AQYN TILI– ARMAN TILI

Poezııa ádebıettiń názik janry. Ol – óner. Ol jany názik jan­dar­dy jıi mańaılaıtyn janr. Ol tek sezimtal adamdarǵa ǵana beri­le­tin baqyt. Son­dyqtan da biz aqyn­dardy biraýyzdan baqyttylar deı­miz. О́ıtkeni olar jú­rek­ten jyr aǵy­typ, júrekterge jet­kizedi. Mu­ńyn da, syryn da, qaıǵysy men qýa­­nyshyn da jyr súıer jalpaq jurt­pen bó­lisedi. Osyndaı jas tol­qyn aqyn­nyń biri – respýb­lı­ka­lyq jyr mú­sháı­ralarynda júldeli oryndar­dan kórinip júrgen Dosbol Islam. Túrki eliniń rýhanı astanasy Túr­kistandaǵy Q.A. Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıver­sı­te­tiniń dosenti D. Islam óziniń “Aq­yn tili – arman tili” atty jańa jyr jı­­na­ǵyn oqyrmandaryna us­yn­­dy. Tol­ǵanysqa toly týyn­dy­lar­dan tu­ra­tyn bul óleń kitaby Al­maty­daǵy “Ar­ys” baspasynan jaryq kórip otyr. Belgili aqyn, Memlekettik syı­lyqtyń ıegeri Temirhan Medet­bek­tiń alǵysózimen poezııa súıer qaý­ym­ǵa jol tartqan kitabyn aqyn óleń degen qudiretke bas ııýden bastapty. Baǵıla dáýren! Baǵıla baqyt – barym sen, Paqyrǵa talaı, Paqana bolǵan arym sen. Tórtkúl dúnıeniń tórinen  tynym tappaǵan, Shyryldap júrgen  janym sen – О́leń! Osylaı tebirengen aqyndy tý­ǵan tildiń tolǵaǵy da tolǵan­dyrmaı qoı­mapty. Kitaptaǵy jyr joldary osylaı túr­li taqyrypta jalǵasa beredi. Ony jyr janashyrlary kózben de, kóńil­men de oqyp, bezbenge salar degen úmittemiz. Ábdirahman QYDYRBEK, ASTANA. ÁN QANATYNDA 2009 jyl. Astanada Qyzylorda ob­­lysynyń Astanadaǵy óner kúnde­ri­niń ashy­lý saltanatynda keshti júr­gizýshi: El­basy Nursultan Ábishuly Nazar­baev­tyń sózine jazylǵan Al­tynbek Qo­raz­baevtyń áni – “Sa­ry­arqa”. Or­yn­daı­tyn Qazaq­stan­nyń eń­bek sińir­gen ártisi Kúlán Qa­lym­betova dep habarlaǵan. Lyq toly zal ishi demderin ishterine tar­typ tyna qalǵan. Kúlán án qana­tynda qalyqtap kete bardy. Ásem án kórermenderdiń ón-boılaryn baýrap alǵan. Saryarqa saǵan tańda sálem berem, Atyń da máshhúr álemge teń. Týǵan jer, keń ólkeńe qaıran qalam, Babalar danalyǵyn dáleldegen, –dep kúlim kózinen shýaq shashqan Kú­lán­niń kó­rermenderge ıile sálem etip, iltıpat kór­setýi sol edi, zal ishi dúr sil­kinip sala berdi. Oryndarynan óre tú­regelip, sartyldata qol soqqan kórermender qoshemeti erekshe boldy. Iá, áni men sáni úılesken Qazaq­­stan­nyń eńbek sińirgen ártisi Kúlán otyz jyl boıy óner kóginde qalyqtaı ush­yp, Syr sahnasynyń sandýǵashyna aınalǵan desek, asyra aıtqandyǵymyz bolmas. Onyń birde asqaqtata salar, al endi birde tamyljyta oryndar án­deri tyńdarmandar júreginde ja­zy­lyp, qulaq túbinde kúmbir qaǵýmen keledi. “Qulaqtan kirip boıdy alar, Ásem án men tátti kúı”, – dep uly Abaı atamyz aıt­qandaı, Kúlánniń kómekeıinen tógilgen ánder qanat­tanyp, án áleminde ózindik órnegin qalyp­tastyrǵan. Kúlán Qazaly aýdanyndaǵy Bekarystan bı aýy­lynda dúnıege kelip, erte eseıdi. О́ıtkeni ol kezinde esi­mi elge eleýli, aýyldyń atpal azamaty Jante­mir­diń otbasyndaǵy jalǵyz perzent bolatyn. Anasy Sánıra: Byldyr-byldyr tilińmen, Qýyrshaqtaı júgirgen, Aınalaıyn botam-aý, Aınalaıyn túrińnen, – dep bastaıtyn besik jyrymen Kúlándi án qanatyna qondyryp, kóńiline úkili úmit uıalatqan syńaıly. Sodan da ójet te ónerli qyz táı-táı basqannan án aıtýǵa qumartty. – Aýyl aqsaqaldary men salǵan ánderdi qumar­lana tyńdap, aq batalaryn jarysa berip jatýshy edi. Búginde áke amanatyn aqtap júrgenime jan-júregim eljireı qýanamyn, – degen Kúlán kózderi syzylta án salǵandaı kúlimsireıdi. 1973 jyly Qazaly kentindegi №24 mektepti bitir­gen Kúlán Qyzylordadaǵy M.Mámetova atyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshege oqýǵa túsedi. О́ner qar­ly­ǵashynyń qanaty osy oqý ornynda qataıady. О́ıtkeni, onda ataqty Turmaǵambet shaıyrdyń týǵan jıeni Kópbaı Álıev jetekshilik jasaıtyn “Nurgúl” án-bı ansambli bolatyn. Ol kezde “Nurgúl” elimizdiń túk­pir-túkpirin ásem án men myń buralǵan bıge bó­lep, ataq-dańqy dúrkirep turǵan ýaqyt edi. Osy ansamblden túlep ushqan talaı-talaı tarlandar sahna sandýǵashtaryna aınalǵan. Solardyń alǵashqy qarlyǵashynyń biri, biri ǵana emes biregeıi Kúlán Qalymbetova boldy. Sol biregeıdiń biri marqum Má­dına Eralıeva da osy shańyraqtan túlep ushqan edi. – Meniń óner jolyna túsýime asa kóp eńbek sińirgen mýzykanyń maıtalman mamany, ulaǵatty ustazym О́mirbaı Nurjigitov boldy. Sodan da talaı talanttardy tárbıelep, bul ómirden erte ótken О́mekeńdeı abzal aǵalarym meniń jadymda máń­gi­likke qalyp qoıdy, – deıdi Kúlán áńgime oraıynda. Kúlánniń óner joly 1978 jyly Qyzylorda qalasyndaǵy “Melıo­ra­tor” saraıyn­da kórkemdik jetekshi bolý­dan bastaý alady. Osylaı kún qurǵatpaı Syr sandýǵashyndaı saırap júrgen ony elimizdiń túkpir-túkpi­rinen talaı-talaı óner shańy­raqtary jumysqa shaqyrady. Biraq Kúlán oǵan elikpedi. – Qarashańyraqtyń jalǵyzy bolǵandyqtan aıaýly anam men ákemdi tastap, qaıda baraıyn. Ob­lystyq fılarmonııa jumysqa shaqyryp, son­da barýǵa toqtam jasaǵanmyn. Sodan beri, mine, 32 jyl boıy Syr óne­­riniń qarashańyraǵynda án salyp kelemin, – deıdi ol. Aıtsa aıtqandaı, Syr óńirinde ótetin jıyn-toı­dyń Kúlánsiz sáni kelmeıdi. Jurt ony izdep otyrady. Syr sahnasynyń sandýǵashy Kúlánniń óner jo­lyndaǵy órleýi elimizdiń táýelsizdik týy jelbireý jyldarynan bastaý alady. 1992 jyly esimderi elge tanymal Roza Baǵlanova, Áset Beıseýov, Myńjasar Mańǵytaev, Nurǵalı Núsipjanov syndy óner tarlan­dary qazylyq etip, Shymkentte ótken Shámshi Qaldaıaqov atyndaǵy respýblıkalyq baıqaýdyń bas júldesin qanjyǵasyna baılaıdy. Kúlánniń kúmis kómeıinen tógilgen án áýenderi sodan beri áýelep, san alýan saıystardyń bas báıgelerin alyp, ánsúıer qaýymnyń jansaraılaryn jadyratyp-aq keledi. – Men úshin, – deıdi áńgime ús­­tin­de Kúlán, – asa baqytty kún – 1998 jyldyń 13 mamyry. Maǵan dál osy kúni Elbasy óz qolymen Q­a­­zaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi ataǵyn tabys etti. Áńgime ataqta emes, Elba­sy­myzdyń qanatymdy qataıtyp, sha­by­­tymdy shalqyta túskenine dán rızamyn. Kúlánniń erekshe bir qasıeti, qazaqtyń halyq án­derin jan júregimen shyrqaıdy. Onyń reper­týa­ryn­daǵy “Sáýlem-aı”, “Býryltaı”, “Qaratorǵaı”, “Aı­sáý­le”, “Erkem-aı”, “Aıqarakóz” syndy halyq ánderi kó­rer­mender qoshemetine kenelip, júrek­terinde jazylyp qalǵan. Árıne, onyń repertýarynan belgili kompo­zıtorlardyń ásem án sazdary da qaǵys qalǵan emes. Sodan da onyń konserttik baǵdarlamasy jyl ót­ken saıyn jańǵyryp, jańalanyp keledi. Sońǵy jyl­dary Kúlán óziniń konserttik baǵdar­lamasyna Shámshi Qal­daıa­qovtyń “Aqmańdaılym”, “Erkejan”, Áset Beı­seýovtiń “Jaqsy kórý”, A.Aıtbaevtyń “Men seni súıemin”, S.Luqpannyń “Ardaqty arý” ánderin endirgen. Kúlánniń ekinshi bir erekshe qasıeti – týmysynan tula boıyn tumshalap alǵan jandy daýyspen án aıtý. Sodan da ol bázbireýler tárizdi fonogrammaǵa senip, sahnaǵa shyǵýdan boıyn aýlaq ustaýmen keledi. Kúlánniń armany – týma daýystyń baǵasyn túsirmeý. Búginde Kúlán Syr sahnasynyń sandýǵashy ǵana emes, irgeli de qabyrǵaly shańyraqtyń shamshyraǵy. Onyń bul ómirdi ánmen órnekteı júrýine ómirlik serigi Sultanbek te ózindik úlesin qosyp júrgen segiz qyrly, bir syrly azamat. Dombyranyń qos ishegindeı ónerpazdar otbasynda qyzǵaldaqtaı qyzdary Láıla ósip, órken jaıyp keledi. Ol Qorqyt Ata atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń 4 kýrs stýdenti. ... Sahnada Qazaqstanǵa eńbegi sińgen ártis Kúlán Qalymbetova! Saǵym jyldar, saǵym jyldar, Sen de bir arman. Sen de bir jalǵan. Saǵynysh-aı, Senimen birge tolqıdy janym, – dep án qana­tymen qomdanǵan Kúlán óner kógine saǵynyshpen armandaı ushyp barady. Laıym solaı bolǵaı! Erkin ÁBIL, QYZYLORDA.