– Janna Úrkinbaıqyzy, el táýelsizdiginiń qundylyǵyn arttyrý, ony urpaq sanasyna sińirýdegi tarıhtyń qandaı mańyzy bar?
– El Prezıdenti «Egemen Qazaqstan» gazetindegi suhbatynda saıası repressııa qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi komıssııanyń tabysty jumysyn atap ótti. Bul – ǵalymdarǵa kórsetilgen zor senim.
Memlekettik egemendik – ata-babalar armany men kúresiniń nátıjesi. Teginde ótkendi anyq bilmeı, bolashaqty aıqyndaý qıynǵa soǵady. Al ulttyq qundylyqtardy uǵyný men táýelsizdiktiń qadir-qasıetin túsiný úshin tarıhymyzdy bilýimiz kerek. О́ıtkeni HH ǵasyrdyń ózinde ultymyzǵa tarıh sahnasynan joǵalý qaýpi tóngen bolatyn. Alash qaıratkerleri men ulttyń basqarýshy elıtasynyń ókilderi qazaq memlekettiligin qalpyna keltirýge, negizin qalaýǵa, qazaq jerin qaıta biriktirýge aıanbaı eńbek etti. Túrli talas-tartysta barlyq aqyl-oıyn, kúshi men jigerin jumsady. Jalpy, tarıhyn bilmegen halyq ýaqyt pen keńistikte baǵytyn joǵaltady. Tarıh burynǵydan jaqsyny alyp, qatelikterdi qaıtalamaý, sabaq alý úshin qajet. Bul úshin tarıhtyń shynaıy beti ashylýǵa tıis.
Álemde ár memlekettiń ishki saıasatynda arnaıy tarıhı saıasat dep atalatyn sala qalyptasqan. Onyń basty quralyna tarıh páni oqýlyqtary, til men onomastıka, tipti kıno da kiredi. О́z halqyń men elińniń tarıhyn tereń bilgende ǵana qol jetkizgen Táýelsizdiktiń qundylyǵyn túsine alasyz. Qazirgi aqparattyq qoǵamda el jastarynyń arasynda tarıhqa qyzyǵýshylyq arttyp keledi. Bul tarıhshy-ǵalymdarǵa zertteýlerimizdi odan ári damytýǵa, tolyqtyra túsýge serpin beredi.
Qazaq halqynyń jadynda HH ǵasyr saıası repressııaǵa toly ári kúrdeliligimen este qalǵany daýsyz. Endi tarıhı jadymyzdy buryn-sońdy ǵylymı aınalymǵa enbegen, qupııasy ashylmaı kelgen qujattarmen tolyqtyra tústik. Osy oraıda jańa derekter Prezıdenttiń Jarlyǵymen qurylǵan Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa arqyly ashylyp otyr.
– Keshegi keńes ókimeti tusynda totalıtarlyq júıege qarsy kúresken tulǵalar týraly qandaı derekter bar?
– Qazaq halqy ǵasyrlar boıy táýelsizdik úshin kúresip keldi. HH ǵasyrda da azattyqqa qol jetkizý, aıaqasty bolǵan namysty qalpyna keltirý úshin ashyq, ne astyrtyn túrde bolsa da kúres júrgizildi. Máselen, keńes ókimeti kezindegi qazaq jastary men zııalylary azamattyq belsendiligin kórsetip, bıliktiń ultqa qarsy júrgizilgen saıasatyna qarsy narazylyq bildirip otyrdy. Jastardyń beıresmı uıymdar men toptar qurǵany, astyrtyn jumys júrgizgeni muraǵattyq qujattarmen dáleldenip otyr. Máselen, 1928 jyly Alash qaıratkeri Júsipbek Aımaýytulynyń yqpalymen Shymkenttegi aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń stýdentteri men oqytýshylary arasynda «Qazaqshyldar» jasyryn jastar uıymy qurylǵan. Onyń músheleri qalada Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» ataýyna uqsas únparaqtar taratqan. Jastardyń azamattyq qozǵalysynda ulttyq mádenıetti, tarıhty, tildi saqtaý, ulttyq memlekettilik pen egemendik alý máseleleri qozǵalǵan.
1941 jyly Batys Qazaqstan oblysynda Ǵubaıdolla Ánesov bastaǵan «Qazaq halqy qorǵaýshylarynyń odaǵy» atty jasyryn uıym qurylǵan. Oǵan Oral oqytýshylar ınstıtýtynyń birinshi kýrsynda oqıtyn 14 stýdent pen mekteptiń joǵary synyp oqýshylary kirgen. 1941-1951 jyldary Qaraǵandy men Almatyda «ESEP» (Elin súıetin erler partııasy) partııasy birneshe jyl jumys istegen. Onyń qurýshylar men qatysýshylarynyń qatarynda Búrkit Ysqaqov, Mahmet Temirov, aǵaıyndy Aıtbaı jáne Ramazan Náreshev taǵy basqalary boldy. Olar Alashorda ıdeologteriniń ádebıetterin oqyǵan, keńes ókimetiniń ult saıasatyn synǵa alǵan. Keńestik júıege narazylyǵyn bildirip, ujymsharlardy taratý jáne jekemenshik sharýashylyqtar engizý, halyqtyq ókimet qurý talaptaryn bildirgen jastardyń azamattyq qozǵalysyna basqa da ult ókilderi qatysqan. Jastardyń bul áreketi «antıkeńestik ister» dep baǵalandy. 1941 jyly Gýrev balyq sharýashylyǵy tehnıkýmynda K.Serebrıakov, V.Hohlov, M.Lepehın sekildi jastar «Partııa peredovyh rabochıh, krestıan ı ıntellıgensıı» atty jasyryn uıym qurǵan. Al 1948 jyly Aqtóbe men Qaraǵandy oblystarynda jastar uıymdary atynan keńestik júıege qarsy únparaqtar taratylǵan.
Qaraǵandy oblysynda 1961-1962 jyldary oqytýshy Zeınolla Igilikov jáne aýdandyq komsomol komıtetiniń ınstrýktory Kámel Júnisov «Jas qazaq» uıymy atynan Almaty, Qaraǵandy, Oral, Qyzylorda qalalaryna ózderi sekildi jastar uıymdaryn qurý týraly únparaqtar taratqan. 60-jyldary «Hrýshev jylymyǵynda» azamattyq qozǵalys pen qoǵamdyq belsendilikke jas býyn keldi. Byltyr Máskeýdiń joǵary oqý oryndarynda oqyǵan stýdent jastardyń áıgili «Jas tulpar» mádenı-aǵartýshylyq qozǵalysy ári birlestiginiń qurylǵanyna 60 jyl toldy. Birlestikti Máskeý memlekettik ýnıversıteti Azııa, Afrıka ınstıtýtynyń stýdenti, keıin aspıranty Murat Áýezov qurǵan. Uıymnyń paıda bolýy – ulttyq sana-sezimniń qalpyna kelýiniń bir belesi. «Jas tulpar» mańyzdy mıssııasyn oıdaǵydaı oryndady.
Máselen, 1963 jylǵy eki aılyq kanıkýlda qazaq jastaryna jastulparlyqtar konserttik brıgadalarmen, leksııalar men praktıkýmdarmen túsindirdi. «Jas tulpar» músheleri Máskeý, Lenıngrad, Rıga, Almaty, Shymkent, Qaraǵandy qalalaryna, qazaq jeriniń túkpir-túkpirine baryp, 47 joǵary oqý ornynda stýdent jastarmen kezdesýler ótkizdi.
Bul uıym basqa da jastar qozǵalystarynyń qurylýyna sebepshi boldy. 1969 jyly Pavlodarda mektep-ınternattyń 9-synyp oqýshysy Arman Qanıev «Jas ulan» uıymyn qurǵan. Tashkentte elektrtehnıkalyq ınstıtýtta oqyp júrgen qazaq stýdenti Myrzabekov «Jas túlek» atty uıym qurmaqshy bolǵan. 1965 jyly memlekettik qaýipsizdik komıeti avtorlyǵyn anyqtaǵan Túken Ámenovtiń eki anonımdi hatynda táýelsiz Qazaqstandy qurý qajettigi aıtylǵan. Qostanaıda 1969 jyly býhgalter Qaıyrbek Ájibaevtyń Qazaqstannyń ulttyq egemendigin alý úshin jastar uıymyn qurý týraly ıdeıasy quzyrly organnyń nazaryna ilingen. QazMÝ-dyń (KazGÝ) zań fakýltetiniń stýdenti, Gýrev oblysynyń týmasy Jańabaı Kemelhanov «Ushqyn» jastar uıymy atynan anonımdi qujatta Qazaqstan Respýblıkasy joq ekenin, onda is qaǵazdary memlekettik (qazaq) tilde júrgizilmeıtinin synǵa alyp, Qazaqstannyń KSRO-dan shyǵýyn talap etken. 70-jyldary qazaq stýdentteri Shymkentte jastardyń «Tulpar», Almatyda «Sary Arqa» astyrtyn uıymyn qurǵan. Ulttyq biregeıligine, eldiń terrıtorııalyq tutastyǵyna qaýip tóngende, 1979 jyly Selınograd, Kókshetaý, Ereımentaý qalalarynda qazaq stýdent jastarynyń «Qazaq jeri bólinbeıdi!», «Nemis avtonomııasyna jol joq!» dep jazylǵan transparanttarmen shyqqan manıfestasııalary KOKP Ortalyq komıtetiniń aldyn ala daıyndalǵan, biraq jarııalanbaǵan sheshimderin iske asyrýyna jol bermedi. Ortalyq partııa komıteti sheshimdi iske asyrýdy toqtatty. Ulttyq sana-sezimniń oıanýy, qazaq jastarynyń ult namysyn aıaqqa taptatpaı, Ortalyq komıtettiń ústemdigine qarsy kúresiniń aıqyn shyńy retinde 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisin aıta alamyz.
– Sizdiń kitaptaryńyzda kezinde el táýelsizdigi úshin QazMÝ-dyń stýdenti, Gýrev oblysynyń týmasy Jańabaı Kemelhanovtyń «Ushqyn» jastar uıymyn qurýǵa talpynǵany, Qaraǵandyda Kámel Júnisovtiń «Jas qazaq» uıymyn qurǵany úshin 58-bappen sottalǵany, al Pavlodarda Arman Qanıev «Jas ulan» uıymy qurǵan úshin arnaıy organdardyń tergeýine ilingeni týraly derek keltiresiz. Olardyń keıingi taǵdyry týraly ne aıtasyz?
– 1960-1970 jyldardaǵy azamattyq qozǵalysta jastar uıymdarynyń qatysýshylary bolǵan ardagerler keıingi ómir jolynda da belsendiligimen tanyldy. Alaıda ýaqyt aǵymymen olardyń qatary sırep bara jatyr. Elimiz egemendigin alǵannan keıin de Kámel Júnis, Arman Qanı sekildi aǵalarymyz kórnekti qoǵam qaıratkeri, qalamger deńgeıine kóterilip, birneshe shyǵarmashylyq jınaǵyn shyǵardy. О́zderi qurǵan, tarıhqa engen jastar uıymdary týraly estelikter jazyp, konferensııalar uıymdastyrdy. Sol kezdegi arman-maqsaty týraly suhbattar berip, kezdesýler ótkizdi. Táýelsiz Qazaqstannyń damýyna zor úlesin qosty. Al Jańabaı Kemelhanov Aqtaý qalasynda zań salasynda, prokýratýra organdarynda basshylyq qyzmet atqardy. О́ziniń ortasyna óte bedeldi boldy. Keıingi jyldary bul azamattar ómirden ozdy.
– Tarıhymyzdy qaıta saraptaý, saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan tulǵalarymyzdyń esimin qaıtarý, olardyń murasyn zertteý, jalpy halyqtyń boıyna tarıhı sanany sińirý úshin ne isteý qajet?
– Joǵaryda aıtylǵan memlekettik komıssııanyń jumysy kórsetkendeı, áli de saıası repressııa qurbandaryn anyqtaý jáne aqtaý, halyq jadynda saqtaý úshin kóptegen qujat zertteýdi qajet etedi. Qazir memlekettik deńgeıde jáne qoǵamnyń ınnovasııalyq ıdeıalarǵa, ıntellektýaldy, kreatıvti damýyna joǵary suranys bolǵan soń memlekettik komıssııanyń jáne onyń jobalyq keńsesiniń jumysyn jalǵastyrý qajet. Saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń, zardap shekkenderdiń, el azattyǵy úshin janyn pıda etken qaharmandardyń esimderi áli tolyq anyqtalǵan joq. Sol kezeńniń áli ashylmaǵan arhıvtik qujattaryn qupııasyzdandyrý qajet. Bul – bizdiń jazyqsyz jalamen ómirden ótken aǵa urpaqtyń aldyndaǵy adamı boryshymyz.
Álemdik tájirıbede keńestik kezeńdi zertteý men túsinýge arnalǵan ınstıtýttar men jańa trendter paıda bola bastady. О́tken jyldyń 2 qarashasynda Reseı prezıdentiniń jarlyǵymen tarıhı jad ulttyq ortalyǵy quryldy. Birneshe on jyldan beri Polsha, Ýkraına, Albanııa, Baltyq jaǵalaýy elderinde keńestik saıası repressııalar jáne onyń zardaptaryn zertteıtin Tarıhı jad, kommýnıstik mura ınstıtýttary men ortalyqtary jumys isteıdi. Jýyrda Grýzııada Tarıhı jad ınstıtýtynyń qajettigi týraly másele qozǵaldy. Onda uzaq jyldan beri Stalınniń, repressııalar qurbandary jáne keńestik okkýpasııa dep atalatyn mýzeıler qyzmet etedi. Byltyr mamyr aıynda Polsha men О́zbekstan tarıhshylary memleketaralyq tarıhı komıssııa qurdy. Komıssııa eki eldiń arhıv qorlaryn, sonyń ishinde Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qujattaryn ashýǵa múmkindik beredi. Taıaýda ótken birneshe saıası jıynda álem elderiniń basshylary ulttyń tarıhy pen mádenıeti, dástúri men qundylyqtary joıylsa, ózi de joıylatynyn tilge tıek etti. О́tken jyly qarasha aıynda Astanadaǵy Qazaqstan men Reseı basshylarynyń kezdesýinde, Máskeý men Sankt-Peterbýrgte ótken rýhanı-mádenı saladaǵy iri halyqaralyq forýmynda ortaq tarıhı murany jáne keńestik tarıh sabaqtaryn eskerý qajettigi týraly máseleler qozǵaldy.
Sondyqtan halyqtyń tarıhı jadyn jáne rýhanı qundylyqtardy saqtaý, damytý úshin basqa elderdiń tájirıbesin eskerý qajet. Osy oraıda ózin qamtamasyz etetin, kópfýnksıonaldy qurylym, bálkim Qazaqstan Prezıdenti nemese Ǵylym men joǵary bilim mınıstrligi janynan Tarıhı jad (ult jady, tarıhı mura) ınstıtýtyn ne ortalyq qurǵan jón bolar. Bul qurylymnyń ustanatyn baǵytyna ǵylymı-zertteý, saraptama-taldaý, aqparattyq-kommýnıkasııa, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý men olardyń esimderin saqtaý kirýge tıis.
Kreatıvti ındýstrııany damytý úshin kóptegen eýropalyq memlekettiń ádisimen ult kaharmandarynyń esimderin halyq jadynda saqtaý úshin qalalardaǵy saıabaqtarda, halyq serýendeıtin ózge de alańdarda Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekov, Jaqyp Aqpaev sekildi Alash qaıratkerleriniń Qazaqstannyń bolashaǵyn áńgimelep kele jatqanyn beıneleıtin, halyqtyń, ásirese jastardyń qabyldaýyna ońtaıly kompozısııalar ornatylǵany jón. Biz osyndaı eskertkishter arqyly eldiń azattyǵy úshin qyzmet etken tarıhı tulǵalardy halqymyzǵa, jastarǵa úlgi retinde usynyp, esimi óshpeıtinin kórsetýimiz qajet.
Áńgimelesken –
Joldasbek KО́ShERBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
