Adam jaralǵaly qııalynyń sońynan qýa-qýa ózinen «ozyp» barady... Shyr-shyr etip sońynda jan men rýh, minez ben saǵynysh qalyp barady... Kóz aldyma ózi syndy, biraq plastmassa ne temirmen qursaýlanǵan beınemen sóılesip otyrǵan kisi keledi. Kóz jasy joq, ıissiz, tússiz, tebirenbeıtin pendeler, sonyń tilin tabýǵa kóshken adam balasy onymen sóılesýge tyrysady...
Adam týraly bastap jylqy týraly aıtqym kelmegen negizi... Biraq bala kúnimde qulaǵymda qalyp qoıǵan jalǵyz-aq sóılem kúni búginge kókeıimde kúmbirlep tur. Aýyldaǵy keremet atbeginiń biri kórshim-tuǵyn. 90-jyldardyń jýan ortasy, mektepke barǵan-barmaǵanym da este joq. «Aımańdaıdyń ózi aǵyp kele jatyp qulaǵyn tigip toqtap tura qalyp, qaıta zymyraıtyn kórinedi ǵoı» deıdi álgi atbegi jigit. Baptaǵan attarynan dámeli aýyldaǵylar sonyń aýzyna kirip keterdeı entelep, tańyrqaıdy. Al áńgime aıtýshy sol kezdiń sumdyǵy sheteldik «taza qandy» tulparlardyń báıgesin aıtyp otyr. Bizdiń aımaqta báıgeniń aldyn bermegen aıtýly júırik Aımańdaıdy shetelden kele bastaǵan «taza qandy» jylqylardyń jarysyna ıppodromǵa aparmaı ma? Sóıtse, sońǵy aınalymda Aımańdaıdyń aldyna birer qara túsip ketse kerek. Ony kórgen saıyn shabysyn údete túsken aqyldy pyraq-aı, «jyn ba, saıtan ba?» degendeı qulaǵyn tigip bir qarap alyp, qaıta zaýlaıtyn kórinedi.
Sóıtip, qazaq dalasynda týǵaly shań jutyp kórmegen tulpar ómirinde úshinshi kelip, tuńǵysh ret saǵy synyp qaıtqany týraly áńgimeniń josyny janyma áli de qozǵaý salady. Gáp – buryn dalada shapqan janýardyń ıppodromda kósile almaǵanynda emes, Aımańdaıdyń baby men baǵy, qany men súıegine bitken júıriktiktiń kemdiginde de emes, sheteldik «ChK-lardyń» («chısta krovnyı» – «taza qandy») dárimen júgirýinde edi. Sony tanyǵan júıriktiń túısigin kórmeısiz be? «Bular ne bop ketti?» degendeı qarap-qarap alyp zaýlaǵan. Ol ýaqytta aýyldaǵylar shetelden ákelingen jylqy-symaqtyń bárin kelsin-kelmesin «ChK» («taza qandy») deı beretin.
Qaıdaǵy qany taza asyl tuqymdy? Aıaqtary uzyn, turqy sıdań, biraq bastary jerge jetpeıtin, dalaǵa jiberseń ózdiginen jaıyla almaıtyn, ottyqtan ǵana jem jep, sý ishpese aram qatatyn jylqynyń bir poshymy. Birneshe ret býdandastyrylyp, seleksııadan tek báıgege ǵana beıimdelip shyqqan bulardyń turqy sulý, poshymy jylqyǵa uqsaǵanymen, teksiz haıýandar. Sebebi, qazaqy jylqynyń tuqymy sııaqty úıir ala almaıdy. Aıǵyr bop basyn tómen salyp, óz basyna úıir quraýǵa qaýqarsyz. Eń soraqysy, óz qulynyna shaba beredi. Qazaqy aıǵyrlar óz qulynyn taıdan baıtal shyǵarda, ıaǵnı atalyǵymen jup qurar ýaqytta úıirden «uzatyp» salady ǵoı...
Qazaqta «tekti aıǵyr tamyryna shappaıdy» degen sóz de bar. Álgi uzynsıraqtardyń teksizdigi sol, óz balasyna shaba beredi. Sosyn minis kótermeıdi. Jaýǵa salǵan bylaı tursyn, ańǵa birer minip shyqsa turalaıdy. Júrisi qatty, aldynda jyra, qudyq tursa, soǵan túsip kete beretin ıisalmastyń ózi. Máselen, qazaqy jylqynyń ishinen nebir shý asaýdy úıretip, bastyqtyryp minesiz. Ol bar ekpinimen shaýyp kele jatsa da, aldynda ıesin mert eter tereń jyra, quz-shatqal nemese batyp ketetin qaınap jatqan mı-batpaq jatsa, ómiri baspaıdy. Qarymy jetse sekirip ótedi, bolmasa jaltaryp ketedi. Bul – qazaqy jylqyǵa týabitken túısik. Tipti minip júrgende talaı baıqadyq, qumyrsqanyń ıleýiniń ózin opyryp basyp ótpeıdi. Qamshylasa da aınalyp ketedi. Kerek dese, obal-saýaptyń ózin túısinedi. Adasyp boranda qalǵan ıesin úsirip óltirmeıdi, basyn qoıa berse úıine alyp keledi. Al ana sheteldik «taza qandy» jylqy-symaqtarda bul qasıettiń biri joq. Betimen jiberse mı-batpaqqa da batyp ketedi, uraǵa túsip úıelep óledi, arnaıy tegis, jumsaq jerde minbeseńiz, taý-tas, oı-shuńqyrda aıaǵyn uryp alyp kemip qalady. Qysqasy, sábıdeı óbektep otyryp báıgege qosýǵa ǵana jaramdy. Onyń ózinde báıgeniń aldynda qanshama aı burynǵy kútim, kúsh beretin dárýmender men arnaıy qýattandyrǵysh dáriler, qylaıaǵy jarysqa shabar aldynda egiletin kúshti dári (dopıng)... Bular zaýlamaǵanda qaıtedi?
Dalamyzdy bes myń jyldan beri qorǵap kelgen naǵyz tulparlardy táýelsizdik alǵan jyldardyń basynda dárýmen berý bylaı tursyn, seleksııa jasap, qanyn asyldandyrýdyń biri bolǵan joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy onjyldyǵynda sheteldik «taza qandylar» shyǵa kelgende, elikkish qazaq bir-bir «ChK» ákeldi de, dalanyń shyn tulparlary Aımańdaı, Baıshubarlar dalada qaldy. Ekinshi sortty jylqy sanaldy. Olardyń jaqsysyn iriktep seleksııa jasap, qanyn asyldandyrsa, álgindeı dárýmen, dopıngtersiz-aq sheteldik jylqy-symaqtardy basyp ozaryn bilgen joq. Qazaqy tulparlar kútimsiz-aq basyp ozar edi olardy. Eger álgi uzynsıraqtar qýattandyrǵysh dárisiz, boıyndaǵy barymen ǵana shapqanda. О́ıtkeni aımaqqa belgili júırikter báıgelerde sheteldik «júıriktermen» birneshe shaqyrym boıy talasyp, sońǵy aınalymda ǵana qalyńqyrap, ekinshi, úshinshi ótkenin talaı kórgenbiz. Sonyń ózinde dáriniń kúshimen shapqandardyń qanshamasyn qaldyryp ketti emes pe? Jeme-jemge kelgende dáriniń kúshi jeńip ketedi ǵoı. Qanshamasy máreden ótip ólip ketti álgi ChK-lardyń. Aqymaqtary «oıboı, shyn tulpar osylar eken ǵoı, ozyp óldi» dese, keıbir qyraǵy qazaqtar «shamadan tys dári salǵan soń kózi aqıyp ozyp ólmegende qaıtedi, solaı dárilep jiberse sen de sóıtesiń» degenderdi estip baqtyq. Ol kezde shabandoz edik, sebebi. Muny der kezinde bilip dabyl qaqqandar da shyqty, biraq qazaq qolynda bardy qor tutýdan aldyna jan salmaıdy ǵoı. «О́zinde barmen kózge urǵysy» (Abaı) kelmeıdi. О́zinde bardy uqsatyp, damytyp jiberýge qulyqsyz. Aqshasyn shetelge quıyp, daıynyn satyp alyp, ozýdy oılaıdy. Ol ozǵan qaı ozǵan, biraq?.. Ilııas Jansúgir jyrlaǵandaı,
«Batyrash bala jastan atqa qumar,
Aıqaıshyl at ápergen baqqa qumar.
Aram oı, ata namys ur-shoqpary,
Kir kóńil, saraıynyń batpaǵy bar» degendeı, sol kezde ataq qýǵan baılardan ozamyz dep sheteldik ChK-larmen býdandastyrǵan qazaqtardyń kóbi naǵyz qazaqy jylqynyń tuqymyn qurtyp tyndy. Bul týraly ánshi, ónertanýshy, etnograf Erlan Tóleýtaı kezinde bylaı jazdy:
«Qazir dári shabady, dáriniń sońynan bári shabady. Dárimen júlde alǵan «júıriktiń» sońynan qıqýlap, esi ketken jurtty aıtam. Mýzyka báıgesinde de solaı – ónerli shappaıdy, fanerli «shabady».
Osydan keıin qazaqtyń óneri men dástúrinde ne qun qaldy? О́stip biz qazaqy júırikter men qas ónerpazdardy qusadan óltirýdemiz. Qazaqtyń teksiz baılary arabtyń, aǵylshynnyń «asyl qandy» attaryn pálenbaı mıllıonǵa satyp alyp, báıge uıymdastyryp, kezektesip «Djıp» minýdi modaǵa aınaldyrǵany qashan. Al qazaqtyń saharasyn tuıaǵymen qorǵaǵan tarlandar tusynan mundaı uly dúbir ótip jatqanda qorada jylap turady ne qoıdyń sońynda júredi tepeńdep, ne taı kúninde soǵymǵa soıylyp, sol teksiz baılardyń dastarqanyna qazy-qarta, jal-jaıa bop tartylyp, ózindeı taǵy bir teksiz baıdyń jumyryna túsedi. Men tańǵalamyn, kezinde Álıhan Bókeıhan bastaǵan Alash ardaqtylarynyń túbine bolshevıkter qurǵan qanquıly organ – ChK (Cherezvychaınyı komıtet) jetip edi, endi arada attaı júz jyl ótkende qazaqy tulparlardyń túbine taǵy bir ChK («chıstokrovka» degen sózdiń qysqarǵany – nadan qazaqtardyń aǵylshyn men arab tuqymdy attaryna qoıyp alǵan ataýlary) jetip jatyr. Rámizdik turǵydaǵy sáıkestikti qarashy!
Bizdiń sasyq baılardyń túsiniginshe – aǵylshyn men arab jylqylary taza ári tekti de, al kezinde Abylaı, Bógenbaı, Qabanbaı, Raıymbekke qanat bolyp, myna ulanǵaıyr dalany tuıaǵymen qorǵap qalǵan qazaqtyń jylqysy teksiz ıakı qany taza emes kórinedi. Menińshe, osy baılardyń ózderiniń qany taza emes – sart ıakı qańǵyǵan kirmelerdiń tuqymy bolsa kerek. Áıtpese, dombyraly ónerpazdy toıda qor qylyp, onyń aldynda kileń «fanershık» sartty taırańdatyp, óz tulparlarymyzdy jattyń jylqysyna jyǵyp bermeıdi ǵoı» dep kúıingeni áli esimde.
Sóıtip, naǵyz dalalyq tulparlardyń kúni batqan joq, batyrdyq. Qazaq dalasyna jerden shóp julyp jeı almaıtyn, úıirge túsip bas quraı almaıtyn, balasyna qosylyp tuqym tarata beretin jylqynyń teksiz tuqymy keldi. Oralhan Bókeıdiń «Ataý kere» romanyndaǵy «Qaýipti býdany» esińizde shyǵar. Bular odan da qaýipti bolyp turǵanyn kórmeısiz be? Boıynda biraq jylqyǵa tán bir qasıet joq. Jer betinen jylqy ǵana emes, jylqymen birge asyl qasıetter ólip bara jatqan joq pa? Tap solaı, sanasy tehnologııalyq úderiske ýlanǵan saıyn adamı qasıetter de joǵalyp barady. Ony aqyndar erterekte aıtyp qoıdy. Janyńdy shyrqyratyp, rýhyńdy shamyrqandyryp turyp jyrlaǵan myna tómendegi shýmaqtardy uzaq ta bolsa tolyqtaı usynamyz. О́ıtkeni óleń týra biz áńgimelegen ýaqyttan kemi 20 jyl buryn, 70-jyldary týsa da aıtpaǵymyzdy dóp basqan qasiretnama:
«Ol jylaǵan. Dúnıe júziniń kórermenderin kórkimen, ásem júrisimen tań-tamasha qaldyrǵan qaıran arǵymaq óziniń sońǵy kúnine ókingen shyǵar... Ol turǵan ornynda jerge gúrs etip qulap túsken...»
(Sáýirbek Baqbergenov)
Sáýirbek aǵa! Ǵafý et suraǵanyma,
Arǵymaqtardyń da adamsha jylaǵany ma?!
Arǵymaqtar-aı! Ǵasyrdyń mazaq, qurbany,
Meniń de qanym qyr qany, qazaqtyń qany,
Shynymdy aıtam, shynymdy sandyraqtamaı,
Qundyz qyl quıryq surjekeı, arǵymaqtar-aı!
Dalamyz – kitap, betterin ashqanda kileń,
Tereń ol – eren ǵajaıyp dastandarymen.
Eposy, epopeıasy qyrattarynyń
Tuıaqtarymen jazylǵan pyraqtarymnyń.
At tuıaqtarynyń dalamda azan sapty áni,
Ata-babamnyń sol edi qalamsaptary.
Sol jazǵan erlik eposyn Otyraryma,
Ulytaýymnyń sandyq tas shoqylaryna.
Minekeı, endi kóz jasy tamyp jatqany,
XX ǵasyrdyń topyraǵyna.
Esimde áli, elesi janarda myna,
Ekinshi dúnıejúzilik qyrǵyn támamdalǵanda,
45-te — Qyzyl alańda shýlasyp, ólip,
Tań qaldyq onyń tákappar tulǵasyn kórip!
Qamyttan moıny qan bolyp kúırep, ápendem,
Túrksib temir jolyn da súırep ákelgen!
Sol ýaqyt ótti... jylqy eti – ústelimizde,
Vagon-restorandarda ishkenimizde,
Samolet qana kóremiz tústerimizde!
Ertoqymdardyń shań basqan, biraq órnegin,
Ippodromdarǵa qamalǵan Qulagerlerim –
Jylap tur! Sony «Volgadan» tústim de – kórdim:
At jarysyna oryn joq ústinde jerdiń!
Aspanǵa qara, ne degen kúshikter edi,
Ballıstıkalyq raketa ushyp keledi!
Qarashy qatty yshqynǵan daýystaryna:
Báıgiler endi aspanǵa aýysqany ma?
Sáýirbek aǵa! Ǵafý et suraǵanyma,
Arǵymaqtardyń da adamsha jylaǵany ma?!
Arǵymaqtar-aı!
Shynymdy aıtam, shynymdy sandyraqtamaı,
Kúı – olar jylaý dombyra shekterindegi.
Olar tek sóılem – tarıhtyń betterindegi!
Qalǵany sodan – eskirmes, tozbastyń biri,
Arqamdy shymyrlatatyn Oljastyń jyry...
Bir kezdesýde atbegi túgel kelip te,
Bir saýal qoıǵan sol Oljas Súleımenovke:
«Bizdi de, aqyn, attardyń jaty sanama,
Tulparlar endi soǵysqa qatysa ala ma?»
Sol kezde aqpaı qalǵan bir aqyl, tózimnen,
Absenttiń jasyn kórip em – Aqyn kózinen...
Turdy Oljas sonda júregi qan-josa bolyp,
Tunjyrap ketti: «Tulparyń zorlasa kónip,
Qatysar ,– dedi, – tek qana kolbasa bolyp...»
Men-daǵy sonda ishimnen jylap eńiredim,
Tura bergenim, jer shuqyp tura bergenim,
Ippodromdarǵa qamalǵan Qulagerlerim...»
Manadan beri biz ejiktegen áńgimeniń ózegi osy jyrǵa syıyp ketkeni óz aldyna, munda adamzat túsine kirse shoshyp oıanatyn emeýrinder turǵan joq pa? Serik Aqsuńqarulynyń «Arǵymaqtar» atty bul shyǵarmasy qasıetten jurdaı dáýirdiń tóbesin kórgen adamnyń «áı, jer betin jalmap qasıetsizdiktiń topan sýy kele jatyr, qam qylaıyq, rýhtyń shyńyn betke alaıyq» dep qaqqan dabylyndaı estiledi. Er qanaty tulparlarǵa endi báıgelerde de oryn qalmady. Jerdiń betin obal-saýapty sezinbeıtin túısiksiz, sezimsiz «júırikter» basyp barady...
Joǵaryda biz sóz etken turqy sulý ChK-lar poshymdas, ústi-basy jyp-jyltyr, óz jumysyn ǵana biletin mamandardyń saýaty joǵary, syrt kózge jaqsy kórinedi. Soǵan saı sanaty da bıik bolýy kádik edi. Mansaby men mártebesinen buryn sana-sezimi men is-áreketi alǵa ozsa kerek-ti. Joq! Elde sharýasy joq. Aınalasy qaǵajý kórip jatyr ma, ulttyq óner men ana tiliniń órisi tarylyp bara ma, kelip-keteri shamaly. «Munan meniń qaı jerim aıaýly dep, maıdanda birge turyp qalatyn emes» (Abaı). Ondaı olqylyqtar úshin ol qyzmettik jolyn nege qurbandyqqa shalady? Qaıta kórshisiniń qorasy órtenip jatsa baryp sóndirisýdiń ornyna soǵan bas úıitip alýdyń retin biledi. Eshteńe deı almaısyz. Bir nárseni búldirip jatqan joq. Jaǵdaıdy paıdalanyp, tıisinshe áreket etkeni úshin jazyqty emes. Qoraǵa órt qoıǵan bul emes. Ne qyl deısiz?
Oqýshy kezimde jasy úlken bir kisiniń jannan túńilgenin kórgenim bar. Aýqatty dosynyń úıine barsa, aýlasynda estııar jastaǵy balasy oınap otyr eken. Balanyń dál janynda sharbaqqa qysylyp, ne ári, ne beri óte almaı qalǵan taýyq oıbaılap jatqan kórinedi. Álgini bala kerek te qylmaı oınap otyrsa kerek. Estimeı qaldy deıin dese, taýyqtyń jan daýysy shyǵyp jatyr, kórmedi deıin dese, dál janynda. Sol balalar soqtaldaı jigit boldy qazir. 1993 jyly úzdiksiz soǵystan ashtyq jaılaǵan Sýdan memleketine BUU gýmanıtarlyq kómek jasap, fototilshi Kevın Karter de barady. Ol bir aýyl shetinen áli quryp, ashtyqtan buratylyp ólgeli jatqan balany kóredi. Karterdi kórip kózi jáýdiregen bala janashyrlyq kútkendeı, eptep talpynǵandaı bolyp, óz kirpigin aýyrsynyp, basyn tuqyrtady. Ash balanyń aqtyq demin kútip ár jaǵynda quzǵyn otyrady. Bala men qaraqusty Kevın dereý sýretke tartyp alady da jónine ketedi. Keıin bul fotosyn «Nıý Iork Taıms» basylymyna satady. Sýret búkil álemdi dúr silkindiredi.
K.Karter osy fotosy úshin Dj.Pýlıtser atyndaǵy syılyqty ıemdenedi. Al basylymdar: «О́lgeli jatqan balaǵa kómek qolyn sozý ornyna, tek sátti foto túsirý úshin obektıvin baǵyttaǵan adam, ol da anaý otyrǵan quzǵynnyń biri», dep jazdy. Fotograf sátti kadr tapqanyna qýanyp, kóp aqsha tabatynyna áserlenip, balany oılamaı, ushaǵyna minip, eline tartyp otyrǵan ǵoı. Áriptesteriniń aıtýy boıynsha keıin ol: «Quzǵyndy ushyrdym ba, ol oralyp qaıta qonýy múmkin ǵoı, nege aýyl ishine ákelip tastamadym eken, nege qasynda bola turmadym, ata-anasy úlgerdi me, bala tiri qaldy ma, álde quzǵynǵa jem boldy ma?», degen mazasyz oıǵa batyp, óz-ózinen tynym tappaǵan. Bul aǵattyǵyna tóze almaǵan Kevın aqyry 1994 jyly óz-ózine qol jumsap óledi. Mine, tek qana óz jumysyn kúıttep ómir súrgen jańa zaman adamynyń bir kelbeti. Qaıta myna fotograf kesh te bolsa túsingen, jetesine jetken soń adam emes ekenin sezinip ózin qurbandyqqa shalyp tur. Álgindeı ólmeli kúıde jatqandardyń ústinen attap ótip baryp, keregin alyp ketip jatqan adam keıipti eki aıaqtylar qanshama?
Soǵys jyldaryn sýrettegen Sherhan Murtazanyń bir shyǵarmasynda kúndiz-túni soqa men arbaǵa jegilgen atqa jany ashyp, janýardy moınynan qushyp jylaıtyn bala beınesi bar. Sonda janýardyń da kózinen monshaqtap jas úzilip turatyn. Olardyń túısigi oıaý, jany sergek, obal-saýapty túısinetin. Boıynda qan, keýdesinde jan bar. Árıne zamannyń yǵyna qaraı tehnokrat bolǵan jaqsy, biraq ózine tıisti júktemeni ǵana biletin kompıýterbasty kisiler joǵarydaǵy fotograftaı qorqynyshty emes pe? 1932 jyly halyq ashtan qyrylyp jatqanda el arasyna baryp «plan oryndańdar!» degen Eltaılardy eske túsiredi. Eldiń múddesin elemeı, óz mansabyn ósirip, jaqyn-jýyǵyn semirtý maqsatynda bılikke jetken joǵary laýazym ıeleriniń olardan nesi artyq, nesi kem? Joǵarydan túsken tapsyrmany ǵana oryndap otyrady, basqada jumysy joq. Bastysy álgi ChK-lar sııaqty jurttyń balasynan ozyp shendi qyzmetke ornalasty ma, boldy. Dárimen ozdy ma, aqshanyń kúshimen be, tanys-tamyr, álde atasynyń abyroıymen kóterildi me, onda ne talasyń bar? Alaıda báriniń túbine osy alaıda jetken. Barlyǵy osy alaıdadan bastalǵan. Sáýlesi barǵa bul da uzaq áńgime.
