵy dúkenderde sút ónimderi tolyp tur. Onyń biri otandyq, endi biri shetelden jetkiziledi. Demek, barlyǵy turǵyndardyń aǵzasyna paıdaly, densaýlyǵyna tıimdi dep aıtý erte. Sebebi, olardy daıyndaýdyń tehnologııasyn qadaǵalaý múmkin emes. Al atalǵan ınstıtýt ǵalymdarynyń zertteý jumysymen tanysyp shyqqan soń olardyń jetistigi oblysta óndiriletin sút ónimderiniń sapaly ári qaýipsiz bolatyndyǵyna kóz jetkizdik. Munan ózge, Jetisý óńiriniń agrarlyq áleýetin eskere otyryp, topyraq mıkrobıotasynyń ósimdiktermen ózara árekettesý mehanızmin zertteý, mıkroorganızmderdi paıdalana otyryp, qant qyzylshasy, arpa, burshaq sııaqty daqyldardyń ónimdiligin arttyrý boıynsha qolǵa alynǵan jumystar, aýylsharýashylyǵy zııankesteri men aýrýlarǵa qarsy bıologııalyq jańa tehnologııalaryn jetildirý barysyndaǵy umtylystary da aımaq halqynyń bolashaǵy úshin jasalyp jatqan serpindi jumystar dep bildik.
Bizdiń bir baıqaǵanymyz, ınstıtýttaǵy mamandar elimizdiń genetıkteri men seleksıonerlerine seleksııa sıklin alty ese qysqartýǵa múmkindik beretin zamanaýı tehnologııalardy beıimdeý boıynsha qarqyndy jumys atqaryp jatyr. Tehnıkalyq bazasy da jaqsara túsken. Zamanaýı zerthanalyq qurylǵylar olardyń oıǵa alǵan nátıjege jetýine úlken múmkindik beredi.
«Ǵylymı-zertteý qyzmeti DNQ-nyń sońǵy tehnologııalaryn paıdalaný negizinde ósimdikterdiń kúrdeli belgileriniń genetıkalyq jáne fızıologııalyq mehanızmderin zertteý arqyly daqyldardyń bıotıkalyq jáne abıotıkalyq stress faktorlaryna tózimdiligi men ıkemdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Zerthana otandyq bıdaıdyń ósýin baqylaıtyn genderdi anyqtap, olardyń ekonomıkalyq áserine genetıkalyq sandyq baǵalaý júrgizedi. Sondaı-aq, «Qazaqstan astyǵyn jaqsartý úshin jańa genetıkalyq resýrstardy ázirleý» atty grant aıasynda astyq shyǵymdylyǵynyń komponentterimen baılanysty genderdiń ekzotıkalyq allelderin izdeý úshin bir mezgilde tórt genetıkalyq kartany jasaýǵa baǵyttalǵan», deıdi Bıotehnologııa jáne ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń molekýlalyq genetıka jáne genomıka zerthana meńgerýshisi, PhD doktory, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasynyń stıpendıaty Qanat Ermekbaev.
Árıne, búginde bıdaıdyń san túrli tuqymy bar. Osy daqyldyń tuqymyn jetildirýmen aınalysatyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttary da jumys isteıdi. Degenmen, olardyń deni otandyq tuqymdardy bir-birine shaǵylystyrý jolymen tuqym seleksııasyn damytýdy maqsat etse, mundaǵy mamandar Qazaqstannyń bıdaı tuqymy men eýropalyq ónimdiligi joǵary bıdaı tuqymyn shaǵylystyrý arqyly jańa túrlerdi anyqtaýǵa bar kúshin salyp jatyr. Tipti, sheteldegi osy salanyń ǵalymdarymen tájirıbe almasyp, tyǵyz birlese otyryp jumys isteıdi. Biraq bir jańa tuqym sortyn daıyndaý uzaq jyldyq barysty basyp ótedi degeni bolmasa, osy zertteý ınstıtýtynyń ónimi ýaqyty kelgende jetisýlyq eginshilerdiń kóptegen túıtkildi máselesin túbegeıli sheshýge septigi tımek.
Ýnıversıtet ǵalymdardyń ǵylymı jobalaryn qarjylandyrýǵa da basa nazar aýdaratynyn bildik. Osy arqyly jas ǵalymdardyń zertteý jumystaryna mol múmkindik berip otyr. Qazir bul baǵyttaǵy qarjylandyrý kólemi 500 mln teńgeden asqan.
«Ýnıversıtette 2023 jyly ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy granttyq qarjylandyrý sheńberinde jalpy somasy 124 mln. teńgege 7 joba, 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrýdyń neǵurlym perspektıvti jobalaryn granttyq qarjylandyrý sheńberinde 164 mln. teńgege 1 joba oryndalyp otyr. Sonymen qatar, granttyq qarjylandyrýdan bólek ótken jyly 60 mln. teńgege ýnıversıtettiń ǵylymı qurylymdyq bólimderiniń 4 jobasy jáne «Jas ǵalym – 2023» jobasy boıynsha 12 mln. teńgege ǵylymı jobalar oryndalyp jatyr. Qarjylandyrýdyń jalpy somasy 500 mln. teńgeden asty», deıdi ýnıversıtettiń basqarma múshesi – ǵylymı jumys jónindegi prorektory Aleftına Bahtaýlova.
Jetisýlyq jas ǵalymdardyń izdenisi kóńil súıindiredi. Memleket basshysy aıtqandaı, óńirdegi ǵylymı úderisti damytý arqyly memleketimizdiń ekonomıkalyq qýatyn arttyra alamyz. Oǵan I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıversıtetindegi jas mamandardyń eńbegi dálel. Bolashaqta atalǵan jobalar óz nátıjesin beredi degen oıdamyz.
Jetisý oblysy
