Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Jalǵan namystyń jetegi
Qosh, solaı tabylǵan malshy jigit otbasymen kóship keldi. Jap-jańa 4 bólmeli baspanaǵa jaıǵasty. Qula túz emes, qala mańy, jan-jaǵynda el bar. Onyń ústine bordaqyǵa qaraıtyn jigittiń otbasynyń jaǵdaıy túgel jasaldy. Úıge ınternet pen sıfrly teledıdar kirgizildi. Gaz ben sýyn tartyp, aılyq azyq-túligin alyp berip júrdi.
Endigisi – tııanaqty tirlik. Qorada qamaýly jylqyǵa jemshóbin salyp, qubyrdan kelip turǵan sýdy naýaǵa saryldatyp quıý – malshy jigittiń jumysy. Munda kún uzaq jylqyny óristetý joq. Onyń ústine qala mańynda qandaı jaıylym bolsyn. Jalaqysy 150 myńnan joǵary edi. Bastapqy úsh aıdan astam ýaqytta bordaqyǵa qoıylǵan iri qaranyń babyna qarap júrdi. Nege ekeni belgisiz, aıaq asty jylqyshy jigit «ózge jumys tabamyn» degen syltaýmen bir kúnde eline keri qaıtypty. Mal ıesi maǵan qońyraýlatady sol kúni.
– El arasyna shyǵyp júrsiń ǵoı, malshy kerek, aıta júrersiń, – deıdi ǵoı baıaǵy. Malshysynyń bul áreketinen habarsyz men keri suraq qoıdym.
– Aý, ótkendegi jigitiń tym jaqsy edi ǵoı. Otbasymen kóship kelip ornyqqany qaıda?
– Aı, bul qazaqty qurtatyn bos áńgime. Aǵaıyndary aıtady deıdi «mal sońynda júrsiń salpyldap, azyp-tozyp». Men azdyryp-tozdyratyndaı jaǵdaı jasamadym. О́ziń bilesiń ǵoı, basynda – jyly úı azyq-túligi – molynan, jalaqysy – ýaqtyly. Sirá, ol jigit jalǵan namystyń jeteginde ketti-aý...
Iá, bir zamanda tórt túlikti tóbesine kóteretin jurt, búginde ony baǵýdan túńilip júr. Nege?
Jarnamasy jaqsy bolǵanmen...
Durys deıik, biraq barlyq sharýa qojalyq joǵaryda aıtyp ketkendeı jaǵdaı jasaı bermeıdi. Mal ıeleri baqtashynyń basyna «baq qondyramyn» dep ýáde etkenmen, kóp jaǵdaıda ol iske aspaı qalyp jatady. Internette jarnamasy tym táýir, «malshy otbasy kerek» degen izdeýshilerden kóz súrinedi. Bylaı qarasaq, aılyǵy da joǵary, turmystyq jaǵdaıy da jaqsy qaralǵan. Al shyn mánisinde osyǵan kelisken keıbir qoıshy ne jylqyshy bolsyn, budan opyq jep jatady.
– Ras, mal baǵýda namystanatyn-dy bizdiń jigitter. Onyń ústine jurttyń sózi bar. Pálenshe pálenshege jaldanyp, mal sońynda júr deıdi. Keıbir aǵaıyn seniń adaldap aqy tapqanyńdy da osylaı sóz qylady. Bul – bir.
Ekinshiden, keıbir qojaıyndar aldaıdy, keıde aýyryp ólgen maldy seniń moınyńa ile salady. Túsinemiz, «mal ashýy – jan ashýy» shyǵar. Biraq belgisiz sebeppen ajaly kelgen túlikke malshynyń ne kinási bar? Jaǵdaı jasaımyn dep jarytymsyz aılyq beretin sharýashylyq ıeleri de joq emes. Áıtpese «bári jaqsy bolady» dep aqysyna keliskenmen, joq jerden syltaý taýyp, jalaqyńa kelgende taıǵanaqtaıtyn mal ıeleri jeterlik, – deıdi aty-jónin aıtpaýdy ótingen jergilikti malshy jigit.
Namys demekshi, sondaı «jurttyń pikirimen» ómir súretinderdiń arqasynda óz malyn ózi ıgerip júrgender de bar.
– Jaǵdaı jasalǵannyń ózinde mal baǵýǵa kelmeıtinder bar. Mysaly, biz qoı baǵatyn shopan izdeýmen sharshadyq. Jergilikti jerden bolsa deımin. Jer jaǵdaıyn, jaıylym-óristi biledi ǵoı degen senim ǵoı. Aýyldaǵy birneshe jas otbasyna aıtyp kórdim. Tipti óz malyńdy da qosyp sonda baqshy dep te aıttyq talaı jigitke. Kónbeıdi, odan syrtqa ketip, qurylys istegendi táýir kóredi. Qazir mal sharýashylyǵyna memleket jaqsy kómektesip jatyr. Tıimdi baǵdarlamalar bar. Kóp jastarǵa sony túsindirip kelemin, – deıdi «Sharhan» sharýa qojalyǵynyń ıesi Sharhan Tileýnazarov.
Bizge vahtalyq ádis kerek
Otbasylyq qoı sharýashylyǵyn damytyp júrgen, «Jaqyp» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy, qyzylordalyq Nurman Tahırdyń oıynsha, bizge vahtalyq ádis kerek sııaqty.
– Alys qystaý, jaryq, baılanys joq. Joldyń qıyndyǵy taǵy bar. Qoıshy otbasyly bolsa, onyń balalaryna mektep, balabaqsha kerek ekeni taǵy anyq. Vahtalyq tásil engizý kerek. Shopandarǵa, jalpy mal baqtyram desek, sol tıimdi.
Kóp jigitter aılap, jyldap ıen dalada eki júz myńdap aqsha tapqansha, úıge kirip shyǵatyn jaqyn jerden qaraýyl bolsam dep oılaıdy. Solaı ýaqyt ótkizedi. Mal ıesi jaǵdaı jasap, men aıtqan vahtalyq ádispen jumys júrgizse, onda mal basyna qaýip az. Baqtashy da sharshamaıdy, tipti oǵan kómekshi qosyp berse de artyqtyq etpes, – deıdi ol.
Nurmannyń aıtýynsha, kúni boıy mal sońynda júrý bir adamdy qajytyp jiberedi. Onyń densaýlyǵy bolmaı, aýyrýy múmkin ǵoı. Onyń da aǵaıyny, aralasatyn dos-jarany, qatysatyn toı men ólim-jetimi bolatyny taǵy anyq dúnıe.
– Men bir ýaqyttary úsh shopan ustap otyrdym. Aılyǵy da solaı kúnderine, ıaǵnı árqaısysynyń on kúnine aqy tólenedi. Bir adam óziniń on kúndik mindeti bitken soń, kelesi shopanǵa maldy ótkizip, úıiniń ózge de tirshiligin isteýge ýaqyt tabady. Al bylaı otbasymen malshy ákelip, jyl boıy qys tońdyryp, jaz kún astynda qańtaryp qoı baqtyrý tym qıyn, – deıdi qojalyq tóraǵasy.
Nurman aıtqan pikirdi kópshilikten de estip júrmiz. Maldy ıgerýge bir adam azdyq etedi. Tuıaqty mal aýyrmaı turmaıdy, shyǵyn bolyp turatyny da anyq. Jyl saıyn túrli aýrýǵa dári ektirýiń taǵy bar. Osyndaı qıyndyqtan soń mal ıesi men baqtashy arasynda túsinbestik týyndaıdy da, arty janjalǵa ulasyp jatatyn jaǵdaı da kezigedi.
Malshy mártebesin aıtqanda...
Qoı demekshi, qolda bar derekterdi aıtsaq. Búginde tórt túlik sanynda biraz ósim bar. Byltyr jyl sońynda Primeminister.kz redaksııasy aýyl sharýashylyǵy salasynyń damýynyń nátıjelerine arnalǵan sholýdy usynǵan edi. Sonda kórsetilgendeı, 2023 jyly respýblıka boıynsha iri qara mal basy 2,9% (9 mln bas), usaq mal basy 4% (23,6 mln bas), jylqy 8,3% (4 mln bas), túıe 5,3%-ǵa (277,6 myń bas) ósken.
Sarapshylardyń pikirinshe, qoı sanyn arttyrýda burynǵy mamandar az, sondaı-aq aýyl aınalasyndaǵy jaıylymdyq jer nashar. Qazir mal jaıylýǵa qolaıly degen 187 mln gektar jerdiń de jyl ótken saıyn kúıi qasha bastaǵandaı. Taǵy bir málimet, bizde aýmaǵy 60 mln gektardy quraıtyn shalǵaıdaǵy jaıylymdar paıdaǵa aspaı, tekten-tek jatyr.
Ekinshi másele, qoı ónimin tutynýshy azyq-túlik pen toqyma óńdeý jumystary múlde joq dese de bolady. Eti jelinse de terisi men júni shıkizat kúıinde jaramsyz qalyp otyr.
Aıta ketý kerek, Qazaqstanda 1990 jyldardyń basynda 35,6 mln bas qoı bolǵan. Al 1994-2020 jyldar aralyǵynda Qazaqstanda qoı eki ese azaıypty.
Mamandardyń pikirinshe, qazirgi qoıshylarǵa qatysty jeńildikterdi qaıta qalpyna keltirý úshin bir kezdegi Qazaq KSR úkimetiniń 1991 jylǵy qaýlysyn negizge alý kerek. Tipti jeke qojalyqtardaǵy shopan-malshylarǵa osy zańdylyqty jaratý kerek sııaqty. Oǵan jeńildikpen zeınet demalysyna er azamattardy 55, áıelderdi 50 jasta shyǵarý quqyǵy berilgeni durys. Jaıylymdyq ýchaskede qosalqy jaılary bar qyzmettik baspanany tegin berip, janar-jaǵarmaı, kommýnaldyq qyzmetter men elektr qýatynyń tólemderinen bosatqan jón. Balalaryn 17 jasqa deıin mektep janyndaǵy ınternattarǵa ornalastyrý da bul tizimge kiredi. Jyl saıyn shıpajaı, demalys oryndary men basqa da saýyqtyrý mekemelerine joldamamen birinshi kezekte barýy kerek. Kólik, jyrtqyshtarǵa qarsy arnaıy qarý, azyq-túlik qory, t.b. qajettilermen ýaqtyly qamtylsa, malshy mártebesi óser edi.
Bir qýanarlyǵy, elimizde atakásipti ardaqtap, tórt túlikti túletýshilerdiń qatary kóbeıgen. Memlekettik baǵdarlamalar arqasynda kásibin keńeıtip otyrǵan azamattar da jeterlik. Úkimet qoldaýymen ınvestısııalyq jobalardy jeńildetilgen nesıelendirý boıynsha osy salanyń ósý dınamıkasy qalyptasyp, mal basy men óndirilgen ónim jylma-jyl ulǵaıyp keledi. Mysaly, ótken jyly aýyl sharýashylyǵy salasynda 8,2 trln teńgeden astam ónim óndirilse, sonyń 3,8 trln teńgesi mal sharýashylyǵynyń úlesinde.
Aınalyp kelgende, eńbek osy túlikterdiń jaǵdaıyna qaraıtyn adamdiki bolsa kerek. Qys sýyǵy men jaz aptabyn jan-tánimen sezinip, mal mehnatyn tartyp júrgen shopan bolsyn, sıyrshy bolsyn, jylqyshy bolsyn, olarǵa qoldaý jan-jaqty kerek. Halyq beker aıtpaıdy. «Balyqshy daýylda, eginshi jaýynda, al malshy ólgende tynady».
Maldy aıtasyń, pyshaq qaıraı ala ma?
Búgingi keıbir oqyǵandardyń pikirinshe, qazirgi qazaqtyń mal baǵýdan qyry ketken. Mal baqpaq túgili atqa otyratyn qazaqty da sırek kóresiz. Ata dástúrden qol úzip qalǵan soń, onyń sebebin alystan izdeýdiń de qajeti joq shyǵar. Aıtylǵan pikirdi moıyndamasqa lajyń joq. Mundaıda biz ózimiz kórip júrgen kemshilikti tizbekteıtinimiz bar.
Mal baǵady deıtin qazaq izdeımiz. Biraq taǵy bir aıtpasqa bolmaıtyn nárse bar. Qoı baýyzdaǵandy kórse, qaltyraıtyn ul kóp. Shapshyǵan qannan shoshyp syrt aınalatyndardy kórip te júrmiz. Qazaqtyń buryn basynda bolmaǵan jaǵdaı. Soıǵan maldy aıap, tizesi dirildegen jigitti kórgende qoıdy emes, ana soqtaldaı azamatty aıaısyń.
Ras-aý, Qurban aıttyń kezinde óz qoıyn ózi soıa almaı, qasapshy jaǵalap ketetinder de kóp bizde. Keıbiri qoıdy qalaı jyǵýdy ne ustaýdy bilmeıdi. Eleýsiz nárse bolýy múmkin. Biraq ata kásipten tym alshaqtap ketkenimiz jasyryn emes...
