– Aınur Jumabekqyzy, áńgimeni áriden bastasaq. Aldymen ózińiz týyp-ósken meken, bilim alǵan oqý ordańyz, otbasyńyz jóninde aıtyp ótseńiz.
– Men Aqtóbe qalasynan 70 shaqyrym qashyqta ornalasqan Mártók aýdanynyń týmasymyn. Ákem – ınjener-mehanık, anam medısına salasynda qyzmet etedi. Bir ákeden tórteýmiz. Ata-ájeniń kózin kórmesem de, olardyń ósıetin, tálimin, kádimgi qazaqy tanymdy áke men anadan boıyma sińirip óstim. Dastarqannan batasyz turmaq túgili, qazirgi kóp otbasy mán bermeıtin ulttyq salt-dástúrimizdi berik ustanamyz. Tipti ústel basynda orys tiliniń turmysta kirigip, qulaqqa úırenshikti bolǵan sózderi de aıtylmaıdy. Bul – ómirlik jolymdy qazaq fılologııasymen baılanystyrýyma sep bolǵan birden-bir faktor. Orta bilimdi sol eldi mekendegi mektep-gımnazııada támamdadym. 9-synyptan bastap shyǵarma, óleń jazýǵa yntam ashyldy. Muny baıqaǵan qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi nazarymdy sol arnaǵa buryp, qoldaý kórsetti. Úsh jyl qatarynan Aqtóbeniń atynan kóp saıysqa qatysyp, júldeli oryndardy ıelenip júrdim. Sóıtip, 11-synyptan keıin Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti fılologııa fakýltetiniń «qazaq fılologııasy» mamandyǵyna grantqa tústim. Al magıstratýrany Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine tapsyrdym. Qazir 2-kýrsta oqımyn.
– Ulttyq oıyndardy startap arqyly jańǵyrtý ıdeıasy qalaı keldi?
– Oılap qarasam, kishkentaı kezimnen belgili bir is-áreketter arqyly bul ıdeıaǵa beıimdelgen ekenmin. Sebebi mektepte, bakalavrda oqyp júrgenimde joba, startap deńgeıinde bolmasa da, osy baǵyttaǵy túrli bastamany baıqap kórdim. Ana tilimizge, tól mádenıetimizge degen qyzyǵýshylyǵym janashyrlyqqa ulasyp, men úshin bási bıik múmkindikterge jol ashyldy. «Talapai» jobasy týraly oı 2022 jyl tamyz aıynyń sońynda antıkafede týyndady. Mundaı nysandarda kóbine sheteldiń oıyndaryn jıi keziktiremiz. Odan qaldy, qazir jasóspirimderdi tapansha kezenýge, tipti sýısıdke ıtermeleıtin oıyndar qaptap ketti. Sodan «Olardyń ornyn almastyratyn qazaqta ústel oıyndary bar ma?» degen saýal maza bermedi. Áý basta oıyma qorapshadaǵy asyqtar keldi. Biraq ony nemen baılanystyratynymdy bilmeı, dal boldym. Keıin Astanadaǵy ulttyq akademııalyq kitaphanadan bastap, tól oıyndarymyz týraly eńbekter men ensıklopedııalardy aqtardym. Arasynan ústel oınyna keledi-aý degenderin iriktep aldym. Erejelerin ózara salystyrdym. Belgili etnograftardyń pikirin oqydym. Fılolog maman bolǵan soń zertteý, taldaý úderisterimen jete tanyspyn. Sóıtip, tujyrymdamasyn jasaqtap, bir júıege keltirdim. Ishine qandaı oıyndar kiretinin naqtyladym. Bastapqyda bul jobaǵa jeti oıyn kiriktiremin dep josparladym. Biraq qarajat tapshylyǵyna baılanysty bes oıyn ǵana engizýime týra keldi. Olar – «Bes tas», «Qumar», «Aǵash úı» bestemshesi, «Tumar» bestemshesi jáne «Toǵyzqumalaq» oıyndary. Ásirese «Toǵyzqumalaqty» bárimiz bilemiz. Alaıda bala kezden kórip kele jatqan toǵyzqumalaqtyń syrty kók plastık, tastary da kópke usynatyndaı kúıde emes. Oǵan jastar qyzyqpaıdy. Telefonǵa telmirý degen úlken másele taǵy bar. Týysqan aǵa-ápkelerim balalarynyń únemi qultemirge elirip otyratynyn aıtyp, shaǵymdanady. Jaı ǵana telmirip qoımaı, psıhıkasyn buzyp alǵan ini-sińlilerim bar. Qansha jerden olardy janyma jaqyn tartyp, aqylymdy aıtsam da, kóbi beri burylmaı, eshteńege qyzyqpaıtynyn aıtady. Al men bilim, izdenis jaǵyna zeıin qoıamyn. Aınalamda sondaı orta bolǵanyn qaladym. Alǵashynda ini-baýyrlarym onsha tartyla bermedi. Sondyqtan ózim sııaqty jastardyń nazaryn aýdaratyndaı, qazaqtyń ulttyq oıyndaryn jańasha baǵytta shyǵaramyn degen oı týdy. Hantalapaı oıny bastalarda aıtylatyn «Talapaı-aý, talapaı, tabyldy oıyn alaqaı!» degen eki jol óleń bar. «Talapaı» sóziniń túpki etımologııasy – bir nárseni bóliske salyp alý. Jobamdy «Talapai» dep ataýymnyń syry da osy, men oıyndardy izdep taptym, endi sony jurtshylyq talasyp-tarmasyp ilip ketse eken deımin. Kózdegen meje oryndalyp keledi. Qazir jastar qyzyǵýshylyq tanytyp júr.
– Baıqap qarasaq, ár oıyn sómke tárizdi aǵashtan jasalǵan, syrtynda ulttyq naqyshtaǵy oıý qashalǵan qorapta usynylǵan. Eń qyzyǵy, bul jaı aǵash sómke emes eken, fýnksıonaldy. Ony ashyp, oıyn oınaýǵa da bolady. Bul da tapqyrlyq, kreatıvti ıdeıa emes pe?
– Ideıa sanamda sart etkende-aq kreatıvti usynýdyń barlyq jolyn qarastyrdym. Sóıtip, dızaınerdiń kómegine júgindim. Bastapqyda stýdenttermen jumys istegenim durys dep sanadym. Jalyndap turǵan, jańashyldyqqa qumar jastardyń tyń ıdeıalary bar shyǵar ári bul qarajat jaǵynan da tıimdi bolatynyna sendim. Keıin olardyń jumysy kóńilimnen shyqpady. Maǵan sapaly dúnıe kerek ekenin anyq sezindim. Jan-jaqtan surastyra kele, ulttyq oıýlarymyzdy jańǵyrtyp júrgen bilikti maman Janǵazy Seıdahmetovpen kezdesip, ıdeıamdy ortaǵa saldym. Jobany qalaı elestetkenimdi, qalaı kóretinimdi aıttym. Qaǵaz betine túsirip te berdim. Ol kisi birden qoldaı ketti. Menińshe, bul ózińniń jumysyńa degen ishtegi senimdi arttyrady.
– Bir jaǵynan bul oıyndar ulttyq tárbıeden ajyrap bara jatqan qazaqty túp qazyǵyna tartatyn taptyrmas qural sekildi. Osy rette oıyndaryńyz týraly tolyǵyraq aıta ótseńiz.
– Qazir eń basty oıyndarymnyń biri – toǵyzqumalaqqa uqsaıtyn «Bestemshe». Kóp adamnyń toǵyzqumalaq oınamaý sebebi – onyń uzaq ótýinde. Al bestemshe onyń qarapaıym túri, ári ketse 10-15 mınýt oınalady. «Bestemsheniń» negizgi formasy kıiz úı, ony kúrdelendirý maqsatynda jańa bir túrin shyǵardym, ony «Tumar» dep atadym. Onyń da óz erekshelikteri bar. Barlyǵy halyqtyń nazaryn aýdaryp júr. Endi «Bestemsheniń» onlaın túrin mobıldi qosymsha retinde shyǵarǵym keledi. Sondaı-aq aldaǵy ýaqytta «Láńgi», «At jarys», «Shalma» oıyndaryn da qarastyryp, jobamdy keńeıtýdi josparlap júrmin. Máselen, «Láńgi» – balalardyń dene qozǵalysyna jaqsy áserin tıgizedi. Láńgi týraly uzaq oılandym, onyń da óz standarttary bar, elimizdegi jalǵyz brend bolǵandyqtan, úlken jaýapkershilikti júkteıdi, laıyqty sapaly dúnıe jasaý qajet. Sosyn shahmat sekildi asyqpen ústel ústinde oınalatyn «At jarys» oınyn qosamyn. Bala kezimizde jippen oınaıtyn «Shalma» oıny qazaqtiki. Eski súrleýge salyp, orystyń oıny dep oılaıtyn shyǵarmyz, biraq etnografııa týraly kitapty aqtarǵanda, bizdiń ulttyq oınymyz ekeni belgili boldy. Ondaǵy formalarǵa mán berseńiz, kerege, ýyqtyń pishinderi shyǵady. Men ony keıin baıqadym. Sol oıyndy da jańǵyrtyp kórgim keledi. Jalpy, shahmattan kem túspeıtin, óz bolmysymyzdy kórsetetin keremet oıyndar bar. Biraq keıbir aǵalarymyz ony patenttep alǵan. Oıyn túrlerin izdegende birazyna habarlastym, paıda kózdemeıtinimdi, jaı ǵana ulttyq oıyn túrinde nasıhattaýǵa ruqsat suradym. Sonda da kelispedi. Internette ol oıyndarǵa qomaqty qarajat bólingeni jazylǵan, biraq shyn máninde jaryqqa shyqpaǵan. Esep úshin bir-eki mektepke aparylǵan, biraq esh nátıje joq. Halyqtyń ulttyq oınyn qalaı patenttep alýǵa bolady? Oıynnyń dızaınyn, qorapshasyn, jazýyn patentteýi múmkin, biraq tutas oıyndy patenttep alý menińshe durys emes.
– Demek bul baǵytta da ózindik problemalar bar…
– Birinshiden, qazir kreatıvti ekonomıkada qazaqtyń ústel oıyndary naryǵy bos tur. Sondyqtan meılinshe ulttyq brendimizdi zerdelep, áli de tolyqtyrý qajet. Bul rette taǵy bir problemanyń basy qyltııady. Halyq arasynda tól oıyndarymyz týraly túsinik qajet deńgeıde emes.
– Eki jylǵa jýyq ýaqytta jobanyń qarjysy qalaı ótelip jatyr? Qandaı da bir baıqaýlarǵa qatystyńyz ba? Jetistikterińiz bar ma?
– Meniń arnaıy komandam joq. Ázirge ózim ǵana eńbektenip júrmin. Jalpy, jobaǵa birneshe mıllıon qarajat jumsaldy. Belgili bir kezeńde qajet bolǵan mamandardy tarttym. Nemese túrli jarysqa qatystym. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde bıznes-ınkýbator stýdenttermen tıimdi jumys isteıdi eken. Bul týraly estigen boıda ıdeıamdy aıtyp, usynyp kórdim. Jańylyspasam, olar qarjylyq syıaqysy bar jarystardy jıi uıymdastyryp turady. Sol jarystardyń birine qatysyp, 2-oryn ıelendim. Qarjylaı syıaqy 100 myń teńge berildi. Bul jobaǵa ketken shyǵyndy óz qaltamnan ótegendikten, 100 myń teńge maǵan ájeptáýir kómek boldy. Sondaı-aq byltyr jyl aıaǵynda «Táýelsizdik urpaqtary» grantyn jeńip aldym. Osy rette jastarǵa jan-jaqty qoldaý bildirip otyrǵan Memleket basshysyna, jarysty uıymdastyrǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine alǵys aıtamyn. Bul tek jastarǵa emes, kreatıvti ındýstrııa ókilderine jasalǵan kómek dep bilemin. Oǵan qosa 2023 jyldyń qarasha aıynda halyqaralyq Berlın bazary jármeńkesinde 50-den asa eldiń qatarynda Qazaqstannyń atynan ulttyq oıyndarymyzdy tanystyrdym. Sol Germanııadaǵy Frankfýrt ýnıversıtetinde jańadan ashylǵan kreatıvti habqa óz oıyndarymyzdy qoıdyq. Aldaǵy ýaqytta yntymaqtastyq negizinde biraz is-shara uıymdastyramyz degen senimdemin. Frankfýrtqa jaqyn jerde ornalasqan bir qalada kóp qazaq shoǵyrlanǵan. Olardyń toǵyzqumalaqqa qyzyǵýshylyǵy basym eken. Mendegi basty maqsat – qazaqtyń ulttyq oıyndaryn elimizde jáne halyqaralyq arenada tanytý.
– Áńgimeńizge rahmet. Iske sát!
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
