Qanyshtyń ákesi Imantaı haqynda

Qazaqtyń mańdaıyna bitken taýtulǵa Qanysh Sátbaevtyń ákesi Imantaı keńes ádebıetinde momyn, el arasynda bedeldi adam retinde ǵana sıpattalyp keldi. Bi­raq el arasynda Imekeńniń tulǵasy, onyń daý-damaıdy sheshýde ádiletti qa­zy bo­l­ǵandyǵy týraly derekter jıi aıtylǵan.

Jýyqta Baıanaýyldyń Musa Shorman aýylynan ardager pedagog, ólketanýshy Qaırıden Muzafarov habarlasty. Ol Qanysh jaıynda biraz derektermen bólise kele, Imantaıdyń «halyq sýdıa­sy», ıaǵnı bı bolǵandyǵyn, sonaý bir jyldary aýyldaǵy mýzeıden pat­sha óki­meti syılaǵan arnaıy belgini oblys­tyq sottyń ókilderi alyp ketkenin jet­kiz­di. Qarııanyń nusqaýymen jedel túr­de oblystyq sottyń mýzeıine baryp, olja­nyń ústinen tústik. Mýzeıdiń qaq tórin­de, altyn tústes, moıynǵa iletin jýan alqasy bar «Narodnyı sýdıa» degen tós­belgi kózge ottaı basyldy. Tósbel­gide túıe men aıdyń beıneleri keskin­delgen, bul zamanynda Semeı gýber­nııa­synyń tańbasy bolǵan. Ekinshi betinde  «25 naý­ryz 1891 jyl» dep jazylypty.

Bul tósbelgini 2017 jyly Baıanaýyl aýdandyq sotynyń tóraǵasy Dýlat Salatov Teńdik (qazirgi Musa Shormanov) aýylyndaǵy mýzeıde kózi shalyp, oblys­tyq sottyń mýzeı qoryna alynýyna yqpal etken. Ol qazir Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq ister jó­nin­degi sot alqasynyń tóraǵasy. Dýlat Saqanulyna habarlasyp, sózge tart­qa­nymyzda bylaı dedi:

«Qazaqtan shyqqan tuńǵysh akademık Qanysh Sátbaevtyń 1920 jyldyń 23 maýsymy men 1921 jyldyń 13 qara­shasy aralyǵynda Baıanaýylda sot bo­lyp istegenin ekiniń biri bile bermeı­di. Bul qyzmetke ony ýezdik revkom Pa­vel Pozdnıak shaqyrǵan. Revkom Sátbaevpen kezdesýde ata-tegi týraly, halyq arasyndaǵy bılerdiń, ıaǵnı rý ishindegi sýdıalardyń róli týraly aıtyp berýdi ótingen. Qanysh aǵanyń ákesi Imantaıdyń el arasynda qara qyldy qaq jaratyn ádil bı bolǵany jóninde sol tustaǵy keńes basshylary jaqsy bilgen. Tarıhı derekterge súıensek, Imantaı Sátbaıuly Pavlodar ýezi Aqkelin bolysynda 1887 jyldan bastap 14 jyl halyq sýdıasy, ıaǵnı bı bolǵan. Patsha ókimeti bekitken qaǵıdaǵa sáıkes, bıler otbasy-neke, jer paıdalaný máselelerin jáne olarǵa qatysty qylmystyq jaıttardy qaraǵan. Al arnaıy tósbelgi 1891 jyldan bastap Reseıde, Shyǵys halyqtary úshin arnaıy jasala bastaǵan. Kezinde mundaı tósbelgini bıler jýan alqamen moıyndaryna ilip júrgen. Tósbelgini 2017 jyly mektep mýzeıinen kórip, attaı qalap suratyp aldyq».

Tósbelgi jaıynda habarlaǵan Qaı­rı­den Nuhulyna qaıta habarlasyp, Imantaı Sátbaıulyna qatysty biraz tarıhı málimetke qanyqtyq. Aqsaqal­dyń sózinshe, kezinde  Sátbaı men Shor­man áýletteri  qonystas bolypty. Shor­mandardyń Aqkelinde ashqan mektebi­ne bala Qanysh 7 shaqyrym jerden alǵash­qyda taımen, keıin Kerbesti degen atymen kelip júrgen eken.

– Qanyshtyń úlken sheshesi Nurym báıbisheden Kúnshe esimdi qyzdy dúnıege ákelip, ol kishkentaı kezinde shetinep ketken. Sátbaı juraǵatynyń tuıaqsyz qalmaýyn oılaǵan Imantaı birde sábı tilep, Buqar jyraýdyń basyna qonypty degen ańyz bar. Sonda tús kóripti. Túsin­de eki jaǵynda eki arystan otyr eken. Bir sát kókke aqqý ushyp kóteriledi. Kelesi kúni bul túsin Buqar jyraýdyń nemeresi Qurymbaı abyzǵa jorytqanda: «Imeke, Alla qalasa, sen taǵy úılenedi ekensiń. Odan arystandaı eki ul, bir qyz kóresiń. Tuńǵyshyń qyz bolady» depti. Aıtqany dál kelip, Nurym báıbisheniń usynysymen Imantaı ekinshi ret otaý kóterýge sheshim qabyldaıdy. Sol zamanda Mustafa Shormanovtyń Qanapııa degen uly qarjastyń talas rýynan shyqqan Isanyń 17 jastaǵy qyzy Álı­many aıttyryp alǵan ǵoı. Alaıda Qa­na­­pııa kóp uzamaı aýyr naýqastan kóz jumyp, Álıma jesir qalǵan. Iman­taı soǵan quda túsip, «Sáken aǵaı» – Sádýaqas Shormanov elge bedeldi aza­mat­tyń usynysyn qabyl alypty. Sodan Álımadan eń áýeli Ǵazıza degen qyz bala­ny kóredi. Ǵazızadan týǵan Kemel Aqy­shev keıin elge tanymal myqty ǵa­lym bolǵany málim. Qanyshtyń aǵa­sy Ǵabdýlǵazız odan keıin, 1894 jy­ly týǵan, – dep áńgimeledi Qaırıden aqsaqal.

Bı óziniń kenje uly Ǵabdýlǵanı, ıaǵnı Qanysh týǵanda quran muqabasynyń ishki jaǵyna arab áripterimen: «Dońyz jylynda, ıaǵnı 1899 desek, naýryz aıynda, ıaǵnı 31-juldyzynda jappar jaratýshy Imantaı degen qulyna ul berdi. Nárestesiniń esimin Ǵabdýl-Ǵanı dep qoıdyq» dep jazǵan eken.

Imantaı Sátbaıulynyń ózi Baıan­aýylda 1845 jyly, Abaımen bir jylda týǵan. 1862 jyly Ombydaǵy Ábdirahım med­resesinde oqyǵan, arab, parsy, shaǵa­taı, orys tilderin meńgergen. Buqar jy­raýdyń biraz óleńi hatqa túsirilýine yq­pal etken. Shámshııabaný Sátbaevanyń «Sáýleli áýlet» kitabynda jazylǵandaı,  bı 1896-1902 jyly Qazaqstannyń 12 ýe­zin zertteýge shyqqan ekspedısııaǵa materıal jınaýǵa kómektesken. Qurymbaı abyzdan Buqar jyraýdyń jyrlaryn jazyp alyp, Musa Shormanov arqyly G.Potanınge jetkizgen. Sol nusqa keıin Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ıns­tıtýtynyń arhıvinde saqtalyp qalǵan. Álkeı Marǵulan osy arhıvten Imantaıǵa jazylǵan hatty jáne Buqar jyraýdyń óleńin taýyp, Sh.Ýálıhanovtyń bes tom­dyq shyǵarmalar jınaǵynda jarııa­laıdy.

– Imantaıdyń óte ádil bı bolǵanyn kónekóz qarııalar bertinge deıin aıtyp júrdi. Meniń ákemniń nemere aǵasy Qamysh Sqaqovtyń aıtýynsha, Pavlodar ýezindegi bıler saılaýy qazirgi Pavlodar oblysynyń Aqsý qalasy turǵan jerde ótkizilgen. Imantaı alǵashqy saılaý­da ádiletsiz jeńdi dep baı-baǵlandar shý­laǵan soń, saılaý ekinshi ret ótkizilip,  Sátbaıuly taǵy kópshiliktiń basym daýy­syn ıelenedi. Ol zamanda teriden jasalǵan úlken shar pishindes ydysqa árkim tas salyp, daýys beredi eken. Halyq keıin onyń ádiletti bı ekenine kózderi jetip, qatarynan birneshe márte saılaǵan, – deıdi baıanaýyldyq ólketanýshy.

Akademık Aryqtaı Qaıypov «Zaman elshisi» esteliginde Imantaı aqsaqaldy kórgeni jóninde bylaı jazady: «1926 jyldyń jazynda Tuzashyda otyrǵanda Imekeń (Qanyshtyń ákesi) bastaǵan jıyr­madan astam salt atty qonaq biz­diń aýylǵa kelip tústengeni áli kóz aldymda. Eskiden kele jatqan qazaq­­­tyń dástúri boıynsha, qonaqtar Ábdi­niń «qarashańyraǵy» dep bizdiń úıge tústi. Ábdi – bizdiń besinshi atamyz. Qonaqtardyń ishinde Qanysh, onyń aǵasy Ǵazız boldy. Imekeń – uzyn boıly, at jaqty, qyr muryn, seldir shoqsha saqaly bar, ótkir qoı kózdi, qara tory, kelbetti kisi, al Qanysh ta uzyn boıly, taldyrmash, keń mańdaıly, buıralaý shashty, «oryssha» kıingen aqquba jigit ekeni kóz aldymyzda. «Sibirdiń bir úlken qalasynda kóp jyl oqyp, iri maman ınjener bolyp kelgen Imantaıdyń Qanyshyn kórelik» dep, kórshi otyrǵan aýyldardan kelgender de az bolmady».

Al ǵalym Evneı Bóketov «Sónbes juldyz» maqalasynda Qanysh ákesiniń 56 jasynda dúnıege kelgenin, ákesi mańdaıy kere qarys Qanyshqa kóp kóńil bólgenin jazady. «Akademık Sátbaev Imantaıdy aqyldy qart dep bekerge atamaǵan.  Akademık Álkeı Marǵulan Sátbaı aýy­lynda stýdent, aspırant shaǵynda talaı bolǵan kórinedi. Sol kisiniń aıtýy boıynsha, qartaısa da burynǵy symbattylyǵynan aırylmaǵan Imantaı qart óte kóp biledi eken. Aqsaqal óz eliniń tarıhyn, qazaqtyń aýyz ádebıetin, aqyndardyń kóptegen shyǵarmalaryn, túrki násildes tildegi shyǵys ádebıetin kóp biletindigi sondaı, tipti saǵattar boıy eshbir jalyqpaı tyńdaýǵa bolatyn. Imantaı aqsaqal óz tóńireginde asa sa­ýatty adamdardyń biri bolyp eseptelgen. Akademık Álkeı Marǵulannyń aıtýynsha, bul kisi Ombydaǵy Azııa mektebinde oqysa kerek. Orys tilinde de azdy-kópti saýaty bar aqsaqal ótken ǵasyrdyń aıaq kezinde eldegi búkilrossııalyq halyq sanaǵy isine belsene kirisipti. Onyń ústine Imekeń orystyń geografııalyq qoǵamynyń korrespondent-múshesi bolyp, halyqtyń aýyz ádebıeti shyǵarmalaryn jazyp alyp jiberip turǵan. Imekeńniń osy eńbekterin Shoqan Ýálıhanovtyń ataqty dosy N.G.Potanın kóp paıdalanǵan» delingen estelik maqalada.

Qanysh Imantaıulyn erekshe zerttegen qalamgerdiń biri Medeý Sárseke «Sátbaev» kitabynda: «Shaqtap ustasa, el arasyndaǵy daý-damaıǵa bılik aıtqan saıyn óz jónin, qulqyn qamyn umytpasa – bólek aýyl shyqqannan bergi on shaqty jylda qolyndaǵy dáýlet qanshaǵa jeter edi? Alaıda Imantaı bı paramen mal jıyp, shirigen baı bolýdy tý bastan tárk etti: aldynda júginiske kelgen daýgerlerge ádil tórelik aıtyp, týra qazy bolýdy maqsut kórdi... Sondyqtan da shyǵar, Imantaı qarjastyń myń aıdaǵan baıy bolmaı, qoly ashyq, seri kóńildi, aýzy dýaly, bıligi baıandy ádil azamaty atanýy... Onyń bılik qadiri ýysynda otyrǵan eki aýylmen ǵana shektelmeıdi, biraýyz sálemin at shaptyrym tóńirektegi qarjas, babas otyrǵanda, tipti jalpaq súıindik te, qala berdi búkil Aqkelin bolysynda eki aıtqyzbaı oryndaý – rásimge aınalǵan úlgi» dep keltiredi.

Joǵaryda Shoqan Ýálıhanov pen Imekeń birin-biri jaqsy bilgen dedik qoı. Qaırıden Nuhulynyń dereginshe, Shoqan Altynemelde dúnıeden ótkende Musa Shormanov 20 jastaǵy Imantaıdy jumsaıdy. «Shormanovtyń ótinishi boıynsha Imekeń Baıanaýyldan arnaıy shyǵyp, Altynemelge jerlengen Shoqannyń basyna aparyp tas ornatady. Sol tas bolmasa, qazaqtyń tarıhı tulǵasynyń jerlengen jerin bilmeı qalar ma edik... Shorman áýleti Sátbaevtardy erekshe qadirlegen, olardyń bilimine tánti bolǵan. El ishindegi mańyzdy isterdiń kóbin Imantaıǵa senip tapsyrýy sodan bolsa kerek», deıdi aqsaqal.

Imantaı Sátbaıulynyń ómirden ótýi keńes ókimetiniń yzǵarly saıasatynyń kúsheıe túsýine parapar keldi. Bıdiń buǵan deıin aýqattylar tiziminde bolǵanyn eskergen NKVD adamdary ony jıi-jıi tergeı bastaǵan. 1928 jyly qarııa qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Aqjar dep atalatyn jerdegi medresege barady. Onda Jyrjys esimdi ataǵy elge jaıylǵan qoja bolypty. Kezinde Qanysh saýat ashqan Jumash molda osy medresede bilim alǵan. NKVD jendetteri osy medresege 83 jastaǵy Imekeńdi izdep kelip, ózimen birge júrýdi buıyrady. Sonda qarııa namaz oqyp alýǵa mursat suraıdy. Jaratqannan abaqtyda óltire kórme dep jalbarynǵan qart bıdiń tilegi qabyl boldy ma eken, jaınamaz ústinde ómirden ótip ketipti.

– Sátbaevtar áýletiniń taǵdyry tra­gedııaǵa toly. Qanyshtyń aǵasy Ǵabdýl­ǵazız (Ǵazız) keńestik saıasattyń sal­darynan Ombyda júrgen jerinen tut­qyndalyp, jalamen atyldy. Ol qazaqtyń kózi ashyq, oqyǵan azamatynyń biri bolǵan. Al Sátbaı atanyń tórt ulynyń birinen týǵan Ábikeı Zeıinuly Frýnzede óltirildi. Taǵy bir nemere aǵasy Ábdikárim Jáminuly jalǵan jalamen Qaraǵandyda ustalyp, ol da qurban boldy. Imantaı bıdiń qystaýy Aıryq dep atalatyn jerde. Ákesi qaıtys bolǵan soń Qanysh aýylǵa túndeletip kelip, biraz zatty ózimen áketken. Imantaıdyń álgi qystaýy keıin buzyldy. Sonda aýyl adamdarynyń biri myna alqany taýyp alypty. Bıdiń óte aqyldy, parasatty adam bolǵanyn estigen álgi azamat tósbelgini yrymdap, úıdegi sábıiniń besigine ilip qoıǵan. Teńdik mektebinde Qanysh Sátbaevtyń mýzeıi ashylǵanda sonda bergen ǵoı. Bu tósbelginiń tarıhy osyndaı, – dep támam­dady áńgimesin Qaırıden Nuhuly.

Pavlodar oblysy