Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ertedegi dombyralardyń úni dyń-dyń etip áserlirek shyǵatyn kórinedi ǵoı. Sákenniń «dyńyldap qalqyp baıaýlaı» deıtini sodan bolsa kerek. Sebebi bes-on qulash ashy ishek shıratylǵanda buratylyp-buratylyp qysqarady da, dombyraǵa tańylady. Shertkende arasynda terbelis molyraq júredi de, uzaq dyńyldap turady. Saýsaq bir perneden ekinshige aýysqanda daýystar tuıyqtalmaı bir-birine ilinip-shalynyp, eki nota bir-birin qaýyp, ún erekshe qaýlap, bas-aıaǵy tutasa barady. Sonda gıtardyń shıyrshyqtalǵan usaq-usaq symdary osy dombyra isheginiń kóshirmesi bolýy múmkin. O basta, bala kúninde aýylda dombyrada sheber oınaǵan Qorabaı Esenovtiń ıspannyń temir ishekti gıtaryn qazaqy mánerde quıqyljytqany kezdeısoq emes, osy qubylystardan qalyptasqanǵa uqsaıdy. Senseńiz de, senbeseńiz de sol, «qazaq gıtarynyń atasy» Qorekeń sol jeti ishekti aspapty stýdent bolǵanda bir-aq ustapty. Demek qunary ulttyq qaınarda tur.
HH ǵasyrdyń ortan belinen bylaı otandyq ónerde gıtar qazaqsha sóılep shyǵa keldi. Qazaq dalasyna Qorabaı kóterip kelgendeı áser qaldyrdy ony. Súırep ákelgen joq jáne qazaqy naqyshta kúılep ákeldi. Temir ishektiń ózi qazaqsha tebirenip ketken joq pa? Qorabaıdyń qoly tıgende. Negizi gıtar o basta alty ishekti aspap-ty, keıinde qazaqtyń jetigenin kórgender jetildirdi me eken, XIX ǵasyrda «altygenge» jetinshi ishekti qosypty ǵoı. Muny aıtyp otyrǵanym, qońyr úndi Qorabaıdyń ustaǵany – gıtardyń jeti ishektisi. Munyń tartylýy múlde bólek, alty ishektini tartqan sııaqty emes, keıbir tusynda terip tartýǵa týra keledi. Osy jeti ishekti gıtarmen «Jas qalam», «Jalǵyz aqqý», «Qoshtasý», «Máńgi shyraq», taǵy basqa ánderiniń aldy-artyn kúltelegende, orkestr súıemeldep turǵandaı áser qaldyrady. Ásirese «Jalǵyz aqqýdy» (Jyljıdy aqqý) salǵanda. Biraq bul joly biz Qorabaı Esenovtiń «Jas qalamyna» toqtalamyz.
«Kezdesseń urlana qaraımyn» dep bastalatyn án qazaq dalasynda gıtardyń sulý syńǵyrynsyz estilse, qulaqqa qona qoımaıtyndaı bolady da turady. Bul da qazaq ónerindegi Qorabaıdyń yqpaly derlik. «Jas kezimizde biz Qazaq radıosynan Qorabaıdy tyńdap óstik, sonymen jatyp, sonymen oıandyq. Sol Qorabaı áli de shyrqap keledi», dedi birde Kópen Ámirbek. Jeti ishektiń ıesi sahnaǵa osylaı shaqyrylatyn jáne alǵashqy oryndaıtyny osy «Jas qalam» bolatyn. Halyq ishine keń taralǵan týyndyny keıinde Seıil Aıaǵan gıtardyń súıemeldeýimen estradaǵa salyp oryndady, «Jigitter» toby taza estradalyq janrda jazyp shyqsa da, Qorekeń qalyptastyrǵan alǵashqy nusqadan alysqa uzaı qoıǵan joq. Bul jerde toqtalǵymyz keletini, ánge kóziktiretin ánshaqyrtqynyń myzǵymastyǵy, avtor áý basta týyndynyń basynda oınaıtyn áýen láminiń ózin buljymaıtyn etip quıyp tastaǵanynyń ózi úlken áńgime. Atalǵan ándi bertinde birneshe ánshi qyryq qubyltyp shyrqaǵanymen, estradaǵa jyqqanymen, Qorekeń qaıyra salsa, qaıta túlep shyǵa keledi týyndy. Halyq qabyldaı beredi. Daýys shaý tarta bastasa da, júrek sol qalpy, gıtardyń qaǵysy tipti kúrdelenip, shıraı túsken be dersiz. Burynǵy jazylǵan daýystardan góri qazir alystan talyp jetetindeı, tipti keıbir jeri jetpeı qalatyndaı úzilip baryp estiledi de, úzdiktirip, dymyńdy qurtyp qoıady. Bul – qazaq kúı shertisinde ǵana kezdesetin sırek qubylys. Taq-tuq etken, keltesinen qıyp-qıyp tastaǵan jattandy dyńǵyr emes, kádimgi júrektiń qaǵysy. Saýsaq basyna júrek túbinen atqaqtaǵan sazdyń tórkini qaıdan tamyr tartatynyn joǵaryda keltirgenbiz. Qorabaıdy qazaq sondyqtan qajymaı-talmaı tyńdap maǵurlanady. Án de, ún de, qaǵys ta ulttyq bastaýdan tamyr tartyp tur. Eliktep basqaǵa qoıyp ketpegen soń óner ıesi bolyp qalǵanyn úlgi etkimiz keledi.
Qanshama shákirt erip shyqty sol kezde bul kisiniń sońynan. «Jas qalamda» shyrqalǵandaı, «asaýdaı týlaǵan jas júrekter» janyna jaqyn áýennen saıa tapqany óz aldyna, sony jalaý etip tóbesine kóterdi. Qazaq topyraǵyndaǵy tuńǵysh bard Tabyl Dosym men ánshi Seıil Aıaǵandy atap qana júr ekenbiz. Sol kezde Qazaq radıosyn tyńdap ósken Qytaı, Mońǵolııa qazaqtarynyń arasynan da gıtardy qazaqy maqamǵa ıip tartqandar az emes. О́ken Tańsyqhan men Abaı Tursynbaıdy atasa da jetkilikti shyǵar. Biz biletin bulardyń qaı-qaısysynda bolsyn Qorabaıdyń áseri bar. Áredik qoltańbasy kórinip qalady. Al Tabyl Dosym kezinde Qorekeńdi «qazaq gıtarynyń atasy» tanyp, arnaıy baryp batasyn alǵany óz aldyna bólek áńgime.
