– Qaısar Qazybaıuly, sizdiń birshama ǵylymı zertteýińizdiń óndiriske engenin bilemiz. Qazir qandaı jańalyqtaryńyz bar?
– 2020 jyldyń mamyr aıynda Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetinde halyqaralyq Vaksınologııa ortalyǵyn qurdyq. Osy ýaqyt ishinde COVID-19-ǵa qarsy úsh vaksına, sondaı-aq jýsan tozańynan paıda bolatyn allergııalyq rınıt pen bronh demikpesine arnalǵan pollenvax vaksınasyn ázirledik. Halyqtyń allergııaǵa qarsy turatyn vaksınaǵa degen qajettiliginiń joǵary ekenin eskerip, klınıkalyq zertteýler satysyna shyǵarýdy jón kórdik.
– Qatelespesem, siz osy ýaqytqa deıin 13 vaksına ázirledińiz. Osyǵan deıin oılap tapqan vaksınalaryńyz áli qoldanysta ma?
– Ǵylymdaǵy qyzmetimniń 20 jylǵa jýyǵynda áriptesterimmen birge jylqy tumaýy, iri qara jáne usaq mal brýsellezi, qus tumaýy (A/N5N1), shoshqa tumaýy (A/N1N1pdm09), maýsymdyq adam tumaýy, sondaı-aq COVID-19 sııaqty qaýipti ınfeksııalarǵa qarsy 8 veterınarlyq, 5 medısınalyq vaksına ázirledik. Ázirlemelerimizdiń 60 paıyzy óndiriske sátti engen edi. Biraq qazir tek bireýi ǵana keń kólemde tájirıbelik qoldanysqa ıe. Ol – qus tumaýyna qarsy vaksına. Qalǵandaryn is júzinde qoldanbaýdyń ártúrli sebebi bar. Mysaly, qus tumaýyna qarsy Kazfluvac jáne shoshqa tumaýyna qarsy Refluvac medısınalyq vaksınalary 2013 jylǵy pandemııa kezinde shuǵyl qoldanýǵa arnalǵan preparattar retinde tirkeldi. Sodan beri tumaý pandemııasy bolǵan joq, sondyqtan olarǵa qajettilik bolmady. Sóıtip, elde tumaý pandemııasynyń qaýpine qarsy turýǵa múmkindik beretin vaksına tehnologııasynyń áleýeti qalyptasty.
– Iri qara mal brýsellezine qarsy ekpeni ǵylymı túrde ázirleýińiz, alǵash ret tájirıbeden ótkizýińiz, ony halyqtyń qalaı qabyldaǵany týraly bilsek deımiz...
– Jalpy, veterınarııa salasynda brýsellez máselesi óte ózekti. Ol janýarlardyń barlyq túrine, sonyń ishinde iri qara men usaq malǵa áser etýi múmkin. Respýblıkanyń veterınarlyq zerthanalar jelisine bólinetin qarajattyń 90 paıyzdan astamy dál osy aýrýmen kúresýge, al qalǵany basqa ınfeksııalarǵa jumsalady. Elde 100 jyl buryn brýsellezge qarsy jasalǵan vaksınalar bar. Olar Brucella abortus S19 shtamynan alynǵan. О́te tıimdi ekeni ras. Biraq muny qabyldaǵan janýarlar ınfeksııamen birdeı antıdeneler shyǵarady. Neǵurlym jetildirilgen vaksınany amerıkalyqtar 25 jyl buryn usynǵan. Ol ınfeksııa kezinde paıda bolatyn antıdenelerdi túzbeıdi. Bul – negizinen mal brýsellezine qarsy vaksına jasaýdaǵy úlken jetistik. Alaıda onyń da óz kemshilikteri bar. Birinshiden, amerıkalyq vaksınanyń tıimdiligi burynǵyǵa qaraǵanda tómen. Ekinshiden, vaksına álsiregen bolsa da, tiri bakterııadan jasalǵan. Sonyń kesirinen ekpe qabyldaǵan janýarlardyń sútinen vırýs bólinip, adamnyń vaksınamen baılanysty ınfeksııasyn týdyrýy múmkin. Eger adam sútti qaınatpaı ishse, onda ol aýrý juqtyrýy yqtımal. Mundaı jaǵdaılar óte sırek kezdesedi. Al saldary qaýipti. Osynyń bárin eskere otyryp, minsiz nemese kem degende minsizdikke jaqyn vaksınany jasaýdy maqsat tuttyq. Birinshiden, qaýipsiz bolýy kerek. Ekinshiden, ekologııalyq taza, egilgen janýarlarǵa túsik jasatpaıtyn ári tıimdi bolýy shart. Taǵy bir másele – janýarlardy egilgender men egilmegenderden ajyrata alý múmkindigi. Aýqymdy óndiriske de jaramdy bolsa deımiz. Osy talaptardyń barlyǵyna OMP16 jáne L7/L12 brýsellez aqýyzdaryn bildiretin rekombınantty tumaý vırýstaryna negizdelgen álemdegi alǵashqy vektorlyq iri qara mal brýsellezine qarsy vaksınamyz sáıkes keldi. Tumaýdyń vırýstyq vektorlaryn jobalaý qazirgi ýaqytta gendik ınjenerııa salasyndaǵy eń ozyq ádisterdiń biri, keri genetıka ádisimen júrgizildi. Qaýipsizdigin tekserý úshin ony kóp synaqtan ótkizdik. Sóıtip, keıingi 20-30 jylda ázirlengen ekpelerdiń ishindegi eń úzdik vaksına paıda boldy. 2018 jyly vaksına óndiristik komıssııalyq synaqtardan (aprobasııadan) sátti ótti, al 2019 jyldyń qańtarynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń veterınarlyq preparattar men jemshóp qospalarynyń memlekettik tizilimine endi. 2020 jyly Jambyl oblysy Qordaı aýdany «Baı-Nur» sharýa qojalyǵynda brýsellezden saýyqtyrý jumystaryn júrgizdik. О́kinishke qaraı, bul vaksına elimizde áli keń qoldanysqa ıe bolǵan joq.
– Aýstralııadaǵy «Vaxine Pty Ltd» bıotehnologııalyq kompanııasynda taǵylymdamadan ótipsiz.
– Iá, «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy aıasynda «Densaýlyq saqtaý úshin qaýipsiz jáne tıimdiligi joǵary vaksınalardy jasaý jónindegi ınnovasııalyq tehnologııalar» taqyryby boıynsha bir jyldyq taǵylymdamadan óttim. Taǵylymdama, eń aldymen, ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrý júıesine degen kózqarasymdy túbegeıli ózgertti. Bul qaǵıdattar bizdiń halyqaralyq Vaksınologııa ortalyǵyna tolyq engizildi. Búginde «Vaxine Pty Ltd» kompanııasy – bizdiń ortalyqtyń senimdi seriktesi. Ári árbir tarap bizdiń uıymdardyń damýyna óz úlesin qosady.
– Qus tumaýyna qarsy A/H5N1 ekpesin óndiriske engizdińiz. Bul jóninde ne aıtar edińiz?
– Biz H5 tıpti qus tumaýyna qarsy belsendi emes emýlsııalanǵan vaksınany ázirlep, óndiriske engizdik. Onyń ónerkásiptik óndirisi 2008 jyldan beri jalǵasyp keledi. Vaksına bastapqyda el aýmaǵy úshin epızootııalyq ózektilikti bildiretin qus tumaýy vırýsynyń 2007 jyly Pavlodar óńirinde úı qazynan anyqtalǵan (N5N1) jergilikti shtammy negizinde ázirlendi. Qazir tehnologııa tumaý vırýsynyń kez kelgen túrine qarsy vaksına jasaýǵa múmkindik beredi jáne ol CDC (aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtary, AQSh) jáne Nibsc (Ulttyq bıologııalyq standarttar jáne baqylaý ınstıtýty, Anglııa) alynǵan tumaý vırýsynyń epıdemııalyq ózekti vaksınalyq rekombınantty shtamdaryn paıdalaný arqyly júzege asyrylady.
– Qazir qaı baǵytta zertteý júrgizip jatyrsyzdar?
– Allergııaǵa qarsy vaksınany jasap shyǵarý jolynda tereń zertteýler júrgizip jatyrmyz. Elimizde allergııalyq rınıt pen bronh demikpesimen aýyratyn balalar men jasóspirimderdiń eń úlken sensıbılızasııasyn, ıaǵnı 80 paıyzyn jýsan tozańy týdyrady. Bul rette elde memlekettik jáne jeke medısınalyq mekemelerdiń az ǵana bóligi allergenge tán ımmýnoterapııa boıynsha qyzmet kórsetedi. Osyny eskere otyryp, Densaýlyq saqtaýdy damytýdyń 2026 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda «Immýnologııalyq medısınalyq kómektiń sapasyn jaqsartý úshin rekombınantty molekýlalardy paıdalana otyryp, jýsanǵa arnaıy pollınozdy ımmýnoterapııa úshin ulttyq vaksına jasaý» mindeti qoıyldy. Pollenvax vaksınasynyń biregeıligi ýltra qysqa rejimde tórt teri astyndaǵy desensıtızasııalyq ımmýndaý men allergııalyq rınıt, astmaǵa qatysty aıqyn terapevtik tıimdilikti qamtamasyz etedi. Qazirgi ýaqytta vaksınany klınıkalyq zertteýlerge daıyndaý júrgizilip jatyr.
– Elimizdegi bıotehnıkanyń jaǵdaıyn qalaı baǵalar edińiz?
– 90-jyldardaǵy toqyraý vırýsologııaǵa ǵana emes, tutas otandyq ǵylymǵa salqynyn tıgizdi. Sol kezeńde jas ári jigerli, shyǵarmashylyq múmkindikteriniń shyńynda turǵan ǵalymdar ǵylymdy tastap, kúnkóris úshin basqa dúnıemen aınalysýǵa májbúr boldy. Sóıtip, óz ýaqytynda qarjylandyrýdyń bolmaýyna baılanysty ǵylymnyń damýyna eleýli úles qosa almaǵan ǵalymdardyń az ǵana shoǵyryna ıek artýǵa týra keldi. Árıne, shetelge shyǵýǵa nemese halyqaralyq uıymdardan qarjy tartýǵa qol jetkizgen jeke adamdar nemese zertteý toptary da bar. Máselen, burynǵy jumys ornymdy – Bıologııalyq qaýipsizdik problemalary ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn aıta alamyn. Buryn janýarlardyń asa qaýipti juqpaly aýrýlarynyń qozdyrǵyshtarymen jabyq taqyrypta zertteý júrgize alatyn. О́z jumysynyń ereksheligine baılanysty ınstıtýt jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý jónindegi úkimetaralyq baǵdarlamaǵa sáıkes Halyqaralyq ǵylymı-tehnıkalyq ortalyq tarapynan belsendi qarjylandyryla bastady. Sodan keıin ǵalymdar laıyqty jalaqyǵa qol jetkizip, zamanaýı jáne qymbat jabdyqtar satyp alyndy. Bul qoldaý, saıyp kelgende, ınstıtýtqa kadr resýrstaryn joǵaltpaýǵa, bıologııalyq qaýipsizdik salasyndaǵy otandyq ǵylymnyń kóshbasshysy bolýǵa múmkindik berdi. Qazir vırýsologııa ǵylymynyń damýyna jas ǵalymdarymyz da úlken úles qosyp jatyr. Olar «Bolashaq» baǵdarlamasymen álemniń úzdik oqý oryndarynda oqydy. Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti basshylyǵynyń qoldaýymen Vaksınologııa salasynda halyqaralyq deńgeıde jumys isteıtin ortalyq qurǵanymyzdy joǵaryda aıttym. Bul ortalyqta vırýsologııa, bıologııalyq qaýipsizdik, bıoetıka, gendik ınjenerııa, patologııalyq morfologııa jáne allergologııa sııaqty basqa da salalarda mamandanǵan jas ári kreatıvti mamandar bar. Bolashaqta biz eldiń bıologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge aıtarlyqtaı úles qosa alamyz dep senemin.
– Eldiń bıologııalyq qaýipsizdik deńgeıi qandaı?
– Biz ǵalamshardyń klımatyn ózgertý arqyly jabaıy faýnanyń tirshilik etý ortasyn ózgerttik. Sonymen birge janýarlar men qustardan taralatyn kóptegen juqpaly aýrýdyń shekarasyn keńeıttik. Keıingi jyldary elimizde úı janýarlary arasynda buryn Afrıka men Taıaý Shyǵys elderinde ǵana tirkelgen ekzotıkalyq aýrýlar anyqtalǵanyn atap ótken jón. Tipti bolashaqta pandemııanyń paıda bolý jıiligi de arta túsedi. Adamdarǵa juǵatyn barlyq juqpaly aýrýdyń shamamen 70 paıyzy janýarlardan taraıtyny belgili. Bul máselede jurtshylyqtyń saýattylyǵy, qajetti aqparattan habardar bolýy asa qajet. Medısınalyq jáne veterınarlyq qyzmetterdiń bir-birimen úılesimdi ári tyǵyz jumys isteýi mańyzdy. Bul rette veterınarlyq qyzmetti edáýir nyǵaıtý, jabaıy faýnadaǵy ınfeksııalar qozdyrǵyshtarynyń júıeli monıtorıngin qamtamasyz etý jáne juqpaly derttiń janýarlardan adamdarǵa berilýiniń aldyn alý úshin basqa da is-sharalar júrgizý qajet. Bıologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý isinde mamandardy daıarlaý jáne bıologııalyq qorǵaý deńgeıi joǵary aldyńǵy qatarly zerthanalardyń bolýy da mańyzdy. Biz el retinde zamanaýı zerthanalyq keshen M.Aıqymbaev atyndaǵy Asa qaýipti ınfeksııalar ulttyq ǵylymı ortalyǵy jáne Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy, Veterınarııa jónindegi ulttyq referenttik ortalyqtyń ıeliginde turǵan ortalyq referenttik zerthanaǵa ıe bolǵanymyzǵa qýanamyz. Ortalyq Azııa óńirinde balamasy joq mekemede joǵary halyqaralyq standarttar boıynsha zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Eldiń bıologııalyq qaýipsizdigin nyǵaıtý úshin kem degende osy sekildi taǵy birneshe zerthana salý qajet. О́ıtkeni bıologııalyq qaýipsizdik jaýapsyzdyqty kótermeıdi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eligimaı TО́ŃKER,
«Egemen Qazaqstan»
